Түркіменстан Президенті Сердар Бердімұхамедов төрағалық еткен саммитке Әзербайжан Республикасының Президенті Ильхам Әлиев, Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев, Қырғыз Республикасының Президенті Садыр Жапаров және Тәжікстан Республикасының Президенті Эмомали Рахмон да қатысты.
Күн тәртібіне сәйкес, көшбасшылар өзекті өңірлік және халықаралық мәселелер жөнінде пікір алмасып, Орталық Азия елдері мен Әзербайжан арасындағы көпқырлы ынтымақтастықты одан әрі нығайтудың перспективаларын қарастырды.
Мемлекет басшысы өз сөзінде соңғы жылдары Орталық Азияда орын алған оң өзгерістерді атап өтті. Өзбекстан Президенті атап өткендей, бұл үдерісте Орталық Азия мемлекеттері басшыларының Консультативтік кездесулері маңызды рөл атқарды.
Өзбекстан басшысы Орталық Азияны XXI ғасырда дамыту мақсатында Достық, тату көршілік және ынтымақтастық туралы шарт жасасу үдерісінің аяқталғанының тарихи маңызын ерекше атап өтті.
Аймақтық үдерістер аясында ауқымды әрі күрделі құрылымдар құруға ұмтылыс жоқ екені айтылды.
– Бізге қуатты, егемен және тәуелсіз мемлекеттер өзара құрмет, сенім және прагматизм негізінде ынтымақтасатын икемді әрі түсінікті формат қажет, – деді Президент Шавкат Мирзиёев.
Бұдан кейін Өзбекстан Президенті Орталық Азия елдері жақындасып жатқан қазіргі күрделі халықаралық жағдайға қысқаша баға берді.
– Әлем қарқынды өзгеріп, шиеленіс күшейіп келеді, сауда және көлік байланыстары қайта қалыптасуда, жаңа қатерлер пайда болуда, – деді Мемлекет басшысы.
Осыған байланысты ынтымақтастықтың негізгі бағыттары бойынша алдағы бірлескен іс-қимылды одан әрі тығыз үйлестірудің маңызы атап өтілді.
Ең алдымен, тарихи, экономикалық және көлік байланыстары қалыптасқан өңірлермен бірыңғай ынтымақтастық кеңістігін құру идеясы ұсынылды. Пайда болып жатқан мүмкіндіктерді пайдалана отырып, бұл байланыстарды едәуір нығайту және сауда, көлік, энергетика, өнеркәсіп пен жаңа технологияларды бірлесіп дамыту бағыттарын нақты мазмұнмен толықтыру қажеттігі айтылды.
Бұл мәселелерді келесі жылы Ташкентте өтетін «Бейбітшілік пен орнықты өзара байланыс жолындағы өңіраралық диалог: Орталық Азияның тәсілі» халықаралық конференциясында жан-жақты талқылау ұсынылды.
Орталық Азия мемлекеттері басшыларының Консультативтік кездесулерінің қызметін реттейтін нормативтік-құқықтық базаны жетілдіру жөніндегі жұмысты жалғастыру арқылы өңірлік диалогтың негіздерін нығайту қажеттігі атап өтілді.
Экономикалық ынтымақтастықты жаңа деңгейге көтеру мәселесіне ерекше назар аударылды.
– Біз өзара сауда мен инвестиция көлемін арттыру бойынша алдымызға ауқымды мақсаттар қойдық. Енді бұл өсімді қандай ресурстар есебінен қамтамасыз ететінімізді айқындауымыз керек, – деді Өзбекстан Президенті.
Ірі жобаларды жедел іске қосуға мүмкіндік беретін бірлескен өнеркәсіптік және технологиялық тізбектерді, ортақ цифрлық қызметтерді және инвестициялық тетіктерді қалыптастыру міндеттері белгіленді.
– Біз бір-бірімізбен жай ғана сауда жасаудың өзі жеткіліксіз болатын кезеңге жеттік. Енді түпкі өнімді бірлесіп өндіруіміз керек. «Алты экономика – бір өнім» формуласы біз ұмтылуға тиіс мақсаттың мәнін жақсы көрсетеді, – деді Мемлекет басшысы.
Осы бағытты дамыту үшін 2027 жылы Хиуада Орталық Азия және Әзербайжан бизнес форумын өткізу, сондай-ақ бірлескен инвестициялық жобаларды қаржылық-техникалық қолдауға арналған арнайы платформа құру ұсынылды.
Сауда және инвестициялар министрлері кеңесіне Ашхабадта өтетін кезекті отырысында бұл мәселені егжей-тегжейлі қарауды тапсыру қажеттігі атап өтілді.
Осыдан кейін өңір елдерінің заманауи көлік-логистика желісі арқылы өзара байланысын дамыту маңызды екені айтылды.
– Біз жаһандық сауданың негізгі құрлық бағыттарының біріне әрі ірі экономикалық белсенділік орталығына айнала аламыз. Алайда бұл үшін автомобиль және теміржол салу ғана жеткіліксіз. Көлік инфрақұрылымын дамытуда ортақ тәсіл қажет, – деді Шавкат Мирзиёев.
Ірі жобалардың бірыңғай жүйе ретінде жұмыс істеуі үшін оларды өзара үйлестіру қажеттігіне назар аударылды.
– Жаңа көлік дәліздері бойында өндірістік кәсіпорындар, логистика және қызмет көрсету нысандары, индустриялық аймақтар пайда болуы керек. Сонда көлік бағыты өз айналасында экономикалық белсенділік қалыптастырып, ол өтетін әрбір мемлекетке айтарлықтай тиімділік әкеледі, – деді Мемлекет басшысы.
