Жамият аъзолари ўзлари ва фарзандларининг эртанги кунига ишонч билан яшаши Янги Ўзбекистонда инсон қадрини юксалтириш борасида амалга оширилаётган барча саъй-ҳаракатлар, ислоҳотларнинг негизини ташкил этади.
Жамоат хавфсизлигини таъминлашда жиноятчиликка қарши курашиш муҳим аҳамиятга эга. Жиноятчиликка қарши курашиш жуда кенг миқёсдаги чора-тадбирларни қамраб оладики, улар комплекс амалга оширилганидагина муайян натижаларга эришиш мумкин. Шундай чора-тадбирлардан бири жиноят учун муносиб жазо тайинлаш ва тузалиш йўлига ўтган маҳкумларни жазодан озод қилиш билан боғлиқ. Назаримизда, бугун жиноятчиликка қарши курашишдаги айнан шу чораларни ҳам такомиллаштириш зарурати мавжуд.
Аслида жиноят учун уни содир этган шахсга тайинланадиган жиноий жазо уни қайта жиноят содир этишининг олдини олишга хизмат қилиши керак. Аслида ҳам шундайми? Аввал жиноят содир этиб, озодликдан маҳрум қилинган шахслар томонидан олдинги жиноятидан-да оғирроқ жиноятлар содир этилмаяпти-ми? 12 ёшли қизалоқнинг зўрлик ишлатиб ўлдирилиши,
4 нафар эркакнинг зўравонлигига учраган аёл воқеаси ва бошқа шу каби жиноятлар олдин ҳам жиноят қилганлиги учун судланган шахслар томонидан содир этилганлиги бу масалада янада ҳушёр бўлиш кераклигини кўрсатади.
Бу каби шахслар нега етарлича жазоланмаган?! Агар етарлича жазоланган бўлсалар нима сабабдан яна қайтадан жиноят содир этмоқда?! Нима сабабдан баъзи жиноятчилар муддатидан олдин жазодан озод қилинмоқда?!
Тўғри, жиноят қонунчилигига кўра жиноят содир этиб, озодликдан маҳрум қилиш жазоси тайинланган шахслар ҳам ўз жазосини тўлиқ ўтамасдан туриб озодликка чиқарилиши ҳам мумкин. Буни қонуний асослари бор, албатта. Яъни, бунинг учун шахс тузалиш йўлига ўтган бўлиши, тайинланган жазони ўташ давомида ахлоқан тузалган бўлиши лозим. Лекин ҳамма маҳкумлар ҳақида ҳам бундай деб бўлмайди.
Статистик маълумотларга кўра охирги икки йилда жиноят содир этган шахсларнинг тахминан 13 фоизини муқаддам судланганлар ташкил этади. Бу 100 та жиноятчининг 13 таси судланганидан кейин ҳам жиноят содир этаётганини кўрсатади.
Лекин, охирги вақтларда ижтимоий тармоқларда қасддан одам ўлдириш, оилавий зўравонлик, жинсий жиноятлар ҳақидаги хабарлар тез-тез учрамоқда. Таассуфки, уларнинг аксарияти муқаддам судланган шахслар томонидан содир этилмоқда. Бу ҳолат жиноят содир этган шахслар ўз қилмишидан етарлича хулоса чиқармаганлигини, тўғри йўлга қайтмаганлигини кўрсатади.
Назаримизда, жиноят учун жазо муқаррарлигини таъминлаш билан бир қаторда унинг таъсирчанлигини ошириш ҳам муҳим. Жиноятчи маълум вақтдан кейин яна озодликка чиқишини билса у ҳеч нарсадан ҳайиқмасдан қайта жиноят содир этаверади. Натижада қасддан ўлдирилганлар, зўрланганлар, жиноят қурбонига айланган бегуноҳ гўдаклар сони ортиб бораверади.
Шу сабабдан ҳам шундай қилиш керакки, токи жиноятчи билсин жиноят содир этганидан кейин осонликча жазодан озод қилиниши мумкин эмас. Агар у иккинчи марта жиноят содир этган шахс бўлса, айниқса, унга нисбатан жазодан озод қилиш масаласи пухта ўйлаб кўрилиши керак.
Шунингдек, қайта-қайта содир этилаётган оғир ёки ўта оғир жиноятлар бўйича жазодан озод қилишни қўллашни кечиктириш, ижтимоий хавфлилиги ортиб бораётган муайян турдаги жиноятлар учун жазодан озод қилишни бекор қилиш масаласини кўриб чиқиш мақсадга мувофиқдир.
Бунда, албатта, фақат жиноят учун қаттиқ жазо тайинлаш йўлидан бориб эмас, балки жазони ижро этиш жойларида маҳкумларни қайта тарбиялашнинг эскирган методларидан воз кечиш, уларни қайта жиноят содир этишининг олдини олишга хизмат қиладиган замонавий услублардан фойдаланишни ҳам ўйлаб кўриш лозим.
Бошқача айтганда жиноий жазоларни либераллаштириш, енгиллаштириш жиноятчиларнинг ҳуқуқларини таъминлаб, жабрланувчиларнинг ҳуқуқларини поймол қилмаслиги керак. Аксинча, бу жамият аъзоларининг кескин норозилигига сабаб бўлади, улар ўртасида давлатнинг жиноятчиликка қарши курашиш ролига ишончсизлик ортишига олиб келади.
Ҳар бир шахс ўзини ва яқинларини ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар жиноятчилардан қўриқлашига, уларнинг жабрланувчиси бўлиб қолишига йўл қўймаслигига қаттиқ ишониши керак. Ана шундагина “хавфсиз шаҳар”, “хавфсиз туризм”, “хавфсиз ҳудуд” каби лойиҳалар ўзининг самарасини беради.
Зайниддин ШАМСИДИНОВ
юридик фанлар бўйича фалсафа доктори
