Prezidentimiz BMT Bosh Assambleyasining 75-sessiyasida bu boradagi islohotlarimiz mazmun-mohiyatini ifodalar ekan “Biz uchun gender tenglik siyosati ustuvor masalaga aylandi. Xotin-qizlarning davlat boshqaruvidagi o‘rni tobora kuchaymoqda”, deya ta’kidlagan edi.
Bugun bu fikrning amaliy ifodasini raqamlarda ham ko‘rish mumkin. 2017-2020 yillarda O‘zbekistonda boshqaruv lavozimlaridagi xotin-qizlar ulushi 27 foiz, parlamentda esa qariyb 32 foizni tashkil etgan bo‘lsa, shu davrda siyosiy partiyalarda 44 foiz, oliy ta’limda 40 foiz, tadbirkorlikda 35 foizga yetgan. Hozir esa ularning davlat boshqaruvidagi ulushi 35 foiz. Albatta, turli yillarda qo‘llangan statistik hisoblash metodikasi va “boshqaruv lavozimi” hamda “davlat boshqaruvidagi ishtirok” tushunchalari qamrovi bir xil bo‘lmasligi mumkin. Ammo bir narsa aniq: ayollarni qaror qabul qilish jarayonlariga kengroq jalb etish tendensiyasi barqaror tus olmoqda. 35 foiz oddiy raqam emas. Bu har uch boshqaruv ishtirokchisidan kamida bir nafari xotin-qiz ekanini anglatadi. Eng muhimi, jarayon faqat markaziy davlat idoralari bilan cheklanib qolmayapti.
2025 yildagi muhim yangiliklardan biri yetakchi ayollarni aniqlashda faqat egallab turgan lavozim emas, balki kasbiy natija, soha rivojiga qo‘shilgan hissa va ijtimoiy faollik asosiy mezon sifatida olinganidir. Ma’lumotlarga ko‘ra, reyting¬ni shakllantirish jarayonida ekspertlar tomonidan 300 dan ortiq nomzod faoliyati tahlil qilingan. Baholashda ularning kasbiy yutuqlari, faoliyat yuritayotgan tarmoq rivojiga qo‘shgan hissasi, jamiyatdagi ijtimoiy faolligi inobatga olingan.
Bu juda muhim yondashuv. Chunki zamonaviy rahbarni faqat lavozim belgilab bermaydi. Rahbar — muammoni ko‘ra oladigan, tashabbus ilgari suradigan, odamlarni bir maqsad atrofida birlashtira oladigan, qaror qabul qilib, uning natijasi uchun javob beradigan shaxs.
Hech bir lavozim jinsga qarab taqsimlanmasligi kerak. Rahbarlikning asosiy mezoni bilim, kompetensiya, tashabbuskorlik, halollik, mas’uliyat va natija bo‘lishi zarur. Ammo masalaning ikkinchi jihati bor. Barcha nomzodlar shu raqobatgacha yetib kelish uchun teng imkoniyatga egami? Shu nuqtayi nazardan, rahbar ayollarni tayyorlash va saralash bo‘yicha O‘zbekistonda shakllanayotgan yondashuv diqqatga sazovor. Ishlab chiqilgan mezonlarda nomzodning strategik rejalashtirishi, tizimli va tanqidiy fikr¬lashi, prognoz qilish qobiliyati, zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanishi, jamoani shakllantirishi, tezkor qaror qabul qilishi, muzokara olib borishi va stressga bardoshliligi kabi fazilatlar alohida baholanishi ko‘zda tutilgan. Demak, eng to‘g‘ri formula: teng imkoniyat + ochiq tanlov + professional mezon + natija uchun shaxsiy mas’¬uliyat. Bu yerda asosiy maqsad ayolni sun’iy ravishda lavozimga olib chiqish emas. Aksincha, salohiyatli ayolni ko‘rish, unga profes¬sional o‘sish imkonini berish va munosib bo‘lsa, rahbarlikka tayyorlashdir.
Parlament siyosiy qarorlar qabul qilinadigan muhim maydon. O‘zbekiston -Parlamentlararo ittifoqning “Parlamentdagi ayollar” reytingida 92 pog‘ona yuqorilab, 36-o‘rinni egallagan. Bu juda katta o‘sish.
Dunyo tajribasida ham aynan shunday jarayon kuzatilmoqda. 1990 yillar o‘rtalarida jahon parlamentlarida ayollar ulushi 12 foizga ham yetmagan bo‘lsa, keyingi o‘n yilliklarda ikki barobardan ziyod o‘sdi. Demak, O‘zbekistondagi jarayon umumjahon tendensiyasi bilan hamohang.
Yana bir e’tiborli ko‘rsatkich esa O‘zbekis¬tonning Gender tenglik va boshqaruv indeksida 103-o‘rindan 52-o‘ringa ko‘tarilganidir. Ya’ni mamlakat o‘z pozitsiyasini 51 pog‘ona yaxshilagan. Bunday reytinglarda keskin ko‘tarilish odatda bitta tadbir natijasi bo‘lmaydi. U qonunchilik, davlat institutlari, siyosiy ishtirok, iqtisodiy imkoniyatlar, ta’lim va boshqa qator yo‘nalishlardagi o‘zgarishlarning umumiy natijasi bo‘ladi.
