Iqtisodiy islohotlar ko'pincha texnik-moliyaviy tadbirlar sifatida qabul qilinsa-da, ularning muvaffaqiyati ko'p jihatdan huquqiy muhit sifatiga bog'liqdir. Huquq bu yerda nafaqat tartibga soluvchi, balki iqtisodiy rivojlanishni yuzaga keltiruvchi va kafolatlovchi asosiy vosita — instrument sifatida namoyon bo'ladi.
Dunyo tajribasi shuni ko'rsatadiki, iqtisodiy jihatdan muvaffaqiyat qozongan mamlakatlar, birinchi navbatda, mustahkam normativ-huquqiy bazaga ega bo'lgan davlatlardir. Xususiy mulk huquqining ishonchli himoyasi, shartnomaviy munosabatlarning samarali tartibga solinishi, raqobat muhitining qonun bilan ta'minlanishi — bularning barchasi xorijiy va ichki investitsiyalarni jalb etishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Huquqning instrumental nazariyasi (inglizcha: instrumental theory of law) XX asrning ikkinchi yarmida Roscoe Pound, Karl Llewellyn kabi amerikalik huquqshunos-realistlar tomonidan ishlab chiqilgan. Ushbu nazariyaga ko'ra huquq jamiyatning aniq ijtimoiy va iqtisodiy maqsadlariga erishishning vositasidir. Boshqacha aytganda, qonunlar va normalar zarur natijalarni olish uchun ongli ravishda yaratiladi va tatbiq etiladi.
Iqtisodiyot sohasida huquqning instrumental roli bir necha yo'nalishda namoyon bo'ladi. Birinchidan, mulkiy huquqlarni (property rights) belgilash va himoya qilish orqali huquq iqtisodiy faollik uchun asos yaratadi — Nobel mukofoti sovrindori Duglas Nort ta'kidlaganidek, mulkiy huquqlarning ishonchli tizimi iqtisodiy o'sishning asosiy institutsional sharti hisoblanadi. Ikkinchidan, shartnomalar erkinligini va ularning bajarilishini kafolatlash orqali huquq bozor mexanizmlarini ishga tushiradi. Uchinchidan, tadbirkorlik erkinligi va raqobat muhitini tartibga solish orqali huquq iqtisodiy innovatsiyalarni rag'batlantiradi.
Shu bilan birga, huquqning instrumental talqini muayyan xavflarni ham o'z ichiga oladi. Huquqni faqat iqtisodiy maqsadlar uchun vosita deb hisoblash uning mustaqil qadriyatini — adolat, tenglik, inson huquqlarini himoya qilish kabi asosiy funksiyalarini ikkinchi o'ringa surib qo'yishi mumkin. Shuning uchun zamonaviy huquq nazariyasida instrumental va normativ yondashuvlarning oqilona muvozanati talab etiladi.
Normativ barqarorlik deganda qonunchilik muhitining bir xilligi va kafolatlanganligi tushuniladi. Investorlar uchun bu eng muhim omillardan biri hisoblanadi, agar qonunlar tez-tez o'zgarib tursa, soliq yuki kutilmagan holda oshib ketsa yoki sud tizimi samarali ishlamasa kapital mamlakatni tark etadi.
Jahon banki "Biznes yuritish" (Doing Business) indeksi, Iqtisodiy erkinlik indeksi (Heritage Foundation) va shunga o‘xshash xalqaro reytinglar aynan normativ muhitning sifatini o‘lchovchi asosiy ko‘rsatkichlardan foydalanadi. Ushbu reyting o‘rinlari mamlakat investitsion jozibadorligini bevosita belgilaydi. Masalan, Singapur, Niderlandiya yoki Yangi Zelandiyaning yuqori o‘rinlari ularning huquqiy tizimlarining yuksak darajadagi barqarorligi, shaffofligi va samaradorligiga asoslanadi.
Normativ barqarorlik bir vaqtning o'zida ham statik, ham dinamik xususiyatga ega bo'lishi lozim. Statik barqarorlik — mavjud qoidalarning o'zboshimchalik bilan o'zgartirilmasligini kafolatlaydi. Dinamik barqarorlik esa — qonunchilikning zamonaviy iqtisodiy o'zgarishlarga moslashuvchanligini, ya'ni evolyutsion takomillashuvini ta'minlaydi. Bu ikki xususiyatning muvozanati islohotchilar uchun eng murakkab vazifalardan biri hisoblanadi.
