Таныстырылымда атмосфералық ауаның сапасын жақсарту, қалалар мен өңірлерде жасыл аймақтарды кеңейту, экологиялық білім мен мәдениетті дамыту, сондай-ақ шөлейттенуге қарсы күрестің ғылыми және практикалық негіздерін нығайтуға бағытталған бастамалар қаралды.
Алдымен «Таза ауа» жалпыұлттық жобасы аясында жоспарланған жұмыстар таныстырылды.
Қазіргі таңда Ташкент қаласында ауаның ластану деңгейі белгіленген нормадан асып кететін жағдайлар байқалып отыр. Мұндай үрдіс Науаи, Ферғана, Шыршық және Термез қалаларында да тіркелген. Ауаның ластануына негізінен өнеркәсіптің қарқынды дамуы, көміртекті отынды кеңінен пайдалану, автокөліктер санының көбеюі, табиғи факторлар және бақылаудың жеткіліксіздігі екендігі айтылды.
Осыған байланысты 2030 жылға дейін атмосфераға шығарылатын зиянды заттардың көлемін қысқарту, өнеркәсіп орындарында сүзгілеу жүйелерін күшейту, көлік шығарындыларын азайту және PM2.5 көрсеткіші бойынша нормадан асатын күндер санын төмендету басты мақсат ретінде қарастырылған.
Қабылданған жедел шаралардың нәтижесінде Ташкент қаласында ауа сапасы белгілі бір деңгейде жақсарған. Мәселен, 2026 жылдың қаңтар–ақпан айларында PM2.5 концентрациясы өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда айтарлықтай төмендеген. Алдағы уақытта әрбір өңірде кезең-кезеңімен бағдарламалар қабылданып, ауа сапасын тұрақты бақылау, талдау және ластану көздерін нақты анықтау жүйесі енгізіледі.
«Таза ауа» жобасы аясында энергетика мен өнеркәсіп саласына ерекше назар аударылған. Баламалы энергия көздерін пайдаланатын кәсіпорындарға салықтық жеңілдіктер беру, автоматты мониторинг станцияларын орнату, сүзгі және газ-тазарту құрылғыларын енгізу жоспарланған. Әсіресе Ташкент қаласы мен оған іргелес аумақтардағы өнеркәсіп орындарында міндетті автоматты бақылау жүйелері орнатылып, олардың деректері бірыңғай геоақпараттық жүйеге біріктіріледі. Талаптарды орындамаған кәсіпорындарға салынатын өтемақы төлемдері едәуір арттырылады.
Құрылыс саласында да экологиялық талаптар күшейтіледі. Жаңа нысандарды жобалау кезінде жасыл аймақ үлесін арттыру, құрылыс материалдарын жабық жерде сақтау, қалдықтарды арнайы жүйелер арқылы шығару, құрылыс алаңдарын қоршау және бейнебақылау орнату міндеттеледі.
Сонымен қатар, «жел дәліздерін» сақтау, экологиялық сараптама қорытындысын міндетті түрде ескеру және қаланың экологиялық даму бойынша бас жоспарын әзірлеу ұсынылды.
Табиғи шаң факторларын азайту үшін де нақты шаралар қарастырылған. Ташкент қаласының айналасында «жасыл белдеу» қалыптастыру, Сұрхандария мен Сырдарияда шаңды дауылдардың алдын алу үшін «жасыл қабырға» салу, жасанды көлдер мен су айдындарын құру, субұрқақтар санын арттыру және жапырақтарды қайта өңдеу тәжірибесін енгізу жоспарланған. Бұл шаралар ауадағы зиянды бөлшектерді азайтып, қалалық ортаны сауықтыруға бағытталған.
Көлік саласында да экологиялық жағдай күшейтіледі. Жанармай сапасын кезең-кезеңімен жақсарту, автокөліктерді экологиялық санаттарға бөлу («қызыл», «сары», «жасыл»), техникалық бақылауды экологиялық талаптармен байланыстыру, ескі көліктерді жаңарту және қоғамдық көліктің үлесін арттыру көзделген. Осы арқылы жол ережесімен байланысты ластанудың көлемін қысқарту, әсіресе ірі қалаларда ауа сапасын жақсартуға ықпал етеді.
«Таза ауа» жобасының маңызды бағыттарының бірі ретінде жылыжай шаруашылықтары мәселесі де көтерілді.
