Binobarin unda 2030 yilgacha tizim ilmiy salohiyatini birlashtirish, ilmiy klasterlar tashkil etish, oliy taʼlim muassasalarining akademik, tashkiliy va moliyaviy mustaqilligini kengaytirish orqali Oʻzbekistonni mintaqadagi taʼlim hamda ilm-fan markaziga aylantirish kabi ustuvor maqsadlar aniq belgilab berildi.

Farmonning eng muhim jihati shundaki, u oliy taʼlimni tarbiya, ilmiy izlanish, innovatsion mahsulot yaratish, bilimni iqtisodiy qiymatga aylantirish va boshqaruv sifati bilan chambarchas bogʻliq yaxlit ekotizim sifatida talqin qiladi. Hujjatda ilgari surilgan “5T” tamoyili — taʼlim, tarbiya, tadqiqot, tijoriylashtirish va tizimni takomillashtirish — aynan shu yangi falsafaning ifodasidir. Bu yondashuv, aslida, universitetlarning butun missiyasini qayta koʻrib chiqishni anglatadi: endi oliy taʼlim muassasasi shunchaki kadr tayyorlaydigan maskan emas, balki ijtimoiy tafakkur, ilmiy gʻoya, texnologik yechim va iqtisodiy oʻsish manbai boʻlishi kerak.

Natijaga ishlaydigan model

Bugun dunyo shiddat bilan oʻzgarmoqda. Global raqobatda tabiiy emas, intellektual resurslar ustun chiqmoqda. Qaysi mamlakatda kuchli taʼlim boʻlsa, oʻsha yerda kuchli iqtisodiyot, zamonaviy sanoat, ilgʻor boshqaruv va yuqori fuqarolik madaniyati shakllanadi. Shu nuqtayi nazardan, farmon Oʻzbekiston oliy taʼlimini zamonaviy dunyo standartlariga moslashtirishning izchil va mantiqiy davomi boʻldi. Endi tizimda natija uchun masʼuliyat ortadi. Oliy taʼlim muassasalari faoliyati aniq indikatorlar, milliy va xalqaro ­koʻrsatkichlar, ilmiy salohiyat, taʼlim sifati, bitiruvchi tayyorlash darajasi va boshqaruv samaradorligi asosida baholanadi. Bu esa universitetlarni tabiiy ravishda yangilanish, ichki safarbarlikni kuchaytirish, sogʻlom raqobat muhitida ishlashga undaydi.

Ayniqsa, farmonda 2027-yildan boshlab oliy taʼlim tashkilotlari milliy reytingini joriy etish, reyting natijalariga qarab tabaqalashtirilgan ragʻbatlantirish mexanizmlarini qoʻllash, har bir talaba uchun bazaviy xarajatlarni koʻrsatkichlarga qarab shakllantirish kabi yondashuvlarning belgilanishi alohida ahamiyatga ega. Bu, bir tomondan, mablagʻ taqsimotida shaffoflikni kuchaytirsa, ikkinchi tomondan, “kim yaxshi ishlasa, koʻproq imkoniyatga ega boʻladi” degan adolatli mezonni tizimga olib kiradi. Oliy taʼlim sifatini oshirishda aynan mana shunday iqtisodiy ragʻbat va institutsional javobgarlik uygʻunligi eng samarali vositalardan biridir.

Ilmiy klasterlar — davrning asosiy talabi

Farmonning yana bir muhim jihati ilmiy tadqiqot universitetlari va ilmiy klasterlar tizimini rivojlantirishga qaratilganidir. Hujjatga koʻra, ustuvor yoʻnalishlar boʻyicha tanlov asosida gʻolib boʻlgan oliy taʼlim muassasalariga milliy tadqiqot universiteti maqomi berilishi, mahalliy hamda nufuzli xorijiy oliy taʼlim va ilmiy tashkilotlar bilan hamkorlikda yaxlit ilmiy-taʼlimiy tizimlar shakllantirilishi koʻzda tutilgan. Mazkur yondashuvning mohiyati juda chuqur: universitet endi auditoriya bilan laboratoriya, laboratoriya bilan ishlab chiqarish, ishlab chiqarish bilan bozor oʻrtasidagi zanjirni bogʻlaydigan markazga aylanishi kerak. Bu, eng avvalo, ilm-fanning amaliy samaradorligini oshiradi. Yillar davomida koʻplab mamlakatlarda bir muammo kuzatildi: ilmiy maqola bor, lekin amaliy mahsulot yoʻq; dissertatsiya bor, lekin ishlab chiqarishga kirib borgan yechim yoʻq. Farmon aynan shu uzilishni bartaraf etishga qaratilgan. Chunki unda tadqiqotning natijasi faqat himoya qilingan ilmiy ish yoki chop etilgan maqola emas, balki real iqtisodiy, ijtimoiy va texnologik samaraga aylanishi kerakligi sezilib turadi.

