Bu ikki yo‘nalish uzoq vaqt alohida ko‘rib chiqilgan bo‘lsa-da, endi ular bir-biri bilan uzviy bog‘lanmoqda. Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi, BMTning Taraqqiyot dasturi (UNDP) va Yevropa Ittifoqi hamkorligidagi yangi tadqiqot buni isbotlaydi: korrupsiya erkaklar va ayollarga turlicha ta'sir qiladi, va buni tushunish islohotlarni yanada aniq va samarali nishonga olishga yordam beradi. Quyida O‘zbekistonning aynan shu yo‘nalishdagi so‘nggi yutuqlari va dunyo tajribasi bilan tanishasiz.
Bu borada O‘zbekiston allaqachon aniq va izchil qadamlar tashlagan. 2019-yilda “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi. Ushbu qonun ayollarning siyosat, iqtisodiyot va ijtimoiy hayotdagi huquqlarini teng ta'minlashga qaratilgan bo‘lib, xalqaro standartlarga, jumladan BMTning ayollar huquqlari bo‘yicha konvensiyasiga uyg‘un tarzda ishlab chiqilgan. Siyosiy partiyalarning nomzodlar ro‘yxatida ayollar uchun kamida 30 foizlik kvota joriy etildi — bu mintaqada kam uchraydigan ilg‘or amaliyot. Qonun bilan bir vaqtda ayollarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish bo‘yicha huquqiy mexanizmlar ham mustahkamlanib, tegishli jazo choralari kuchaytirildi. Bu ikki hujjat birgalikda ayollarning huquqiy himoyasi uchun mustahkam va zamonaviy huquqiy asos yaratdi.
2020-yilda mustaqil Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi tashkil topdi va qisqa muddatda institutsional jihatdan mustahkamlanib ulgurdi. Natijada bugungi kunda Qonunchilik palatasida deputatlarning 38 foizi, Senatda 25 foizi, davlat xizmatchilari orasida esa 35 foizi ayollardir — bunday ko‘rsatkichga birinchi marta erishilmoqda. Parlamentdagi ayollar vakilligi bir necha yil ichida sezilarli darajada o‘sib, mamlakat tarixidagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biriga aylandi.
Jahon banki O‘zbekistonni gender tengligi bo‘yicha eng tez rivojlanayotgan besh davlat qatoriga kiritgan — bu butun mintaqada kamdan-kam uchraydigan natija. Transparency International indeksida esa mamlakat 2023-yilgacha 11 yil ketma-ket o‘z o‘rnini izchil yaxshilab keldi, 2025-yilda 31 ball bilan 182 davlat orasida 124-o‘rinni egalladi. Bu — institutsional islohotlarning barqaror va uzoq muddatli samara berayotganining yorqin dalili.
Qiziqarli jihati shundaki, Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma'lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘ylab parlamentlarda ayollarning o‘rtacha ulushi taxminan 24 foizni tashkil etadi. O‘zbekistondagi 38 foizlik ko‘rsatkich esa ushbu dunyo bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkichdan sezilarli yuqori bo‘lib, mamlakatning ushbu yo‘nalishdagi tezkor taraqqiyotini yana bir bor tasdiqlaydi.
Qaror qabul qiluvchi strategik organlarda — Milliy korrupsiyaga qarshi kengash va ekspert kengashlarida — ham ayollar vakilligi yil sayin kengaymoqda, bu esa institutsional yangilanishning izchil davom etayotganidan dalolat beradi. Yevropa Ittifoqining O‘zbekistondagi dasturlar menejeri Yana Kurpisha ta'kidlaganidek, “ayollarning imkoniyatlarini kengaytirishning o‘zi korrupsiyaning oldini olish vositasidir”.
Bu yutuqlar ortida jiddiy ilmiy asos ham bor. O‘zbekiston Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi, UNDP va Yevropa Ittifoqi hamkorligida 539 respondent (268 ayol, 271 erkak) ishtirokida va mamlakatning turli hududlarida 10 ta fokus-guruh muhokamasi bilan o‘tkazilgan tadqiqot — bu yo‘nalishda o‘z turidagi birinchi keng qamrovli tahlil. Bu — hamkorlikning o‘ziyoq katta yutuq hisoblanadi va tadqiqotda Transparency International tashkilotining 20 yillik tajribaga ega eksperti Alyona Vandisheva ham qatnashgan.
Tadqiqot natijalari sog‘liqni saqlash va ta'lim sohalarini ayollar uchun eng ustuvor e'tibor talab qiladigan yo‘nalishlar sifatida aniq belgiladi. Bu aniqlik endi davlat dasturlarini aynan shu ikki sohaga — farzand tarbiyasi va oila g‘amxo‘rligi bilan bevosita bog‘liq xizmatlarga — yanada maqsadli yo‘naltirish imkonini bermoqda. So‘rovda qatnashgan ayollarning yarmidan ortig‘i ayollarning iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirishni korrupsiyaga qarshi eng samarali yondashuv deb bilishi ham alohida e'tiborga loyiq — bu ularning masalaga ongli va faol yondashuvidan dalolat beradi.