Осыған орай Инфрақұрылымды дамыту жөніндегі кеңесті құру жұмыстарын жеделдету және оның алғашқы отырысын Өзбекстанда өткізу ұсынылды.
Энергетика саласына да ерекше тоқталынды. Өңірдің көмірсутектерден бастап гидроэнергетика, күн және жел энергетикасына дейінгі түрлі ресурстарға және зор әлеуетке ие екені атап өтілді.
«Жасыл» дамудың маңызын ескере отырып, төмен көміртекті энергетиканың әлеуеті жөніндегі бірлескен тұжырымдама әзірлеу бастамасы ұсынылды. Бұл жаңа генерациялық қуаттарды салу, заманауи энергия сақтау жүйелерін дамыту және жаңа энергетикалық дәліздер құру жөніндегі жұмыстарды тиімдірек үйлестіруге мүмкіндік береді.
Су ресурстары мен климаттың өзгеруі де бірлесіп шешуді қажет ететін бағыттар ретінде атап өтілді. Заманауи цифрлық мониторинг жүйелерін енгізу, ирригациялық желілерді жаңғырту және су үнемдейтін технологияларды кеңінен пайдалану қажеттігі айтылды.
Орталық Азияда суды ұтымды пайдалану жөніндегі практикалық іс-қимылдардың онжылдығын жариялауға бағытталған ортақ бастаманы толық жүзеге асыруға шақырылды.
Келесі жылы Өзбекстан Аралды құтқарудың халықаралық қорына төрағалық ететінін ескере отырып, қор қызметінің тиімділігін арттыру, жаңа экологиялық жобаларды іске қосу және қосымша қаржы тарту бойынша басым міндеттер ұсынылды.
Ауғанстанмен су ресурстарын пайдалану мәселелері бойынша өңірдегі барлық елдердің мүддесін ескере отырып, тұрақты әрі мазмұнды диалог орнатуға ерекше назар аударылды.
Ауаның ластануы өңір елдерінің қалалары үшін аса өзекті мәселелердің бірі екені атап өтілді. Осыған байланысты Өзбекстан ұсынған «Орталық Азияның таза ауасы» халықаралық консорциумының жұмысын өңір елдеріндегі индустриялық аймақтарды, агрокластерлер мен көлік тораптарын экологиялық жаңғырту жөніндегі пилоттық бағдарламадан бастау ұсынылды.
Маңызы артып келе жатқан тағы бір бағыт – маңызды минералдар. Өзбекстанның бастамасымен құрылып жатқан Маңызды минералдар жөніндегі өңірлік альянсты қалыптастыру жұмыстарын жандандыру, алғашқы қадамдардың бірі ретінде Орталық Азиядағы маңызды минералдар қорларының бірыңғай цифрлық картасын жасау ұсынылды.
Келесі ауқымды мәселелер кешені технологиялық дамуға арналды.
– Жасанды интеллект пен үлкен деректермен жұмыс істеу өнеркәсіп, көлік, энергетика, ауыл шаруашылығы, білім беру және мемлекеттік басқару салаларын қазірдің өзінде өзгертіп жатыр. Экономикаларымыздың өнімділігі мен болашақтағы бәсекеге қабілеттілігі көп жағдайда осы технологияларға байланысты болады, – деді Президентіміз.
Осыған байланысты аймақ елдерінің мүмкіндіктерін біріктіру және өзара байланысқан ұлттық деректер орталықтары желісіне негізделген ортақ есептеу инфрақұрылымын құруды бастау ұсынылды.
Адамдар аймақтың болашағын айқындайтын ең маңызды фактор екені атап өтілді.
– Елдеріміздің демографиялық әлеуеті зор. Халық саны өсіп, жастардың үлесі артып келеді. Он, жиырма, отыз жылдан кейін өңір экономикасының қандай болатыны көп жағдайда олардың білім деңгейі мен кәсіби даярлығына байланысты, – деді Мемлекет басшысы.
Алдағы уақытта өңір елдерінің экономикасына қандай мамандар қажет болатынын талдау негізінде сұранысқа ие кәсіптер мен құзыреттердің өңірлік атласын әзірлеу ұсынылды. Онда бүгінде маман тапшы болып отырған және алдағы жылдары сұраныс артады деп күтілетін бағыттар бойынша болжамдарды жинақтау көзделеді.
Осы негізде университеттер мен кәсіптік білім беру ұйымдары экономиканың нақты қажеттіліктерін алдын ала ескеріп, өнеркәсіп, көлік, энергетика, цифрлық технологиялар және басқа да салалардағы ірі жобаларға қажетті кадрларды даярлай алады.
Президент Шавкат Мирзиёев сөзінің соңында соңғы жылдары көп нәтижеге қол жеткізілгенін атап өтті. Ендігі міндет – бұл жетістіктерді нығайтып, өңірлік ынтымақтастықты ондаған жыл бойы тұрақты дамитын жүйеге айналдыру.
– Формула қарапайым: бірлік пен сенім – даму мен қауіпсіздікке бастайтын жол. Біз келешек ұрпаққа қандай өңір қалдыратынымыз үшін жауаптымыз. Ол бейбіт, қауіпсіз, экономикалық тұрғыдан қуатты болып, адамдарға лайықты өмір сүруге, жұмыс істеуге, білім алуға және бала тәрбиелеуге мүмкіндік беруі керек, – деді Өзбекстан Президенті.
Саммитте Орталық Азия мемлекеттері мен Әзербайжан көшбасшылары да сөз сөйледі. Мемлекет басшылары кездесу қорытындысы бойынша Бірлескен мәлімдеме қабылдап, бірқатар көпжақты реттеуші құжаттарға қатысты шешімге қол қойды.