Ташкент қаласы мен Ташкент облысында жылыжайлар көп орналасқан. Олардың едәуір бөлігі көмір, мазут және сапасыз отын пайдаланады, бұл NO₂, SO₂ және PM2.5 сияқты зиянды заттардың көбеюіне әкеліп, ауа сапасына кері әсерін тигізеді. Сонымен қатар, Ташкент өңірінде күн сәулесінің (инсоляция) төмен болуы жылыжай өнімдерінің өзіндік құнын арттырады. Мәселен, қаңтар айында Ташкентте орташа температура Цельсий бойынша 6 градус болса, Термез қаласында 10,8 деңгейін құрайды. Нәтижесінде 1 тонна жылыжай өнімін өндіру құны Ташкент облысында 11,9 млн сум болса, Сұрхандарияда 4,9 млн сумды құрайды.
Өнімдерді күн сәулесі деңгейі жоғары аймақтарда өсіру жылыжай шаруашылықтарының қаржылық жағдайы үшін де, ішкі нарықтағы баға тұрақтылығы тұрғысынан да тиімді болып есептеледі.
Ташкент қаласы мен оған іргелес аумақтардағы жылыжайларды энергия үнемдейтін әрі табиғи-климаттық жағдайы қолайлы өңірлерге кезең-кезеңімен көшіру ұсынылды. Атап айтқанда, Сұрхандария облысының «Шеробод» ауданында кемінде 940 гектар аумақта агропарк құру жоспарланып отыр. Бұл өңірде күн сәулесінің түсуі жоғары, қыс мезгілі салыстырмалы түрде жұмсақ, жылыту шығындары едәуір төмен, бұл өз кезегінде өнімнің өзіндік құнын айтарлықтай арзандатуға мүмкіндік береді.
2026 жылғы 1 қазаннан бастап Ташкент қаласы мен оған жақын аумақтарда жаңа жылыжайлар салуды шектеу, сондай-ақ көшірілетін шаруашылықтарға инфрақұрылым, несие және логистика бойынша жеңілдіктер беру көзделіп отыр.
Таныстырылым барысында «Жасыл мекен» жалпыұлттық жобасы аясында ботаника және дендрология бақтарының тұжырымдамасы туралы ақпарат берілді. Айта кетілгендей, ботаникалық бақтар жергілікті және шетелдік өсімдіктерді зерттеу, сақтау, көбейту және көрсетуге қызмет етсе, дендрологиялық бақтар ағаш пен бұта түрлерін интродукциялау, жерсіндіру және ғылыми негізде күтіп-баптауға маманданған аумақтар болып табылады. Тұжырымдамаға сәйкес, ботаникалық бақтарда әртүрлі флористикалық экспозициялар, оранжереялар, көшетханалар, көлдер, ішкі жолдар, беседкалар мен гүлзарлар орналастырылады.
Қазіргі таңда республикада 3 ботаникалық бақ бар болса, жоба аясында тағы 12 ботаникалық және 16 дендрологиялық бақ құру жоспарланған. Бұл ретте әр өңірдің топырақ-климаттық ерекшеліктері ескеріліп, соған сай ағаштар мен бұталар іріктеледі.
2028 жылға дейін Қарақалпақстан Республикасында, барлық облыстарда және Ташкент қаласында аумағы кемінде 100 гектар болатын ботаникалық және дендрологиялық бақтар құру жоспарланып отыр. Нәтижесінде 2030 жылға қарай елдегі жасыл желек үлесін 14,2 пайыздан 30 пайызға дейін арттыру, PM2,5 және PM10 концентрациясын 20–25 пайызға төмендету, климаты ауыр өңірлерде ауа температурасын орта есеппен 1,5–2 градусқа төмендету көзделген.
Сонымен қатар, Ташкент қаласында Ұлттық дендрология бағын құру бойынша тұжырымдама таныстырылды. Бұл ірі жасыл аймақтың жалпы аумағы 108 гектарды құрайды. Жоба аясында 50 мың түп ағаш көшеті мен 100 мың түп бұта отырғызу жоспарланған. Саябақ биологиялық әртүрлілікті сақтау, ауа сапасын жақсарту, көміртекті сіңіруді арттыру, ғылыми зерттеулер мен селекциялық жұмыстарды дамыту, сондай-ақ қала микроклиматын жақсартуға қызмет етеді. Бақ ауа температурасын 2–4 градусқа төмендетіп, ылғалдылықты 10–15 пайызға арттыра алады.
Ұлттық дендрология саябағы тек көгалдандырылған аумақ қана емес, ғылыми, ағартушылық және қоғамдық кеңістік ретінде де қалыптастырылады. Онда «Әлем ағаштары» аймағы, 6 климаттық белдеуге тән өсімдіктер коллекциясы, жеміс ағаштары мен жергілікті ағаштар, дәрілік өсімдіктер бағы, оранжереялар, гүлзарлар, демалыс орындары, жаяу және велосипед жолдары, автотұрақтар мен келушілерді қарсы алу алаңы салынады.
Бақтың орталық бөлігінде көлемі 1 гектар болатын жасанды көл және оның айналасында сакура бағын ұйымдастыру жоспарланған. Саябақ инфрақұрылымында күн панельдері, қайта өңделген материалдардан жасалған орындықтар мен беседкалар, автоматтандырылған тамшылатып суару жүйесі секілді заманауи экологиялық технологиялар қолданылады. Бұл аумақ Орталық Азия қоршаған орта және климат өзгерісі университеті («Green University») үшін табиғи зертханаға, ал халық үшін экотуризм мен экобілім беру орталығына айналады.
«Экомәдениет» жалпыұлттық жобасы аясында экологиялық білім, ғылым және насихатты өзара байланыстыратын жаңа жүйе құру жоспарланған.
Аталған салада халықаралық стандарттарға сай мамандардың жетіспеушілігі, халық арасында экологиялық сана мен тұрақты дағдылардың әлі де толық қалыптаспағаны, инновациялар мен климаттық технологияларды тәжірибеде қолдана алатын кадрлардың тапшылығы атап өтілді. Осыған байланысты 2026–2027 оқу жылынан бастап 14 өңірде «жасыл техникумдар» ашылып, олар «Green University» жүйесімен академиялық ынтымақтастық негізінде біріктіріледі.
Жобаға сәйкес, даярланатын оқушылар мен студенттер саны жыл сайын артып, 2028–2029 оқу жылына қарай 10 мыңға жеткізіледі. Бакалавриат пен магистратурада қоршаған орта және тұрақты басқару, жасыл экономика, экологиялық инженерия, климаттың өзгеруі, шөлейттенуге қарсы күрес, тұрақты қала құрылысы, тұрақты энергия алмасу сияқты жаңа бағыттар ашылады. Оқу үдерісінде дуалды жүйе енгізіліп, теория мен тәжірибе ұштастырылады. Университеттің білім беру жүйесін дамыту, ғылыми-инновациялық жобалар мен насихат жұмыстарына қомақты қаржы бөлу қарастырылған.
Халық арасында экологиялық мәдениетті арттыру мақсатында «10 мың қадам жаяу» бастамасын қайта жандандыру, «Салауатты өмір салты» платформасын іске қосу, сондай-ақ Самарқанд қаласында GEF-8 ассамблеясы мен «Eco Expo Central Asia 2026» халықаралық көрмесін өткізу жоспарланған.
Таныстырылымда шөлейттенуге қарсы күрес стратегиясының жобасы да жеке қарастырылды.
Айта кетілгендей, Өзбекстан аумағының 70 пайызы аридті аймаққа жатады және жердің 70 пайыздан астамы деградацияға ұшыраған. Жер ресурстарының тозуы экономикаға жыл сайын шамамен 830 миллион доллар шығын келтіруде. Арал теңізінің құрғауы салдарынан 3 миллион гектар жер жарамсыз күйге түскен және аумақтың 56 пайызы жел эрозиясының әсеріне ұшыраған.
Осыған байланысты «Green University» жанынан өңірлік бірлескен ғылыми-зерттеу орталығын құру ұсынылды. Бұл орталық шөлейттенуге қарсы күрес бойынша Орталық Азиядағы алғашқы ғылыми хабқа айналуы тиіс. Оның құрамында 15 мамандандырылған зертхана жұмыс істейді, спутниктік деректер, GIS және қашықтан зондтау технологиялары негізінде жердің жай-күйін цифрлық мониторинг жасау жолға қойылады, құрғақшылыққа төзімді өсімдіктердің генетикалық банкі қалыптастырылады, топырақтың химиялық және физикалық талдау жүйесі жетілдіріледі. Осының нәтижесінде шөлейттенуді болжау және карталау бойынша ұлттық жүйе қалыптастырылып, Арал маңы мен құрғақ өңірлерде жасыл жамылғы кеңейтіледі, жайылымдарды тұрақты пайдалану және шөл экономикасының үлгілері енгізіледі.
Мемлекет басшысы ұсынылған жобалардың экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету, халық денсаулығын қорғау, қала мен ауыл ортасын одан әрі қолайлы ету, сондай-ақ осы салада ғылым мен заманауи технологияларды кеңінен енгізудегі маңызын атап өтіп, оларды мақұлдады.