Shu maʼnoda, farmon oliy taʼlim sohasini yangi bosqichga olib chiqadigan eng muhim hujjatlardan biridir. Chunki unda ilm “sarflanadigan xarajat” oʻrniga “kelajak qiymatini yaratuvchi investitsiya” sifatida koʻrilyapti.

Taʼlim diplomatiyasi

Farmonda oliy taʼlimni xalqaro maydonga olib chiqish masalasiga ham katta urgʻu berilgan. Xususan, oliy taʼlimni rivojlantirish va global markaz tashkil etish, shuning­dek, “Study in Uzbekistan” platformasi orqali chet el fuqarolarini ­Oʻzbekiston oliy taʼlim muassasalariga keng jalb qilish, har yili muayyan kvota asosida xorijiy talabalarni grant va stipendiyalar bilan qoʻllab-quvvatlash mexanizmlarining belgilanishi mamlakatimiz taʼlim salohiyatini eksport qiluvchi darajaga koʻtarish yoʻlidagi katta qadamdir.

Bu tashabbusning siyosiy va maʼnaviy ahamiyati ham katta. Chunki bugun ­xalqaro nufuz faqat diplomatik missiyalar yoki iqtisodiy koʻrsatkichlar bilan emas, balki universitetlar jozibadorligi bilan ham oʻlchanadi. Oʻzbekiston bugun ana shunday taʼlim diplomatiyasining yangi bosqichiga chiqmoqda. Bu esa, oʻz navbatida, davlatimizning ochiqlik siyosati, mintaqaviy hamkorlik va global integratsiya strategiyasi bilan uygʻunlashadi.

Andijon davlat chet tillar instituti kabi oliy taʼlim muassasalari uchun bu alohida masʼuliyat yuklaydi. Chunki xorijiy talabani jalb etish, xalqaro dasturlarni kengaytirish, qoʻshma loyihalarni rivojlantirish, taʼlim sifatini dunyo mezonlariga moslashtirish, avvalo, til, ­muloqot, akademik madaniyat va xalqaro bosh­qaruv kompetensiyalariga tayangan holda amalga oshiriladi. Demak, mazkur farmon oliy taʼlim muassasalari jamoasidan ichki intizomdan tashqari global fikrlash, xalqaro akademik maydonda oʻz oʻrnini belgilashni talab qiladi.

Raqamli boshqaruv va sunʼiy ongga moslashuv

Farmonga binoan, Raqamli taʼlim va sunʼiy intellektni rivojlantirish markazi tashkil etiladi. Bu nega kerak? ­Zamonaviy OTMni faqat oʻquv binosi va auditoriyalar bilan tasavvur qilib boʻlmaydi. U, eng avvalo, raqamli boshqaruv, tezkor tahlil, toʻgʻri qaror qabul qilish, maʼlumotlar asosida strategiya ishlab chiqish va individual taʼlim trayektoriyalarini boshqarish imko­niyatiga ega boʻlishi kerak. Sunʼiy intellekt, katta maʼlumotlar, raqamli monitoring va integratsiyalashgan axborot tizimlari bugun boshqaruv madaniyatining mezoniga aylanmoqda.

