Хусусан, Жаҳон банки ўзининг “Аёллар, бизнес ва қонун” ҳисоботида Ўзбекистонни гендер ислоҳотларни амалга ошириш суръати бўйича энг яхши 5 мамлакат қаторига расман киритди.

Таълим соҳасидаги ютуқ: молиявий тўсиқларни бартараф этиш

Сифатли олий таълим олиш имконияти қизлар учун асосий “ижтимоий лифт”га айланди. Бу борада давлатимиз таълимни узоқ муддатли субсидиялашнинг мисли кўрилмаган механизмларини жорий этди. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 7 мартдаги “Оила ва хотин-қизларни тизимли қўллаб-қувватлашга доир ишларни янада жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармони ва 2022 йил 18 июлдаги “Олий ва профессионал таълим ташкилотларида хотин-қизларнинг таълим олишларини қўллаб-қувватлашга доир чора-­тадбирлар тўғрисида”ги қарори билан жорий этилган фоизсиз таълим кредитлари ҳақиқий имкониятлар эшиги бўлди.

Унга кўра, олий таълим муассасалари, техникумлар ва коллежларнинг (давлатга тегишли, хусусий ва хорижий филиалларни қамраб олган ҳолда) мутлақ барча талаба қизларга ноль фоиз ставкада узоқ муддатли кредитлар олиш ҳуқуқи берилди. Бунда тижорат банкларининг фоиз ставкасини Хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш давлат жамғармаси қоплайди. Кредитнинг ўзини эса битирувчи фақат ўқишни расман тугатгандан кейин ярим йил ўтгач қайтара бош­лайди.

Аслида, бу минглаб қизларимизни янги турмуш даражасига олиб чиққан мисли кўрилмаган имконият бўлди. Чунки илгари олий ўқув юртида контракт пулини тўлаш, айниқса, бир неча фарзандини ўқитаётган оилалар бюджетига оғир юк бўлиб тушарди. Оддий тижорат кредити юқори фоизлар туфайли асоратга айланарди. Ноль ставка қизга таълим олиш, унинг оиласига эса қарзлардан сақланиш имконини беради. Қолаверса, ушбу механизм иқтисодий мустақилликни тарбиялайди. Қиз кредитни ўзи расмийлаштиради, уни қайтаришни эса (фақат қарзнинг асосий қисми, фоизсиз) ўқишни тугатгандан ке­йин 6 ой ўтгач бошлайди. Бу вақтда у иш топишга улгуради. Менталитетда муҳим ақлий ўзгариш юз беради: қиз ота-онаси ёки эрига қарам бўлмай, ўз келажагига ўзи сармоя киритади.

Бундан ташқари, кўпинча қизлар имтиҳонларни муваффақиятли топшириб, шартнома асосида ўқишга кирган, аммо оила­даги кутилмаган молиявий қийинчиликлар (ота-онасининг ишдан кетиши, касаллик ва бошқалар) туфайли 2-3-курсда ўқишни ташлашга мажбур бўлган. Шу маънода, фоизсиз кредит “хавфсизлик ёстиғи”га айланди. Бу эса талаба қизнинг ўқишни охирига етказиши ва диплом олишини кафолатлайди.

Шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 15 августдаги “Давлат олий таълим муассасалари магистратура босқичида таълим олаётган хотин-қизларнинг тўлов-контракт маблағларини тўлаб бериш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорига кўра, давлат барча хотин-қизлар учун давлат олий ўқув юртлари магистратурасида тўлов-контракт асосида ўқиш харажатини юз фоиз қоплаб бериш мажбуриятини олди. Маблағлар бюджетдан қайтариб берилмайдиган асосда, кейинчалик мажбурий ишлаб бериш талаб этилмасдан ажратилади.

Олий таълимни ривожлантиришда ҳудудий жиҳатдан мутаносибликни таъминлаш — ислоҳотлар диққат марказида бўлган муҳим масала. Боиси, чекка туман ва қишлоқларда кам таъминланган оилалар бюджети чеклангани сабабли анъанавий равишда ўғил фарзандларнинг таълимига катта эътибор қаратилиб, қизлар барибир бошқа оилага кетади деб ўқитилмаган. Президентимизнинг 2020 йил 12 июндаги қарори билан белгиланган квота бундай оилаларнинг қизларига бепул касб-ҳунар эгаллаш имкониятини берди.

Битта қизнинг олий маълумотли бўлгани унинг келажакдаги оиласини муҳтожлар тоифасидан бутунлай олиб чиқиши мумкин. Олий таълимдаги 4 фоизли ҳудудий ­мақсадли квоталар шу жиҳатдан таълим ислоҳотларида стратегик аҳамият касб этди: энди эҳтиёжманд оилалар ва маҳалла рўйхатидаги қизлар учун ҳар йили давлат олий ўқув юртларида қўшимча грант ўринлари ажратилмоқда. Ушбу квота ҳажми режали равишда ошиб борди ва ҳар йили 4000 ўринни ташкил этди. Умуман, бу чора маҳалладаги менталитетни ўзгартиради. Оддий, ночор оиладан чиққан қизнинг давлат кўмаги ­билан ­нуфузли олийгоҳга ўқишга кириб, яхши ўқиб, малакали мутахассис бўлиб, даромад билан қайтганини кўрган қўшнилар қизларининг ўқишига муносабатини ўзгартиради. Бу таълимни оммалаштиришнинг занжирли реакциясини ишга туширади.