O'zbekistonda 2017-yildan boshlab amalga oshirilayotgan keng ko'lamli iqtisodiy va huquqiy islohotlar ushbu muammoning o'ziga xos ko'rinishini namoyon etadi. Valyuta liberalizatsiyasi, soliq islohoти, tadbirkorlik erkinligini kengaytirish, davlat mulkini xususiylashtirish — bu jarayonlarning barchasi normativ-huquqiy baza bilan chambarchas bog'liq holda olib borilmoqda.
Ijobiy tomondan qaraganda: tadbirkorlik subyektlarini ro'yxatdan o'tkazish jarayonining soddalashtirilishi, ruxsatnomalar tizimining qisqartirilishi, Davlat soliq qo'mitasining raqamli xizmatlarining yo'lga qo'yilishi, investitsiya muhitini yaxshilashga qaratilgan maxsus iqtisodiy zonalar va huquqiy kafolatlarning joriy etilishi — bularning barchasi Doing Business reytingida O'zbekistonning sezilarli darajada yuqorilashiga olib keldi.
Biroq islohotlar jarayonida qonunchilikdagi tez-tez o'zgarishlar ayrim hollarda normativ noaniqlikni keltirib chiqardi. Korporativ boshqaruv, yer-mulk munosabatlari va xorijiy investitsiyalarni himoya qilish sohasidagi qonun hujjatlarining barqarorligi masalasi hali ham muhim muammo bo'lib qolmoqda. Bu borada xalqaro arbitraj amaliyotiga murojaat etish imkoniyatini kengaytirish va investitsiyalarni xalqaro shartnomalarga asoslangan himoyasini mustahkamlash zaruriyati ko'zga tashlanadi.
Iqtisodiy islohotlarda huquqning instrumental rolini samarali amalga oshirish uchun quyidagi mezonlarga rioya qilish lozim. Birinchidan, qonunchilikda izchillik — yangi normalar mavjud huquqiy tizim bilan uyg'un bo'lishi, ziddiyatlarni keltirib chiqarmasligi kerak. Ikkinchidan, shaffoflik — qonunlar barcha subyektlar uchun tushunарli tilda, ochiq va erkin foydalanish imkoniyati bilan e'lon qilinishi shart. Uchinchidan, proportsionallik — tartibga solish choralari ko'zlangan maqsadga erishish uchun zarur bo'lgan minimal hajmda bo'lishi, ortiqcha ma'muriy yuk yaratmasligi kerak. To'rtinchidan, sud tizimining mustaqilligi va samaradorligi — huquqning investitsiya muhitiga ta'siri nafaqat yozilgan qonunlar, balki ularni qo'llash amaliyotiga bevosita bog'liq. Qonun qancha mukammal bo'lmasin, agar sudlar mustaqil bo'lmasa yoki ishlar bir necha yil davom etsa, investorlar himoyalanmaganlik hissini his qiladi. Beshinchidan, raqamli transformatsiya — qonunchilikni elektron shaklda yuritish, e-hukumat xizmatlari orqali ma'muriy to'siqlarni kamaytirish zamonaviy huquqiy muhitning ajralmas qismiga aylanib bormoqda.
Iqtisodiy islohotlarda huquqning instrumental roli bir necha asosiy xulosani shakllantirishga imkon beradi. Huquq iqtisodiy rivojlanishning passiv aks-sadosi emas, balki uni faol shakllantiradigan vositadir. Normativ barqarorlik investitsiya muhitining kalit omili sifatida raqobatbardosh iqtisodiyot shakllantirishda muhim o'rin egallaydi. Islohotlar sur'ati va qonunchilik barqarorligi o'rtasidagi to'g'ri muvozanatni topish davlat siyosatining strategik vazifasi hisoblanadi.
O'zbekiston tajribasi shuni ko'rsatadiki, iqtisodiy liberallashtirish va huquqiy islohotlarning parallel olib borilishi ijobiy natijalarga olib kelishi mumkin, ammo bu jarayonning barqarorligini ta'minlash, sud mustaqilligini mustahkamlash va xalqaro huquqiy standartlarga integratsiyalashuv kelajakda yanada kuchaytirilib borilishi lozim. Oxir oqibat, faqat huquqiy davlat institutlariga asoslangan iqtisodiyotgina uzoq muddatli, barqaror va inkluziv o'sishni ta'minlay oladi.
Mansurjon Boltayev,
TDYU, Fuqarolik huquqi
sho‘basi professori
