Бірнеше жыл бұрын коронавирус пандемиясы салдарынан үлкен шығындар мен сынақтарды бастан өткерген әлем қауымдастығын бұл жұқпалы вирус туралы осындай хабарлар алаңдатуы табиғи.
Нипах қандай вирус? Алаңдауға негіз бар ма? Оның белгілі бір аумақ шегінен шығып, бүкіл әлем бойынша таралу ықтималдығы бар ма? Бұл сұрақтар бүгінгі таңда тек мамандарды ғана емес, қарапайым адамдарды да ойландыруда.
Вирус тарихына бір назар аударсақ,
Нипах вирусы алғаш рет 1998 жылы Малайзиядағы Кампунг Сунгай Нипах ауылында тұратын шошқа өсіруші фермерлер арасында ауру өршіген кезде анықталған. Сондықтан вирус атауы осы ауылдың атауынан шыққан. Сол кезде вирус жұқтырған 265 адамның 108-і қаза тапқан еді. Содан бері аурудың тағы 12 рет өршуі тіркелген, олардың барлығы Оңтүстік Азия аумағында байқалған.
Бангладеште Нипах вирусы алғаш рет 2001 жылы анықталған және содан бері бұл елде дерлік жыл сайын аурудың өршу жағдайлары байқалады. Сонымен қатар, ауру Үндістанда жиі тіркеледі. Басқа өңірлер де қауіп аймағында болуы мүмкін, мысалы Камбоджа, Гана, Индонезия, Мадагаскар, Филиппин, Таиланд сияқты елдерде Нипах вирусына қарсы антиденелер табиғи резервуар саналатын Pteropus түріне жататын жарқанаттарда және кейбір басқа түрлерде де анықталған.
2018 жылы Үндістанның Керала штатында Нипах вирусының таралуы тіркеліп, нәтижесінде 17 адам қаза тапты. 2021 жылдың қыркүйек айында осы штатта вирус тағы бір рет өршіп, 12 жастағы бала қайтыс болды, ал 11 адамда ауру белгілері анықталған. 2023 жылдың 16 қыркүйегінде Үндістанда Нипах вирусы қайта өршіп, сол кезде 2 адам қаза тапқан. 2024 жылдың 22 шілдесінде Керала штатында 14 жастағы жасөспірім қайтыс болды.
Өткен жылдың шілде айында осы штаттың екі ауданында вирус жұқтыруға байланысты төрт жағдай анықталып, сол кезде екі адам қаза тапқан еді.
Сондай-ақ Бангладеште 2025 жылдың қаңтар–тамыз айлары аралығында вирус жұқтырудың төрт жағдайы тіркелген.
Нипах қандай вирус?
Нипах вирусы (NiV) жануарлардан, әсіресе жарқанаттардан таралатын ауру болып саналады. Ауру тек жануарлардан ғана емес, сондай-ақ зақымдалған азық-түлік өнімдері мен ауру адаммен жақын қарым-қатынас арқылы да таралады. Ол көптеген жануарларды зақымдайды және адамдарда ауыр ауруларға, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Сондықтан ол адам денсаулығы үшін маңызды қауіп болып есептеледі.
Адамдарда инфекция әртүрлі түрде өтеді. Ол ешқандай симптомсыз, жеңіл немесе ауыр жедел тыныс жолдары инфекциясы ретінде көрінуі мүмкін және өлімге әкелетін энцефалиттің дамуына себеп болуы ықтимал.
Алғашында қызу, бас ауруы, бұлшықет ауруы, құсу және тамақ ауруы пайда болады. Кейін бас айналу, ұйқышылдық және жедел энцефалитті көрсететін неврологиялық белгілер дамуы мүмкін. Кейбір науқастарда атипиялық пневмония және жедел тыныс жеткіліксіздігі байқалады. Ауыр жағдайларда 24–48 сағат ішінде энцефалит, тырысу және кома жағдайы байқалады. Инкубациялық кезең әдетте 4–14 күнге созылады, бірақ 45 күнге дейін созылған жағдайлар да тіркелген.
Өткір энцефалиттен аман қалған науқастардың көпшілігі толық айығады, алайда кейбірінде ұзақ мерзімді неврологиялық асқынулар сақталады. Шамамен 20 пайыз науқаста тырысу ұстамалары байқалады. Кейбір жағдайларда ауру қайта қозуы мүмкін.
Өлім көрсеткіші жоғары – 40–75 пайыз. Бұл деңгей эпидемиялық бақылау мен медициналық көмек мүмкіндіктеріне байланысты өзгеріп отырады.
ДДСҰ мәлімдемесі
Үндістанда Нипах вирусының өршуі туралы соңғы мәліметтер 2026 жылдың 24 қаңтарында пайда болды. Бұл әлемдік деңгейде алаңдаушылық туғызды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) Нипах вирусына қатысты жағдай туралы мәлімет беріп, қазіргі уақытта оның адамнан адамға жұғуының артқаны туралы ешқандай дәлел жоқ екенін, вирус Үндістаннан тыс таралу ықтималдығы төмен екенін, себебі елде аурудың өршуін тоқтатуға мүмкіндік бар екенін мәлімдеді.
