Қонун бор. Тизим бор. Суғурта бор.
Аммо савол шунда: у амалда қай даражада ишлаяпти?
Кўпчилик ихтиёрий ёки мажбурий суғурта шартномасини тузади. Бироқ товон пулини олиш жараёнида ҳужжатбозлик, ортиқча текширувлар, қайта-қайта ариза топшириш, муддатлар чўзилиши ёки тўлов бўйича тортишувларга дуч келади. Айрим ҳолларда эса фуқаро ўз ҳуқуқини билмагани учун ўз вақтида маблағни ололмай қолади.
Аслида суғурта — бу оддий қоғоз эмас. Бу ҳуқуқий кафолат, молиявий ҳимоя механизми ва ижтимоий барқарорлик воситасидир.
Мавзу юзасидан Юридик кадрларни қайта тайёрлаш ва малакасини ошириш институти Педагоглар маркази мудири, юридик фанлар бўйича фалсафа доктори Зафаржон Рахмонов билан суҳбатлашдик.
Мажбурий ва ихтиёрий автосуғурта: фарқ нимада?
— Мажбурий автосуғурта — бу транспорт воситаси эгасининг фуқаролик жавобгарлигини суғурта қилишдир. Яъни ҳайдовчи бошқа шахсга зарар етказса, ушбу зарарни суғурта компанияси қоплаб беради.
Нима учун у мажбурий?
— Чунки амалиётда шундай ҳолатлар учрайдики, зарар етказган шахсда товонни тўлаш имконияти бўлмайди. Натижада жабрланувчи узоқ суд жараёнлари, ижро ишлари билан овора бўлади. Давлат мажбурий суғурта орқали фуқароларни молиявий хавфдан ҳимоя қилади.
Ихтиёрий суғурта (масалан, КАСКО) эса автомобилнинг ўзини турли хавф-хатарлардан ҳимоя қилади: йўл-транспорт ҳодисаси, табиий офат, ёнғин, ўғирлик ва ҳоказо.
Суғурта шартномаси муддати
Одатда:
Мажбурий автосуғурта — 1 йилга,
Ихтиёрий автосуғурта — 1 йилга (келишувга кўра бошқача бўлиши мумкин),
Ҳаёт ва соғлиқ суғуртаси — бир йилдан 10 йилгача ёки ундан кўпроқ муддатга тузилади.
Агар шу муддат ичида суғурта ҳодисаси юз бермаса, тўланган суғурта бадали қайтарилмайди. Чунки суғурта — хавфни тақсимлаш тизими. Бироқ шартнома муддатидан олдин бекор қилинса, қолган давр учун тўланган сумма қисман қайтарилиши мумкин.
ЙТҲ юз берса: нима қилиш керак?
— Йўл-транспорт ҳодисаси содир бўлганда фуқаро:
72 соат ичида суғурта компаниясига ёзма ёки электрон шаклда хабар бериши шарт.
Йўл ҳаракати хавфсизлиги хизматига мурожаат қилиши керак.
Ҳодиса жойида далолатнома расмийлаштирилиши лозим.
Талаб этиладиган ҳужжатлар:
Суғурта полиси,
Шахсни тасдиқловчи ҳужжат,
ЙТҲ бўйича расмий далолатнома,
Зарарни баҳолаш хулосаси,
Ариза.
Нега ҳужжатлар кўп?
— Чунки суғурта компанияси ҳодисанинг ҳақиқатан юз берганини, зарар миқдорини ва жавобгарликни аниқлаши шарт. Бу ортиқча қоғозбозлик эмас, балки ҳуқуқий асос яратишдир. Бироқ амалиётда жараённи соддалаштириш зарурати бор.
Тўлов муддати ва рад этиш ҳолатлари
Суғурта компанияси ариза келиб тушган кундан бошлаб 15 иш куни ичида ишни кўриб чиқиши керак.
Агар суғурта ҳодисаси тасдиқланса, қарор қабул қилинганидан сўнг 5 иш куни ичида товон пули тўланиши шарт.
Кечиктириш қонуний эмас.
Қандай ҳолатларда тўлов рад этилади?
— Ҳодиса суғурта шартномасига кирмайдиган ҳолат бўлса;
Муддат бузилган бўлса (масалан, 72 соат ичида хабар берилмаган бўлса ва узрли сабаб йўқ);
Қасддан етказилган зарар исботланса;
Маст ҳолда транспорт бошқарилган бўлса.
Фуқаро норози бўлса:
Судга,
Ёки назорат қилувчи ваколатли органларга мурожаат қилиши мумкин.
Товон миқдори қандай аниқланади?
— Мажбурий автосуғуртада товон белгиланган лимит доирасида тўланади. Зарар қанча бўлишидан қатъи назар, қонун билан белгиланган энг юқори миқдордан ошмайди.
Ихтиёрий (КАСКО) суғуртада эса шартномада кўрсатилган қиймат асос қилиб олинади. Агар тўлиқ қоплаш шарти бўлса, зарар деярли тўлиқ қопланиши мумкин.
Икки томон ҳам бир компанияда суғурталанган бўлса-чи?
— Бундай ҳолатда ҳам ҳар бир шартнома мустақил ҳисобланади. Суғурта компанияси икки тарафнинг манфаатини алоҳида кўриб чиқиши шарт.
Манфаатлар тўқнашувини олдини олиш учун:
Экспертиза хулосалари,
Расмий далолатномалар,
Шартнома шартлари асос қилиб олинади.
Касбий суғурта: нима учун зарур?
— Касбий суғурта айниқса хавфли ёки масъулиятли касб эгалари учун муҳим. Масалан:
Шифокор,
Учувчи,
Муҳандис,
Ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ходими.
Агар касб билан боғлиқ бахтсиз ҳодиса ёки касб касаллиги юз берса, суғурта компанияси товон тўлайди. Бу ҳам ихтиёрий, ҳам айрим соҳаларда мажбурий бўлиши мумкин.
Ҳаёт ва соғлиқ суғуртаси: фарқ нимада?
— Ҳаёт суғуртаси инсон вафот этганда ёки белгиланган муддат тугаганда тўловни назарда тутади.
Соғлиқ суғуртаси — касаллик, жароҳат ёки тиббий хизмат харажатларини қоплашга қаратилган.
Суғурта ҳодисаси деб:
Вафот,
Ногиронлик,
Оғир касаллик,
Жарроҳлик амалиёти,
Бахтсиз ҳодиса тан олиниши мумкин.
Тўлов муддати — одатда 15 кунлик кўриб чиқиш ва 5 кунлик тўлаш тартиби асосида амалга оширилади.
Шартномани муддатидан олдин бекор қилиш мумкин. Қолган давр учун маблағнинг бир қисми қайтарилиши мумкин.
Агар суғурта қилинган шахс вафот этса, тўлов унинг ҳуқуқий ворисларига ўтади.
Зеро, суғурта бу ишонч. Бироқ ишонч фақат қоғозда эмас, амалда ҳам ишлаши керак. Бугунги кунда қонунчилик базаси мавжуд. Лекин амалиётда:
жараёнларни ва электрон мурожаат тизимини ривожлантириш, хужжатбозликни қисқартириш, фуқароларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш зарур.
Ҳар бир ҳайдовчи, ҳар бир ходим, ҳар бир ота-она шуни билиши керак: суғурта — бу ортиқча харажат эмас, балки келажакка қилинган сармоядир.
Ҳуқуқни билиш эса — молиявий хавфдан ҳимоянинг энг биринчи қадами.
Зулхумор Акбарова суҳбатлашди