O‘zbekistonda bu borada huquqiy asos bosqichma-bosqich mustahkamlandi. “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi hamda “Xotin-qizlarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunlar qabul qilindi. 2030 yilga qadar O‘zbekiston Respublikasida gender teng¬likka erishish strategiyasi tasdiqlandi. Bu hujjatlar gender tenglikni faqat shior emas, balki davlat boshqaruvi va huquqiy siyosatning aniq yo‘nalishiga aylantirdi.
Moliyaviy mustaqillik ayolning jamiyatdagi mavqeini belgilaydigan muhim omillardan biridir. Shu bois, Jahon bankining “Ayollar, biznes va qonun” hisoboti alohida ahamiyatga ega. O‘zbekiston ushbu hisobotda o‘z pozitsiyasini 43 pog‘ona yaxshilab, 48-o‘ringa chiqqan. Shuningdek, mamlakatimiz Jahon banki indeksida gender tenglik yo‘nalishida dunyodagi eng tez rivojlanayotgan besh davlat qatorida qayd etilgan.
Iqtisodiy erkinlik va rahbarlik o‘rtasida ham uzviy bog‘liqlik bor. Tadbirkorlik bilan shug‘ullangan ayol sarmoyani rejalashtirishni, riskni baholashni, muzokara olib borishni, xodimlarni boshqarishni, bozor talabini o‘rganadi. Bularning har biri zamonaviy rahbar uchun zarur ko‘nikma.
Rahbarlik faqat ma’muriy lavozim emas. Ilm-fanda g‘oya yaratadigan, ilmiy maktab shakllantiradigan, yosh tadqiqotchilarni tarbiyalaydigan olim ham intellektual yetakchidir. O‘zbekistonlik olimlarning 48 foizini ayollar tashkil etadi. Bu raqam, ayniqsa, katta ahamiyatga ega. Chunki ilm-fan zamonaviy iqtisodiyotning poydevoridir. Tibbiyot, biotexnologiya, kimyo, fizika, muhandislik, axborot texnologiyalari, pedagogika va ijtimoiy fanlardagi ilmiy natijalar ertangi taraqqiyotning asosini yaratadi. Agar olimlarning deyarli yarmini ayollar tashkil etsa, keyingi vazifa ularning ilmiy muassasalar boshqaruvi, yirik grantlar, ilmiy loyihalar va akademik qarorlar qabul qilishdagi ishtirokini ham kuchaytirishdan iborat. Chunki ilmiy salohiyat bilan boshqaruv salohiyati bir-biridan uzilmasligi kerak.
Bugungi kunda 17 ayol “O‘zbekiston Qahramoni” oliy unvoniga sazovor bo‘lgan. Ushbu raqamning ma’naviy ahamiyati katta. Oliy davlat mukofotiga sazovor bo‘lgan har bir ayol ortida muayyan sohadagi mehnat, fidoyilik va jamiyatga xizmat tarixi turadi.
“Yetakchi ayollar muloqoti” platformasini shakllantirish g‘oyasi ham shu nuqtayi nazardan muhim. Uning maqsadi rahbar ayollar safini kengaytirish, xotin-qizlarning yetakchilik ko‘nikmalarini rivojlantirish va qizlarni kelgusi rahbarlikka tayyorlashdan iborat. Platforma tadbirkorlik, ilm-fan, axborot texnologiyalari, sport va OAV kabi sohalardagi faol xotin-qizlarni birlashtirishga qaratilgan. Demak, masala faqat tayyor rahbarni lavozimga qo‘yish emas, balki kelgusi rahbarlarni tizimli tayyorlashda.
Buxoro viloyati misolida ham ayni jarayonning istiqboli katta. Viloyatda ta’lim, tibbiyot, tadbirkorlik, turizm, madaniyat, hunarmandlik va jamoat sohalarida ming¬lab faol xotin-qizlar mehnat qilmoqda. Kelgusi vazifa ular orasidan boshqaruv qobiliyatiga ega, strategik fikrlaydigan, tashabbuskor kadrlarni erta aniqlashdir.
O‘zbekistonda rahbarlik lavozimlarida ayollar ulushi ortib borishi, parlament va davlat boshqaruvidagi ishtiroki kengayishi, ilm-fanda ayollar salmog‘i yuqoriligi, xalqaro reytinglardagi sezilarli siljish¬lar bir-biridan alohida jarayon emas. Ularni birlashtiradigan umumiy g‘oya bor: xotin-qizlarni ijtimoiy himoya obyektigina emas, mamlakat taraqqiyotini ta’minlaydigan kuchli inson kapitali sifatida ko‘rishdir.
Endi navbatdagi vazifa faqat raqamni foizga oshirish emas. Asosiy maqsad munosib, bilimli, halol, tashabbuskor va zamonaviy fikrlaydigan ayol rahbarlar avlodini shakllantirish.
Abira HUSЕYNOVA,
Ombudsmanning Buxoro viloyati mintaqaviy vakili