Бұған дейін Үндістан Денсаулық сақтау министрлігі желтоқсан айынан бері елде Нипах вирусын жұқтыруға байланысты тек екі расталған жағдай тіркелгенін хабарлаған болатын.
Үндістан үкіметі Батыс Бенгалия билігімен тығыз ынтымақтастықта дереу «белгіленген хаттамаларға сәйкес» шаралар қабылдады. Жұқтырған адамдармен байланыста болған жалпы 196 адам анықталып, тексерілді. Олардың ешқайсысында ауру белгілері байқалмады және Нипах вирусына жасалған тест нәтижелері теріс болды.
Алайда ДДСҰ Үндістанның кейбір өңірлерінде және көрші Бангладеште жарқанат популяциясының болуы себепті жаңа жағдайлар тіркелуі мүмкін екенін жоққа шығармады.
Вирусқа қарсы вакцина бар ма?
Нипах вирусына қарсы вакцина жоқ еді. Алайда жақында Токио университетінің Алдыңғы қатарлы ғылымдар мен технологиялар зерттеу орталығы Нипах вирусына қарсы вакцинаны әзірледі.
Мәліметтерге сәйкес, вакцина қызылша вирусы негізінде жасалған. Ол адам ағзасына енгізілгенде Нипах вирусының ақуыздарына ұқсас ақуыздарды өндіруге көмектесуі қажет. Бұл иммундық жүйені күшейтіп, жұққан жағдайда инфекцияның дамуына қарсы қорғаныс жасауға мүмкіндік береді.
Токио университетінің ғалымдары кеміргіштер мен басқа жануарларда жүргізілген сынақтар барысында вакцинаның тиімділігі мен қауіпсіздігін әлдеқашан дәлелдеді. Адамдарға жүргізілетін сынақтардың алғашқы кезеңі сәуір айында Бельгияда басталады. Сынақтар сәтті аяқталған жағдайда, вакцинаның қауіпсіздігі мен тиімділігін ересектер мен балаларда тексеруге бағытталған келесі кезеңдер 2027 жылдың екінші жартысында Бангладеште өтеді.
Біздің елдегі жағдай қандай?
Үндістанда Нипах вирусына байланысты жағдайлар байқалып жатқан тұста, бұл вирус біздің елімізде де тіркелмеген бе, эпидемиологиялық жағдай қандай деген сұрақтар туындайды.
Осыған байланысты Санитариялық-эпидемиологиялық тыныштық және қоғамдық денсаулық комитеті халыққа үндеу жасады. Ұйым мәліметіне сәйкес, қазіргі уақытта Өзбекстан аумағында бұл вируспен ауру жағдайлары мүлдем тіркелмеген және еліміздегі эпидемиологиялық жағдай толық тұрақты бақылауда. Айтылғандай, ел шекаралары арқылы түрлі жұқпалы аурулардың енуінің алдын алу мақсатында 54 шекара өткізу пунктінде санитарлық-карантиндік бақылау күшейтілген режимде жүргізілуде. Вирустың елімізге ену ықтималдығы өте төмен болғанымен, мамандар сақтықты жоғалтпауға шақыруда.
Осыған байланысты комитет шетелге, әсіресе вирус ошақтары бар елдерге баруды жоспарлаған азаматтарға бірқатар маңызды ұсыныстар берді. Ең алдымен, жеке гигиена ережелерін қатаң сақтау, қолды сабынмен жиі жуу және антисептик құралдарын қолдану қажет екені айтылды. Сонымен қатар, тұтынатын жеміс-жидек пен көкөністерді міндетті түрде жуу, тек тексерілген суды ішу, ең бастысы, жарқанаттар тістеген немесе тырнаған болуы мүмкін, бетінде зақым белгілері бар жемістерді мүлдем жемеу қажеттігі ерекше атап өтілді.
Қорытындылай келе, Нипах вирусы өлім көрсеткіші жоғары қауіпті инфекция болып саналса да, оның кең ауқымда, әсіресе бүкіл әлем бойынша таралу ықтималдығы әзірге төмен деп бағалануда. ДДСҰ тарапынан жағдай тұрақты бақылауға алынған. Өзбекстанда қазіргі уақытта бұл вирусқа қатысты жағдайлар тіркелмеген және эпидемиологиялық жағдай тұрақты.
Сонымен бірге, жаһандану жағдайында кез келген жұқпалы ауруға қатысты сақтықты жоғалтпау, санитарлық-гигиеналық ережелерді сақтау және ресми дереккөздер арқылы берілген ұсыныстарға бағыну халық денсаулығын сақтауда маңызды рөл атқарады.
Шахзод Ғаффоров,
“Yuz.uz” шолушысы