Aynan shu jihatdan farmon oliy taʼlimni “kechagi model” bilan boshqarish davri tugayotganini koʻrsatadi. Endi universitetni samarali boshqarish uchun rektor, prorektor, dekan yoki kafedra ­mudiri faqat maʼmuriy tajribaga emas, balki strategik koʻrish, maʼlumot bilan ishlash, xalqaro mezonlarni ang­lash va raqamli transformatsiya boʻyicha ham chuqur tushunchaga ega boʻlishi kerak. Bu esa oliy taʼlim boshqaruvi madaniyatida ham tub yangilanish boshlanayotganini anglatadi.

Mablagʻ emas, samaradorlik markazda

Farmondagi moliyalashtirishga oid yangiliklar ham alohida eʼti­borga molik. Unga koʻra, oliy taʼlim ­muassasalarini rivojlantirish uchun qoʻshimcha resurs­lar ajratiladi. Joriy yilda respublika byudjetidan 20 milliard soʻm, 2027-yildan boshlab esa har yili 70 milliard soʻm mab­lagʻ Oliy taʼlim muassasalarini rivoj­lantirish jamgʻarmasiga yoʻnaltiriladi. Bundan tashqari, davlat grantlarini filiallar va nodavlat oliy taʼlim tashkilotlariga ham raqobatli mexanizm asosida taqsimlash tartibi belgilangan.

Bu nimani anglatadi? Avvalo, oliy taʼlimda yangi moliyaviy tafakkur shakllanayotganini anglatadi. Tizim endi faqat markazdan berilgan mablagʻni oʻzlashtirish maqsadida emas, balki sifat, natija, salohiyat va strategik ustuvorlikka koʻra resurs jalb qilish mantigʻi boʻyicha ishlaydi. Bunday model intizom, tashab­bus, aniq reja, ichki islohot va samaradorlik talab qiladi. Lekin uzoq muddatli ­taraqqiyot aynan mana shunday masʼuliyatli model asosida taʼminlanadi.

Oliy taʼlim muassasalari uchun bundan muhim xulosa shuki, endi institut va universitetlar kelajagini oʻz strategiyasi, jamoasi, ilmiy maktabi va tashabbuslari bilan belgilaydi. Bu esa mustaqillikni kengaytiradi, biroq ayni paytda javobgarlikni ham oshiradi. Mustaqillik va javobgarlik uygʻunligi boʻlmagan joyda esa haqiqiy taraqqiyot boʻlmaydi.

Hududiy OTMlar uchun tarixiy imkoniyat

Farmonning yana bir jihati, u hududiy oliy taʼlim muassasalari uchun ham mutlaqo yangi imkoniyatlar eshigini ochadi. Chunki ilmiy klaster, reyting, grant, xalqaro hamkorlik, raqamli boshqaruv va xorijlik talabalar bilan ishlash kabi mexanizmlar faqat bir nechta markaziy universitetning imtiyozi emas, balki salohiyat va tashabbus koʻrsata olgan har qanday oliy taʼlim muassasasi uchun ochiq maydondir. Shu jihatdan u Andijon davlat chet tillar instituti jamoasini ham yanada faol ishlashga undaydi. Endi biz faqat xorijiy til mutaxassislarini tayyorlash bilan cheklanib qolmasligimiz kerak. Zamonaviy pedagogika, tarjimashunoslik, xalqaro kommunikatsiya, taʼlim texnologiyalari, akademik yozuv, raqamli tilshunoslik, madaniyatlararo muloqot, sunʼiy intellekt asosidagi til taʼlimi kabi yoʻnalishlarda ham yangi ilmiy va amaliy maktablar barpo etishimiz lozim. Chunki bugungi oliy taʼlimning bosh mezoni zamondan oldin yurishdir.

Farmon faqat oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar sohasini takomillashtirish boʻyicha qabul qilingan hujjat emas. U — davlatning kelajak haqidagi qatʼiy pozitsiyasi, millatning intellektual salohiya­tiga yuksak ishonchi va taraqqiyotning bilimga tayangan modelining huquqiy ifodasidir. Mamlakatimiz kelajagi bugungi auditoriyalarda, laboratoriyalarda, kutubxonalarda, ilmiy markazlarda va innovatsion maydonlarda barpo etiladi. Farmon ana shu buyuk bunyodkorlikka huquqiy yoʻl ochadi.

Dilshodbek RUSTAMOV,

Andijon davlat chet tillar instituti rektori