Bu tadqiqot natijalari 2024-yil oktabr oyida Toshkentda bo‘lib o‘tgan IV Toshkent Antikorrupsiya forumi doirasida ham taqdim etildi. Forumga davlat organlari, Bosh prokuratura, huquqni muhofaza qiluvchi idoralar va nodavlat tashkilotlaridan 40 dan ortiq vakil taklif qilindi — bu mavzuning milliy miqyosda qanchalik jiddiy qabul qilinayotganini ko‘rsatadi.
Bu tadqiqot xulosalari allaqachon amaliyotga tatbiq etilmoqda. 2025-yil oktabr–dekabr oylarida Yevropa Ittifoqi va UNDP qo‘llab-quvvatlashi bilan yetti viloyatda — Namangan, Farg‘ona, Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo va Xorazmda — korrupsiyaga qarshi ogohlik tashabbusi amalga oshirildi. Jami 1 103 kishi ishtirok etdi, ulardan 566 nafari (51 foizi) ayollar va qizlar edi.
Tashabbus doirasida turli yo‘nalishlar bo‘yicha keng qamrovli ishlar olib borildi. 39 mahallada 406 kishi (300 nafari ayol) raqamli savodxonlikni o‘rgandi — ular davlat xizmatlaridan vositachisiz va norasmiy to‘lovsiz, mobil telefon orqali foydalanishni o‘rgandilar. Yana 7 mahallada 105 kishi (52 nafari ayol) moliyaviy savodxonlik bo‘yicha amaliy trening oldi, 11 ta maktab va litseyda esa “Biz korrupsiyaga qarshimiz” shiori ostida yoshlar o‘rtasida rasm tanlovlari tashkil etildi.
Bundan tashqari, 13 mahallada davlat imtiyozlari bo‘yicha 169 kishi (90 nafari ayol) bilan uchrashuvlar o‘tkazildi, 120 nafar kishiga (108 nafari ayol) esa uy-uyga borib individual maslahat berildi. Mahalliy ayol vakillar uchun 8 haftalik mentorlik dasturi ham tashkil etildi, bu esa ularni o‘z jamoalarida ishonchli va bilimli faolga aylantirdi. Bu misol shuni ko‘rsatadi: eng samarali himoya — jazolash emas, bilim va shaffoflikdir.
O‘zbekiston xalqaro miqyosda tan olingan yana bir ilg‘or metodologiyani ham faol joriy etmoqda — “Yaxlitlik orollari” (Islands of Integrity) yondashuvini. Bu metodologiya BMT Davlat xizmati mukofotiga (2011-yil) sazovor bo‘lgan va hozirgi kunda 11 ta Markaziy, Sharqiy va Janubi-Sharqiy Yevropa davlatidagi 30 dan ortiq mahalliy hokimiyat organida qo‘llanilmoqda, shuningdek Venadagi Xalqaro antikorrupsiya akademiyasi va Gaaga mahalliy boshqaruv akademiyasida o‘qitiladi.
O‘zbekistonda bu yondashuv 2024–2025-yillarda Vobkent tumani, Jizzax shahri va Mirzo Ulug‘bek tumanida muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazildi: mahalliy rahbarlar maxsus seminarlar orqali korrupsiya xavfi yuqori bo‘lgan sohalarni aniqlab, amaliy yechim yo‘l xaritalarini ishlab chiqishni o‘rgandilar. 2026-yilda esa yana olti tuman — Hazorasp, Qo‘ng‘irot, Jomboy, Oltiariq, Pop va To‘rtko‘lga kengaytirilmoqda, bu orqali mahalliy hokimiyat organlari o‘z ishini yanada shaffof va samarali tashkil etishga o‘rganmoqda.
Raqamli texnologiyalar sohasida ham sezilarli yutuqlarga erishildi. 2025-yil dekabrdagi Prezident farmoni va 2026-yil iyundagi yangi qonun korrupsiyaviy jinoyatlarning huquqiy ta'rifini Jinoyat kodeksining 20 ta aniq moddasida belgilab, masalani yanada tushunarli va shaffof qildi. Korrupsiyaviy xavflarni avtomatik baholovchi “raqamli komplayens” tizimi hamda sudlangan mansabdor shaxslarni davlat xizmati, rahbarlik lavozimlari va davlat mukofotlaridan vaqtincha chetlashtiruvchi “korrupsionerlar elektron reyestri” ishga tushirildi. Bu zamonaviy yechimlar davlat organlarining ishini ancha shaffof va fuqarolar uchun ishonchli qiladi.
O‘zbekiston, shuningdek, 2026-yil avgust oyida Xalqaro antikorrupsiya akademiyasiga a'zo bo‘lishni rejalashtirmoqda — bu mamlakatning ushbu sohadagi xalqaro hamkorlikka qanchalik ochiq ekanini va o‘z tajribasini jahon andozalariga moslashtirishga intilayotganini yana bir bor tasdiqlaydi.
