UNESCO-ның 2026 жылғы Жаһандық білім мониторингі есебіне сәйкес, әлемде мектепке бармайтын балалар мен жастар саны қатарынан жетінші жыл өсіп, 273 миллионға жетті. Бұл өсім халық санының артуы, дағдарыстар және білім беру бюджеттерінің қысқаруымен байланысты.
Есепке орай, әлем бойынша мектеп жасындағы әрбір алты баланың бірі мектепке бармайды. Оқушылардың тек үштен екісі ғана орта мектепті аяқтайды. Дегенмен, кейбір елдер айтарлықтай жетістіктерге жетіп отыр, бұл ұлттық жағдайларды ескере отырып саясат жүргізудің маңыздылығын көрсетеді.
2026 жылы жарияланған есепте 2015 жылдан бері әлемнің көптеген аймақтарында мектепке бару деңгейінің өсуі баяулағаны көрсетілген. Ең үлкен төмендеу негізінен халық санының тез өсуімен байланысты болған Сахараның оңтүстігіндегі Африка елдерінде байқалады. Сонымен қатар, қақтығыстар сияқты түрлі дағдарыстар да бұл үрдіске кедергі келтірді. Әлемдегі әрбір алтыншы баланың бірі қақтығыс аймақтарында тұрады, яғни ресми статистикаға енбеген балалар саны әлдеқайда көп.
Бұл әсіресе, Таяу Шығыста ушығып отыр, мұнда аймақтық шиеленістер көптеген мектептердің жабылуына алып келді. Соның салдарынан миллиондаған балалар білімнен тыс қалып, оқуда артта қалу қаупіне ұшырауда.
Соған қарамастан, есепте соңғы жылдары жаһандық білім беру саласында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілгені де атап өтілген. 2000 жылдан бері бірқатар елдер мектепті тастап кету деңгейін кемінде 80 пайызға қысқартты. Мысалы, Мадагаскар мен Того балалар арасында, Марокко мен Вьетнам жасөспірімдер арасында, ал Грузия мен Түркия жастар арасында жақсы нәтижелерге қол жеткізді.
Әлсіз топтарды қолдау үшін білім беруді қаржыландыру механизмдерін қолданатын елдер саны соңғы 25 жылда төрт еседен астам өсті. Бұған мектептер мен оқушыларды тікелей қаржыландыру сияқты шаралар кіреді. Қазіргі уақытта елдердің 76 пайызы қолайсыз жағдайдағы мектептерді қолдау стратегияларына ие. Алайда жаңа индекс көрсеткендей, елдердің тек 8 пайызы ғана бұл механизмдерді толық пайдаланып, ресурстарды тиімді бөле алады.
Есепте білімге қолжетімділікті қамтамасыз етудің бірыңғай шешімі жоқ екені қорытындыланған. Саясат жергілікті жағдайларды ескере отырып және ғылыми дәлелдерге негізделіп, кешенді түрде әзірленуі тиіс.
