Математиктер соңғы 12 мың жылдағы адамзат санының өсуін сипаттайтын және жаһандық экологиялық дағдарыс күшейген жағдайда, болашақтағы ықтимал апатты сценарийлерді көрсететін қарапайым сызық болмаған математикалық теңдеуді ұсынды.

Chaos, Solitons & Fractals журналында жарияланған зерттеуде әлем халқының өсуін сипаттауға арналған сызығы болмаған «жылдамдықпен байланыс»  моделі ұсынылған.

Халық санының өсуін экспоненциалды немесе логистикалық үдеріс ретінде қарастыратын дәстүрлі демографиялық модельдерден айырмашылығы, жаңа жүйе бір ғана параметр арқылы бірнеше тарихи режим арасында табиғи түрде ауыса алады. Кей кезеңдерде Жер халқы баяу әрі тұрақты өссе, басқа кезеңдерде қарқынды артқан. Зерттеу авторлардың пікірінше, бұл өзгерістердің барлығын бірдей болмаған сызық динамика арқылы түсіндіруге болады.

Модель сондай-ақ, ең әйгілі демография саласындағы болжамдардың бірі — 1960 жылы Хайнц фон Фёрстер  және оның әріптестері ұсынған «ақырзаман» сценарийіне жаңа көзқарас ұсынады. Сол кезде ғалымдар математикалық есептеулерге сүйене отырып, Жер халқының саны теориялық тұрғыдан 2026 жылға қарай шексіздікке жетуі мүмкін деген қорытынды жасаған еді.

Алайда шын мәнінде көптеген елдерде туу көрсеткішінің төмендеуіне байланысты адамзат бұл сценарийден аулақ болды. Дегенмен зерттеушілер белгілі бір жағдайларда халық санының өсуі қайтадан бақылаудан шығып кетуі мүмкін екенін айтады.

Бұл гипотезаны сынап көру үшін ғалымдар Траченко-Закконе  теңдеуідеп аталатын жаңа математикалық модельді  — тарихи демографиялық деректермен салыстырды. Нәтижесінде модель индустрияландыру кезеңіндегі қарқынды өсуді де, шамамен 1970 жылдан бері байқалып келе жатқан салыстырмалы түрде баяу өсуді де дәл бейнелей алатыны анықталды.

Зерттеудің жеке бөлімі болашақтағы ықтимал сценарийлерге арналған. Негізгі талдау бойынша, қазіргі жаһандық үрдістер фон Фёрстер гипотезасындағы апатты сингулярлыққа алып келмейді: модельдің негізгі параметрі тұрақтану режимінде қалып отыр.

Сонымен қатар ғалымдар дағдарыстық сценарийді де модельдеді. Бұл жағдайда экологиялық күйзелістер, климаттық дағдарыс, пандемиялар, қақтығыстар немесе ресурстар тапшылығы сияқты факторлар Жердің көтере алатын жүктемесін күрт төмендетеді.

Ең экстремалды сценарийлердің бірі бойынша, Жердің тұрақты халық саны шамамен 2 миллиард адамға дейін кенет азаюы мүмкін. Мұндай жағдайда модель халық санының жылдам қысқаруын болжайды: 2064 жылға қарай әлем халқы шамамен екі есеге азаюы ықтимал.

Зерттеу авторлары бұл нақты болжам емес екенін ерекше атап өтеді. Аталған сценарий тек демографиялық динамиканың ауқымды экологиялық өзгерістер мен әлеуметтік күйзелістерге қаншалықты сезімтал екенін көрсету үшін ұсынылған. Қазіргі есептеулерге сәйкес, әлем халқы әзірге салыстырмалы түрде тұрақты даму траекториясын сақтап отыр.

Бұл зерттеу тек демография тұрғысынан ғана қызықты емес. Онда конденсацияланған  заттар физикасынан алынған математикалық әдістердің адам қоғамын зерттеу үшін қалай пайдалануға болатыны көрсетілген. Мысалы, шыны ішіндегі атомдардың қозғалысын сипаттайтын модельдер ғасырлар бойы халық санының өсуін, тұрақтануын және ықтимал тұрақсыздықтарын талдау үшін де қолданылуы мүмкін.

Зерттеушілердің пікірінше, бұл жанасу түрлі даму сценарийлерін— тұрақты дамудан бастап, халық санының күрт өсуі немесе керісінше азаюы сияқты  бір математикалық жүйе аясында сипаттауға мүмкіндік береді, деп хабарлады  vokrugsveta.ru.