Bunday yondashuvning samarasini xalqaro tajriba ham yorqin tasdiqlaydi. Ruanda — eng ilhomlantiradigan misol. 2003-yilgi kvota joriy etilgach, 2013-yilgi saylovlarda ayollar parlament o‘rinlarining 64 foizini egalladi — dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkich. Ruandalik ayol parlamentariylar meros huquqi, mehnat va yer huquqlaridagi tenglik, shuningdek gender zo‘ravonligining oldini olish bo‘yicha muhim qonunlarni ilgari surishdi.
Tuman hokimi o‘rinbosari Klodet Mukamananing so‘zlariga ko‘ra: “Odamlar sizni saylangan lavozimda ko‘rganda, hammaning birinchi savoli: u o‘z vazifasini uddalay oladimi?” Bugungi kunda Ruandada ayollar Vazirlar Mahkamasining 42 foizini va sudyalar lavozimining yarmini egallaydi — bu dunyodagi eng muvozanatli ko‘rsatkichlardan biri.
Hindistonda qishloq kengashlarida ayol rahbarlar boshqargan hududlarda ta'lim va sog‘liqni saqlash infratuzilmasiga sezilarli ko‘proq mablag‘ yo‘naltirilgan — bu xalqaro miqyosda keng tan olingan ijobiy natija. Jahon miqyosidagi tahlillar ham buni tasdiqlaydi: ayol egalari yoki rahbarlari bo‘lgan kompaniyalar pora berishga ancha kamroq moyil bo‘lishi ko‘plab mamlakatlar misolida isbotlangan.
Xulosa aniq: ayollar real qaror qabul qilish jarayonlariga jalb etilganda, ularning ustuvorliklari ko‘proq resurs oladi va jamiyatga ko‘proq foyda keltiradi. O‘zbekiston aynan shu yo‘nalishda dastlabki ishonchli qadamlarni tashlagan va xalqaro hamjamiyat tomonidan ham yuqori baholanmoqda.
Bu bog‘liqlik tasodifiy emas. Inklyuziv boshqaruv — qarorlar jamiyatning turli qatlamlari manfaatlarini hisobga olgan holda qabul qilinadigan tizim — barqaror iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy ishonchning muhim omili hisoblanadi. Aynan shu sababdan O‘zbekistonning gender tengligi va shaffoflikni bir vaqtda mustahkamlashga qaratilgan siyosati nafaqat ijtimoiy adolat, balki mamlakatning uzoq muddatli rivojlanish strategiyasi nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega. O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati ham bu ishga faol qo‘shilmoqda. 2026-yilda Yevropa Ittifoqi, Agentlik va UNDP hamkorligida fuqarolik jamiyati institutlari uchun kichik grantlar tanlovi e'lon qilindi — har biriga 6 000 dollargacha mablag‘ bilan. Grantlarga ayollar va yoshlar tashkilotlari, shuningdek ilmiy-tadqiqot muassasalari ariza topshirishi mumkin.
Tanlov to‘rtta ustuvor yo‘nalishni qamrab oladi: korrupsiyaga qarshi qonunchilikni ishlab chiqishda fuqarolik ishtiroki, raqamli shaffoflik vositalari, ayollarning iqtisodiy ishtirokini kengaytirish va mahalliy darajadagi oldini olish tadbirlari. Bunday tashabbuslar O‘zbekistonda fuqarolik jamiyati va davlat o‘rtasidagi hamkorlikning yangi, yanada barqaror bosqichga ko‘tarilayotganini ko‘rsatadi. Bu dastur orqali o‘nlab mahalliy tashkilotlar, jumladan ayollar tashabbuskorligida tuzilgan loyihalar, o‘z g‘oyalarini amalga oshirish uchun real moliyaviy va institutsional qo‘llab-quvvatlovga ega bo‘lmoqda. Davlat tomonidan ishlab chiqilayotgan 2030-yilgacha mo‘ljallangan strategik hujjatlar ham aynan shu yo‘nalishni — gender tengligi va shaffoflikni bir vaqtda rivojlantirishni — davom ettirishni ko‘zda tutadi. Bu esa bugungi yutuqlarning vaqtinchalik emas, balki uzoq muddatli davlat siyosatining uzviy qismi ekanini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston mustahkam poydevor yaratdi: qonunlar, mustaqil agentlik, kvotalar, zamonaviy raqamli vositalar va faol fuqarolik tashabbuslari. Tadqiqotlar esa bu poydevorni yanada mustahkamlash uchun aniq yo‘l xaritasini bermoqda — korrupsiyaga qarshi kurashda gender nigohini kuchaytirish. Qonunlardan tortib mahalladagi amaliy tashabbuslargacha, Vobkentdagi “Yaxlitlik orollari” tajribasidan tortib yetti viloyatni qamragan ogohlik dasturigacha — O‘zbekiston gender va korrupsiyaga qarshi kurash yo‘nalishini uzviy bog‘lab, ishonchli va izchil natijalarga erishmoqda. Bu — mamlakatning kelajakdagi islohotlari uchun mustahkam va ilhomlantiruvchi asosdir, va O‘zbekistonning ushbu sohadagi tajribasi boshqa mamlakatlar uchun ham ibratli namuna bo‘lishi mumkin.
Mohina Abdixakimova,
Toshkent Davlat yuridik universiteti
Davlat boshqaruvi sho‘basi o ‘qituvchisi