Меҳнат стажи туфайли имтиёзли ўқишга кириш — хотин-қизларнинг олий таълим олиши учун яна бир имконият. Вазирлар Маҳкамасининг 2020 йил 23 июндаги қарори билан ўрта махсус ёки касб-ҳунар таълими ва мутахассислиги бўйича камида

5 йил расмий меҳнат стажига эга хотин-­қизлар Оила ва хотин-қизлар давлат қўмитаси тавсиясига кўра ажратиладиган квота (500 ўрин) доирасида алоҳида танлов ­асосида олий таълим муассасаларига ўқишга кириш ҳуқуқига эга бўлди.

Аёллар таълимига йўналтирилган бу каби инвестициялар давлатга энг юқори даромад келтиради. Саводли, билимли аёл нафақат ишлайди, балки оилавий бюджетни самарали тақсимлайди, фарзандларининг саломатлиги ва ривожланишига кўпроқ сармоя киритади. Шунингдек, маҳаллий бизнесда фаол иштирок этиб, ўз ҳудуди иқтисодиётини рағбатлантиради.

Аёллар тадбиркорлигини қўллаб-қувватлаш

Кейинги ўн йилликдаги иқтисодий ислоҳотлар аёлни пассив нафақа олувчидан бозор иқтисодиётининг фаол субъектига айлантиришга қаратилди. Бунда кичик бизнесни институционал қўллаб-қувватлашга алоҳида эътибор қаратилди.

Бунга Президентимизнинг 2024 йил 7 мартдаги қарори билан жорий этилган “Hamroh” дастури ёрқин мисол бўла олади. Унга кўра, аёллар стартапларини молиялаштириш учун тўлиқ инфратузилма ишга туширилди. Хотин-қизлар томонидан бошқариладиган (ёки уларнинг устав капиталидаги улуши 50 фоиздан ортиқ бўлган) тадбиркорлик субъектлари тоза кредит тарихига эга бўлган тақдирда, 100 миллион сўмгача гаровсиз қарз олиш ҳуқуқига эга. Шунингдек, Тадбиркорликни ривожлантириш жамғармаси томонидан бундай лойиҳалар учун кредит суммасининг 70 фоизигача давлат кафиллиги тақдим этилади.

Ушбу ҳужжат билан белгиланган ўзгаришлар моҳиятига тўхталадиган бўлсак, бу бир марталик хайриялардан тадбиркор аёлни ғоядан тортиб йирик бизнесгача бўлган барча босқичда тизимли равишда кузатиб борадиган доимий давлат тизими (институт)ни барпо этишга ўтишдир. Бу аёлларга нима беради? Фаолиятини энди йўлга қўяётган тадбиркор учун, у хоҳ эркак, хоҳ аёл бўлсин, асосий тўсиқ — қарз олиш учун гаров (кўчмас мулк ёки автомобиль)нинг йўқлиги.

Мазкур институционал қўллаб-қувватлаш эса 70 фоизгача давлат кафолатлари ва гаровсиз қарзларни тақдим этади. Бу ажойиб ғояси бор, аммо бошланғич маблағи йўқ аёлларга бизнес эшикларини очади. Қолаверса, бизнес-инкубация доирасида аёлларга шунчаки пул берилмайди, улар ўқитилади. Давлат институтлари ва менторлик дастурлари бизнес режа тузиш, маркетингни созлаш ва бухгалтерияни автоматлаштиришга ёрдам беради. Мазкур механизм янги тадбиркор аёлларни одатий хатолардан ҳимоя қилади.

Президентимизнинг 2023 йил 21 декабр­даги тегишли қарори ҳам ислоҳотлар йўлидаги навбатдаги қадам бўлди. Унга кўра, ўзини ўзи банд қилишни ривожлантириш ва “Даромадли аёл” дастури касаначилик, ҳунармандчилик, тўқимачилик ва томорқа хўжалигида банд бўлган юз минг­лаб аёлнинг даромадини қонунийлаштириш ва рағбатлантириш имконини берди. Давлат ўзини ўзи банд қилган аёллар учун ускуналар сотиб олишга субсидиялар ажратиб, солиқ имтиёзларини тақдим этмоқда. Бу жуда муҳим. Чунки субсидия ва имтиёзлар аёлларни ўз микрофирмасини расман рўйхатдан ўтказишга ундайди. Бу уларга ҳуқуқий ҳимоя, давлат буюртмалари ва қонуний меҳнат стажига эга бўлиш ҳуқуқини беради.

Аёллар иқтисодий мустақиллигини таъминлаш борасидаги бу каби ислоҳотлар давлатга ҳам фойда келтиради. Хусусан, хотин-қизлар бизнеси юқори ижти­моий масъ­улиятга эга. Аёл киши тикувчилик цехи, қандолат дўкони, хусусий боғча ёки АТ студияси очар экан, биринчи навбатда, ўз маҳалласидаги бошқа аёлларни ишга олади.

Қолаверса, бу жиҳат иқтисодиётни диверсификация қилишга йўл очади: тадбиркор аёллар кўпинча хизмат кўрсатиш, ижтимоий тадбиркорлик, мактабгача таълим, тиббиёт ва ҳунармандчилик соҳаларида бўш иш ўринларини тўлдирмоқда. Бу ички бозорни янада мослашувчан ва инқирозларга чидамли қилади.

Шунингдек, солиқ тушумлари ошади: ўзини ўзи банд қилган касаначиларнинг барқарор кичик бизнес субъектларига айланиши узоқ муддатли истиқболда мамлакатнинг солиққа тортиладиган базасини кенгайтиради.

Ҳуқуқий мақом, хавфсизлик ва сиёсий салмоқ

Меҳнат ҳуқуқларини тенглаштириш ва аёлларнинг эркинлиги ҳамда соғлиғига тажовуз қилганлик учун қатъий қонунчилик санкцияларини жорий этиш кейинги ўн йилликнинг энг муҳим қадами бўлди. Хусусан, Ўзбекистон Марказий Осиёда оиладаги (маиший) зўравонликни тўлиқ жиноий жавобгарликка тортган биринчи давлат бўлди. Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикасининг 2023 йил 11 апрелдаги қонуни билан қонунчиликка илк бор сталкинг (қасддан таъқиб қилиш), иш жойида ёки жамоат жойларида жинсий шилқимлик қилиш каби тушунчалар ва жиноий жавобгарлик киритилди.

Сиёсий институтларда гендер тенг­ликка алоҳида аҳамият берилди. Сайлов кодексига кўра, сайлов тизимини модернизация қилиш доирасида Олий Мажлис Қонунчилик палатаси ва маҳаллий кенгашларга сайловларда сиёсий партиялардан аёл номзодларни мажбурий кўрсатишнинг қонунчилик чегараси 30 фоиздан 40 фоизга оширилди. Бу давлат ҳокимияти органларида хотин-қизлар вакиллигини кескин ошириш имконини берди.

Аёлларнинг касбий фаолиятда ўз интилиши ва қобилиятини тўла-тўкис рўёбга чиқариши учун барча имкониятни сафарбар этиш — ислоҳотларнинг яна бир муҳим йўналиши. 2019 йил 2 сентябрдаги “Хотин-қизлар ва эркаклар учун тенг ҳуқуқ ҳамда имкониятлар кафолатлари тўғрисида”ги қонун бу ислоҳотнинг ҳуқуқий негизини шакллантирди. Шу мақсадда касблар эгаллашдаги тўсиқлар тўлиқ бартараф этилди ва илгари 44 та мутахассисликни қамраб олган “Аёллар учун тақиқланган касблар” деб аталадиган рўйхатлар бекор қилинди. Энди аёллар иқтисодиётнинг ҳар қандай соҳасида ишлаш ҳуқуқига эга.

Ўзбекистоннинг ҳуқуқий манзараси сўнг­ги 10 йилда тубдан ўзгарди. Бугун давлат кафолатлари аёл ҳаётининг барча босқичини қамраб олган: бепул олий таълим олишдан тортиб бизнесни ҳимоя қилиш ва шахсий хавфсизликкача. Бу вақтда қабул қилинган меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлар республика хотин-қизларининг иқтисодий жиҳатдан мус­тақил ва ижтимоий ҳимояланган бўлишига имкон берувчи мустаҳкам пойдевор яратди.

Умуман, ушбу ислоҳотлар мамлакатимизда хотин-қизларни қўллаб-қувватлаш фақат ижтимоий хайрия масаласи эмаслигини яққол исботлади. Бугун бу жараён рес­публика тараққиётининг стратегик драйверидир.

Давлат асрлар давомида мамлакат аҳолисининг ярмини чеклаб келган тўсиқларни изчил ва тизимли равишда йўқ қилмоқда. Фоизсиз кредитлар ва квоталар қизлар учун илм-фан ва юқори технологиялар оламига йўл очди. Бизнесни институционал қўллаб-қувватлаш касаначи аёлларни ишончли иш берувчиларга айлантирди. Шу тариқа ­Ўзбекистоннинг ижтимоий-сиёсий ландшафти тўлиқ ўзгарди: замонавий ўзбек аёли энди пассив кузатувчи эмас, балки ўз келажагини мус­таҳкам қонунчилик пойдевори устида ишонч билан барпо этаётган янги Ўзбекис­тоннинг фаол меъморларидир.

Малика ҚОДИРХОНОВА,

Олий Мажлис Сенати аъзоси