Гурунгларнинг бирида кимдир “Менинг бобом от сотувчи бўлган ёки бобомнинг сурув-сурув қўйлари бор эди”, деб мақтаниб қолса, унга ҳавасингиз келади. Хўш, менинг аждодларим ким бўлган, қандай яшаган  деб ўзингизга савол берасиз. Бу савол сизни тинч қўймайди, фурсат топиб, кекса кишилардан суриштирасиз, жавоб топсангиз, эшитганларингизни болаларингизга, набираларингизга сўзлаб берасиз.

Аммо жавоб топмасангиз нима қиласиз? Мактабда ўқийдиган набирангизнинг тарих китобини титкилаб кўрасиз. Қадимги Рим, Юнон, Миср тарихига оид рангли суратларни ҳайрат билан томоша қилиб, тарихий маълумотларни ўқиб чиқасиз. Аммо негадир қониқмайсиз, ўзингиз истаган нарсани тополмайсиз.

Қишлоғингизнинг кунботарида баланд тепалик бор. У сизга болаликдан таниш, неча бор устига чиқиб ўйнагансиз, атрофида қўй-қўзи боққансиз. Лекин бу қандай тепалик эканини билмайсиз. Аждодларимиз эса тепаликларга Қизтепа, Жангалтепа, Бўритепа деб ажабтовур номлар қўйган.

Ўтган асрнинг 90-йиллари эди. Оқсоқол ёзувчи, Ўзбекистон Қаҳрамони Саид Аҳмад воҳамиз ижодкорлари билан учрашувдан сўнг эълон қилган “Турна қўнган қирларда” мақоласида “Қашқадарё шундай маконки, унинг қирлари, тепаликларида ёнбошлаб олиб қисса ва романлар  яратса бўлади”, деб ёзганини ўзим  ўқиганман. Бу билан кўпни кўрган ва билган адиб воҳамизнинг ҳали ўрганилмаган ўтмишига ишора қилгандир балки.

Раҳматли Бибисора аммам айтарди:

— Қизилтепада қирқ малак яширинган. Ярим кечада туйнук очилиб, қизлар ташқарига чиқади. Гулхан ёқиб, ўйин-кулги қилади, тонг оқариши билан яна маконларига беркиниб олади. Уларни кўрган одам ё жинни, ёки девона бўлади.

Бу йиллар давомида оғиздан оғизга ўтиб келган бир афсона, албатта.

Тарихчи олим Поён Равшанов Қизилтепа ҳақида ёзар экан, бу тепаликда топилган ашёлар орасида аёлларнинг ўсма қўядиган митти идишлари ва бошқа пардоз буюмлари борлигини эътироф этган. Бир неча йил тепалик атрофида қўй боқиб чўпонлик қилган Равшан бобо эса у ерда олов ёлқинини кўрганини ва овозлар эшитганини ҳамон гурунгларда ҳайратланиб сўзлаб юради.

— Эллигинчи йилларнинг охири эди. Мактабни тугатгандим. Чимқўрғон сув омбори қурилиши туфайли қишлоғимиз аҳолисини Жонбўзсойга кўчириш бошланди. Тепаликларни ва бошқа тарихий жойларни ўрганиш учун пойтахтдан шошилинч равишда қадимшунос олимлар келиб, ишга киришишди. Қазиш ишларида мен ҳам икки йил қатнашдим. Гуруҳ раҳбари Сергей Кабанов билимдон, ажойиб инсон эди. Эҳ, бу тепаликлардан яшик-яшик буюмларни топиб жўнатганмиз. Сополдан ясалган ҳар хил уй-рўзғор буюмлари, лойдан турли ҳажмдаги ҳайкаллар, қадимги тангалар, қурол-аслаҳалар топганмиз. Жангалтепадан эса катта бир оиланинг яхши сақланган тобутлари ­чиққанди, — деб сўзлайди кекса муаллим Ҳасан Равшанов.

Эсабой қишлоғида яшовчи Саид муаллимнинг уйида меҳмонда эдик. Суҳбатимиз айланиб, қишлоқ яқинидаги Қулоқлитепага тақалди. Саид муаллим бундай деди:

— Қулоқлида сир-синоат кўп. Кўпчилик бу ердан яна юз йил ҳам фойдаланса бўладиган кўзалар, хумлар топиб олиб, ҳамон ишлатиб юришибди. Бундан ташқари, бу тепалик ичида кутубхона бўлса керак. Чунки  тепаликнинг бир томони дарёга туташган қиялик. Қушларнинг ин қўйиши учун бехавотир жой. Қушлар уяларидан арабийми, форсийми ё бошқа ҳарфларда битилган варақларни чиқариб дарёга ташлайди. Баъзи одамлар бу қоғозларни топиб олиб, “тиллари ўтмагач” ташлаб юборишган. Балки йўқолган Улуғбек хазинасини Али Қушчи шу ерга беркитиб кетгандир...

Кунларнинг бирида манбашунос олим Абдусаттор Жуманазаровнинг  2007 йилда чоп этилган “Насаф” китоби қўлимга тушиб қолди. Аввало, муаллифнинг асарни содда, оммабоп қилиб ёзгани диққатимни тортди.

Китобнинг энг қизиқарли боби ­“Ниёза” деб номланган эди. Бу тарихий маскан Насаф вилоятининг шарқий қисмига қарашли бўлгани, бу жойдан бир неча олим ва адиб етишиб чиққани айтилиб, уларнинг исм-­шарифлари келтирилган.

Буни қарангки, биз юқорида тилга олган Қулоқлитепа аслида ўтмишда Ниёза деб номланган бўлиб, бу таниқли қадимшунос олим М.Е.Массон, рус ҳарбий сайёҳи
Б.Литвинов томонидан 1911 ва 1916 йиллардаги ҳужжатларда қайд этилган. Тепалик ер сатҳидан 25-30 метр баландда жойлашган бўлиб, 6-7 гектар майдонни эгаллаган...

Ҳа, юртимизнинг исталган жойига борсангиз, албатта, тарихимизга дахлдор жойга дуч келасиз. Бу маконларнинг кўпчилиги илмий жиҳатдан ҳали ўрганилмаган. Тадқиқотлар олиб борилган маконлардан эса нималар топилган, уларнинг тарихий аҳамияти қанча, бундан кўпчилик бехабар. Бу жойларни ўрганган олимларнинг асарлари эса тор дои­рада тарқатилган ва аксарияти рус тилида ёзилган.

Шу ўринда бир мулоҳаза юритсак. Юртимиз тарихига оид оммабоп китоблар нега мактаб ва олий ўқув юртларида ўрганилмайди. Агар шундай хайрли ишлар амалга оширилса, ёшлар тарихимизни яхшироқ билади ва ватанимизга меҳр-муҳаббати, қизиқиши янада ортиши тайин.

Мисрликлар аждодлари яратган эҳромлари билан неча асрлардан буён дунё аҳлини ҳайратга солиб келмоқда. Бизнинг аждодларимиздан қолган ҳайбатли тепаликлар ҳам ўзининг сир-синоати ва узоқ кечмиши билан Миср эҳромларидан асло кам эмас. Уларни ўрганиш, тарихини тадқиқ этиш вақти етди. Шундай эмасми?

Ўролбой ҚОБИЛ,

Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси