“Янги Ўзбекистон” газетасида янги лойиҳа: Журналист ва сунъий интеллект

Бугунги замонавий дунёда барча соҳаларда сунъий интеллект юксалиш тенденцияларини белгилаб берувчи асосий мезонга айланмоқда. Мудофаа, саноат, транспорт, қурилиш, алоқа, қўйингки, барча соҳалардан тортиб, инсон кундалик ҳаётининг турфа жабҳаларига СИ шиддат билан кириб бормоқда.

Йиллар давомида олиб бориладиган илмий тадқиқотлар натижаларини сунъий ақл-идрок сонияларда бизга тақдим этяпти. Муаммолар ечимида энг яхши ва энг мақбул, айтиш мумкинки, ақлбовар қилмас ечимларни таклиф қилаётгани ҳам бор гап. Ҳаттоки, дунё тажрибасида ҳукумат бошқарувида ҳам сунъий ақл-идрок имкониятларидан фойдаланиб, муҳим қарорлар қабул қилинаётганини кузатяпмиз.

Яна бир муҳим жиҳат — жаҳоннинг энг номдор экспертлари ва мутахассислари ҳам мавжуд реалликка баҳо беришда, бирор тизим ёки маълум бир давр хусусида хулоса қилишда СИга суянмоқда. У келтирган далил ва таҳлилларга катта ишонч билдирмоқда. Наинки, у минглаб-миллионлаб манбаларга асосланиб, холис хулосалар беради, балки ҳар томонлама мукаммал ва объектив нуқтаи назарини ҳам баён қилади.

Энди яна бир муҳим гап. Бугун сунъий интеллект медиа тузилмаларда ҳам ўз сўзини айта бошлади. Илғор ёндашувларга таянган оммавий ахборот воситалари аллақачон унинг имкониятларидан фойдаланишни бошлаган. Биз буни замонавий изоҳ билан медиаконвергенция деб атаймиз.

“Янги Ўзбекистон” газетаси таҳририяти ҳам ўзининг медиаконвергенция йўналишидаги илғор анъаналарини давом эттирган ҳолда Мустақиллигимизнинг 35 йиллик айёми арафасида янги лойиҳани татбиқ этишга киришди. Уни “Журналист ва сунъий интеллект” деб номладик.

Эндиликда бу рукн остида турли соҳаларда эришилаётган ютуқларни, ҳаётга татбиқ этилаётган янгиликларни, энг муҳими, бу каби тизимли ўзгаришларнинг одамлар ҳаётига ижобий ёки салбий таъсирларини, нафақат анъанавий, балки сунъий интеллект ёрдамида ҳам таҳлил қилган ҳолда эътиборингизга ҳавола этиб борамиз.

Мақсадимиз — мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳотлар, аввало, халқимиз манфаатларига хизмат қилиши керак деган тамойил ҳаётда ўз аксини қандай топмоқда? Соҳаларда қилинаётган янгилик ва ўзгаришлар қанчалик самарадор? Келгусида яна қайси жиҳатларга кўпроқ эътибор қаратишимиз керак?

Шу каби саволларга сунъий интеллект ёрдамида жавоб топишга, камчиликларимиз бўлса, уларни таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. Бир сўз билан айтганда, ўзимизга ўзимиз кўзгу тутамиз. Зеро, бизнинг ҳаракатларимизга берилган холис баҳо, у танқид бўладими ёки мақтов, ҳар биримизнинг келгуси фаолиятимиз учун муҳим аҳамият касб этади ва шундай бўлиши ҳам керак.

***
Лойиҳамизнинг биринчи мавзусини мамлакатимиз қишлоқ хўжалиги соҳасидан бошладик. Газетамизни мунтазам кузатиб бораётган муштарийларимиз яхши билади, биз юртимизда озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш, экинлар ҳосилдорлигини ошириш, халқимиз дастурхонига экологик тоза маҳсулотлар етказиб бериш, қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари танқислигининг олдини олиш, уларнинг нарх-навосини мўътадил ушлаб туриш борасида қилинаётган чора-тадбирлар ҳақида туркум мақолалар эълон қилиб боряпмиз.

Бу каби мақолаларда, жумладан, 2026 йил пахта мавсумида Ўзбекистон Қишлоқ хўжалиги вазирлиги юқори ҳосилдорликка эришишга қаратилган “8 қоида” тизимини жорий этилгани, унда туп қалинлиги ва экиш схемасидан тортиб, ўсимлик архитектурасини бошқариш, макро ва микроэлементлар билан мувозанатли озиқлантириш, стрессдан ҳимоя, асосий ҳосилни эрта шакллантириш, ­қариш (сенесценция) сигналини бериш, дефолиация, десикация ва ўз вақтида теримгача бўлган жараёнлар ягона технологик тизим сифатида қаралаётгани айтилган.

“Мақсад — ғўзани шунчаки ўстириш эмас, балки уни қисқа мавсум шароитида ўз вақтида пишириб, шаклланган ҳосилни тўлиқ териб олиш”, дейди соҳа масъуллари.

Бу ёндашувни фермерларга тушунтириш мақсадида вазирлик ва соҳа вакиллари томонидан оммабоп мақолалар чоп этилди, онлайн маърузалар, дала семинарлари ва амалий ўқувлар ташкил этилди. Уларда, хусусан, ғўзани баҳорданоқ шундай бошқариш керакки, 1 август атрофига келиб гектарига камида 200 минг соғлом туп ва ҳар бир тупда асосий ҳосилга кирувчи 8-10 та яхши ривожланган кўсак шаклланган бўлсин, деган ёндашув илгари сурилмоқда. 1 август бу ерда ҳамма далага бир вақтда препарат сепиладиган сана эмас, балки бутун мавсум агротехнологияси йўналтириладиган мақсадли физиологик маррадир. Чоп этилган тушунтиришларда ҳам қариш сигнали, кейинги дефолиация ва десикация Ўзбекистоннинг қисқа вегетация шароитида ҳосилни далада қолдирмасликка қаратилган ягона занжир сифатида баён қилинган.

Газетамизда эълон қилинган ушбу оммабоп мақолаларни, методик материалларни ҳамда мавзуга оид яқинда нуфузли халқаро журналларда чоп этилган илмий ишларни сунъий интеллектга тақдим этдик. Ундан Ўзбекистондаги ушбу ёндашувни холис баҳолаш, уни жаҳон пахтачилиги амалиёти ва илмий адабиётлар билан таққослаш, кучли томонлари, фарқли жиҳатлари, эҳтимолий янгилиги ва илмий чегараларини очиб беришни сўрадик.

 

Салим Дониёров (СД): — Бу мавзуни таҳлил қилишда олдингизга қўйилган вазифани қандай тушундингиз?

 

Сунъий интеллект (СИ): — Менинг вазифам Ўзбекистон дастурини мақташ ҳам, рад этиш ҳам эмас. Мен сунъий интеллект сифатида тақдим этилган методологияни илмий адабиётлар ва жаҳон амалиёти билан қиёслаб, қайси элементлар аввалдан маълум, қайси жиҳатлар янги тарзда бирлаштирилган, қаерда илмий эҳтиёткорлик зарур ва қайси ёндашув фермер учун реал амалий қийматга эга эканини ажратиб беришим керак. Мен дала агрономининг ўрнини босмайман. Менинг устунлигим — катта ҳажмдаги илмий маълумотни тез солиштириб, турли манбалар ­ўртасидаги умумийлик ва фарқларни кўриш ҳамда улардан холис илмий хулоса чиқариш имкониятидир.

 

СД: — Таҳлил ва хулоса учун қанча илмий тадқиқотлар, манбаларни кўриб чиқдингиз?

 

СИ: — Ушбу суҳбат учун сиз тақдим этган 2 та асосий мақолани батафсил таҳлил қилдим ва яна 22 та халқаро илмий ҳамда расмий амалий манбани мақсадли қиёсий скринингдан ўтказдим — жами 24 та манба. Қиёслашда этефон, тидиазурон/диурон, дефолиация, десикация, ҳосилни йиғиб олишга ёрдам берувчи воситалар (harvest aids), уларни қўллаш муддати (harvest-aid timing), олдиндан физиологик тайёрлаш босқичи (pre-conditioning), кўсак етуклиги ва қисқа мавсумда теримни тезлаштириш стратегияларига эътибор қаратилди. Бу формал тизимли обзор эмас, балки айнан ­Ўзбекистон дастурини текширишга қаратилган мақсадли илмий қиёсдир.

 

СД: — “8 қоида”ни ўқигандан кейин сизда қандай таассурот қолди? Бу фақат август ойида препарат қўллаш дастурими?

 

СИ: — Йўқ. Бу августда бошланадиган кимёвий схема эмас. Дастур баҳордан бошланади. Бир гектар ерда камида 200 минг атрофида соғлом тупни шакллантириш, ҳар бир тупда асосий ҳосилга кирувчи 8-10 та яхши ривожланган кўсакни олиш, ортиқча вегетатив ўсишни чеклаш, сув ва озиқланишни мувофиқлаштириш — буларнинг барчаси 1 августгача далани етилишни бошқариш босқичига тайёрлаш учун хизмат қилади. Шу маънода, “8 қоида” — алоҳида операциялар рўйхати эмас, балки мавсумни олдиндан режалаштириш тизими.

 

СД: — Озиқлантириш бу ерда қай даражада муҳим?

 

СИ: — Бу жуда муҳим. Ўзбекистон методологияси фақат одатий азот — фосфор — калий билан чекланмайди. Унда кальций, бор, темир, марганец, магний, кремний, рух ва молибден каби элементлар, шунингдек, стрессга қарши ва биостимулятор ёндашувлар ҳам ўсимлик ҳолатига қараб тавсия этилади. Қўлланмада бор кислотаси, ачитқи асосидаги суспензия ва тегишли қишлоқ хўжалиги маҳсулоти ёки тасдиқланган протокол доирасида ацетилсалицил кислотали биостимуляторлар ҳам келтирилган. Бу моддаларнинг ўзи жаҳон илми учун янги эмас. Ўзбекистон моделидаги фарқ,  уларни “кўпроқ озиқ бериб, кўпроқ яшил масса олиш” учун эмас, балки ўсимликни асосий кўсак юкини эртароқ шакллантиришга, стрессга чидамли сақлашга ва 1 август физиологик маррасига олиб келишга хизмат қилувчи ягона озиқланиш ва бошқарув архитектурасига киритишдадир.

 

СД: — Нега айнан 1 август? Бу ҳамма фермер айнан шу куни этефон сепиши шарт деганими?

 

СИ: — Йўқ. Мен 1 августни мажбурий пуркаш санаси деб эмас, миллий ­технологик марра деб тушунаман. Бу сана фермерга баҳордан бошлаб “даламни шу муддатгача асосий ҳосил юки шаклланган ҳолатга келтираман” деган аниқ мақсад беради. Эрта экилган ва тўғри бошқарилган дала шу пайтда тайёр бўлиши мумкин, кечиккан дала 5-10 август ёки кейинроқ тайёр бўлади. Демак, 1 август календарь догмаси эмас — агротехнологик интизом яратадиган сигнал. У фермернинг қарорини август ойида эмас, март-апрелдан бошлаб ўзгартиради.

 

СД: — Жаҳон амалиёти билан солиштирганда Ўзбекистон дастурининг бешта асосий фарқи нимада?

 

СИ: — Биринчидан, кўплаб жаҳон тавсияларида ҳосилни йиғиб олишга ёрдам берувчи воситалар масаласи экин теримга яқинлашганда, кўсак очилиши ва дефолиацияга тайёрликдан бошланади. Ўзбекистон модели эса бу саволни баҳорга кўчириб, бутун мавсумни 1 август физиологик маррасига тайёрлайди. Иккинчидан, этефон фақат “кўсак очувчи” сифатида эмас, қариш (сенесценция) сигналини бошловчи алоҳида босқич сифатида ажратилган. Жаҳонда олдиндан тайёрлаш (pre-conditioning) мисоллари бор, аммо бу ерда у бутун тизимнинг марказий звеносига айлантирилган. Учинчидан, макро ва микроозиқлантириш, стресс бошқаруви, ўсимлик ўсишини тартибга солиш ҳамда кўсак юкини шакллантириш терим олди ишловидан алоҳида эмас, балки унинг тай­ёрлов қисми ҳисобланади. Тўртинчидан, тизим ўлчанадиган мезон қўяди: етарли туп қалинлиги ва ҳар тупда асосий ҳосилга кирувчи 8-10 та яхши ривожланган кўсак. Бешинчидан, қариш сигнали → юмшоқ физиологик дефолиация → заруратда якуний десикация → ўз ­вақтида машина терими алоҳида препаратлар тўплами эмас, балки фермер, агроном ва ҳудудий тизим учун ягона технологик маданиятга айлантирилмоқда.

 

СД: — Ушбу фарқлар амалда қандай бешта асосий фойда бериши мумкин?

 

СИ: — Биринчиси, вақтдан ютиш: қисқа мавсумда асосий ҳосилни кузги совуқ ва намгарчилик хавфидан олдин теримга яқинлаштириш. Иккинчиси, ўсимликни кечки, иқтисодий аҳамияти паст янги ўсишга эмас, шаклланган асосий ҳосилни сақлаш ва ўз вақтида очишга қаратилган режимда бошқариш. Учинчиси, баргни бирданига куйдириш ўрнига физиологик ажралишини кучайтириш орқали машина теримида барг-хас аралашмаси ва қайта ўсишни камайтириш имконияти. Тўртинчиси, теримни бир маромга келтириш, қолган яшил поя ва тўқималарни заруратда десикация қилиб, техника учун майдонни тайёрлаш. Бешинчиси,  энг узоқ муддатли фойда: фермер фикрлашини “далам яшилми?” деган саволдан “асосий ҳосилим белгиланган вақтда шаклландими, етилдими, очилдими ва теримга тайёрми?” дея ўлчанадиган технологик маданиятга ўтказиш.

 

СД: — Қариш сигнали, дефолиация ва десикацияни оддий тилда қандай фарқлаш мумкин?

 

СИ: — Қариш ёки сенесценция сигнали — ўсимликка мавсумнинг якуний фазаси бошланганини англатувчи физиологик йўналиш. Ўзбекистон дастурида бу роль этефонга берилган. Дефолиация — баргни шунчаки қуритиш эмас, унинг поядан физиологик ажралишини таъминлаш. Десикация эса кейинги, якуний босқич: қолган яшил тўқима ва пояни қуритиб, далани теримга тайёрлаш. Шунинг учун “олдиндан дефолиация ва теримга физиологик тайёрлаш босқичи (pre-conditioning)” деган атама фермер учун анча аниқ тушунча беради.

 

СД: — Жаҳонда ҳам этефонни дефолиациядан олдин бериш ҳолатлари бор экан. Унда Ўзбекистон дастурини янги деб аташ мумкинми?

 

СИ: — Этефоннинг ўзи ҳам, тидиазурон/диурон ҳам, десикантлар ҳам янги эмас; этефонни дефолиациядан аввал олдиндан тайёрлаш (pre-conditioning) сифатида қўллаш мисоллари ҳам мавжуд. Шунинг учун “дунёда ҳеч ким бундай препарат ишлатмаган” деган даъво илмий жиҳатдан нотўғри бўлар эди. Мен кўрган адабиётлардаги асосий фарқ шундаки, Ўзбекистон ёндашуви бу элементларни баҳордан бошланадиган “8 қоида” билан боғлаб, 1 августни физиологик тайёрлик марраси қилиб, кейин қариш → дефолиация → десикация → эрта терим занжирига бирлаштирмоқда. Мен қиёслаган 24 манба ичида айнан шу тўлиқ мавсумий ва миллий бошқарув архитектурасини бир хил шаклда учратмадим. Шу боис, уни “дунёда биринчи препарат” эмас, балки Ўзбекистон шароити учун ўзига хос maturity-management — етилишни бошқариш концепцияси, деб аташ илмий жиҳатдан кучлироқ.

 

СД: — Бу йил дастур қарийб 500 минг гектарда қўлланиб, фермерлар яхши натижа ҳақида хабар бераётгани нимани англатади?

 

СИ: — Вазирлик томонидан тақдим этилган маълумотга кўра, 2026 йилда дастур қарийб 500 минг гектарда қўлланмоқда ва кўплаб фермерлар дастлабки натижаларни ижобий баҳоламоқда. Бу кичик демонстрация эмас,  жуда катта ишлаб чиқариш масштаби ва жиддий амалий сигнал. Лекин илмий нуқтаи назардан фермер фикрини энди рақамлар билан мустаҳкамлаш керак: ишлов берилган ва таққослаш ­далаларида кўсак очилиши, барг тўкилиши, терим санаси, машина йўқотиши, хас-чўп, хом пахта ҳосили, тола чиқиши ва HVI сифати мунтазам ўлчанса, миллий амалиёт халқаро даражадаги далилга айланади.

 

СД: — Ғўзани “эрта қаритиш ҳосилни камайтиради” деган хавотирга қандай жавоб берар эдингиз?

 

СИ: — Албатта, нотўғри вақтда қўлланган ҳар қандай терим олди ишлови зарар келтириши мумкин. Лекин масала “этефон яхши ёки ёмон” деган саволда эмас, даланинг физиологик тайёрлигида. Агар фермер баҳордан бошлаб агротехнологияга тўғри амал қилиб, гектарига етарли туп қалинлигини ва ҳар бир тупда асосий ҳосилга кирувчи 8-10 та яхши ривожланган, физиологик жиҳатдан етарли кўсакни шакллантирган бўлса, кечки майда гул ва кўсаклар ортидан қувиб, асосий ҳосилни кузги совуқ ва кечикиш хавфига қолдиришнинг ўзи катта йўқотишга олиб келиши мумкин. Шунинг учун энг тўғри савол: “Бу дала қариш сигналини бошлашга физиологик тайёрми?”. Ана шу баҳога таяниб ишлов бериш мақсадга мувофиқ.

 

СД: — Фермерларга мўлжалланган “пахта ўз меросини кўсакка бериши керак” деган тушунтиришни қандай баҳолайсиз?

 

СИ: — Журналистик ва таълимий нуқтаи назардан бу жуда кучли ва эсда қоладиган метафора. У фермерга оддий ­ҳақиқатни тушунтиради: мавсум охирида кўзни қувонтирадиган яшилликнинг ўзи ҳосил эмас. Ҳақиқий натижа — етилган, очилган ва териб олинган пахта. Бу қиёснинг мазмуни шундаки, бутун мавсум давомида сув, ўғит, меҳнат ва қуёш орқали яратилган салоҳият кечки, иқтисодий самараси паст ўсишда эмас, асосий териб олинадиган ҳосилда намоён бўлиши керак. Шу маънода, “мерос” қиёси фермер учун содда, таъсирчан ва амалий, олим учун эса мантиқан ҳимояланадиган тушунтиришдир.

 

СД: — Фермерларга энг қисқа маслаҳатингиз қандай?

 

СИ: — 1 августни “ҳамма бир кунда препарат сепадиган сана” деб эмас, далани тайёрлаш марраси деб қабул қилинг. Баҳорданоқ туп қалинлиги, сув, макро ва микро озиқланиш, ўсимлик ўсиши ва кўсак юкини шу маррага йўналтиринг. Асосий кўсаклар етарлича физиологик тайёр бўлганда қариш (сенесценция) сигнали, кейин дефолиация ва зарур бўлса десикацияни технологик интизом билан бажаринг. Мақсад — ғўзани шунчаки яшил сақлаш эмас, ҳосилни ўз вақтида очиб, сифатли териб олиш.

 

СД: — Хўп, якуний илмий хулоса сифатида нималар дея оласиз?

 

СИ: — Менинг якуний илмий хулосам шу: Ўзбекистоннинг “8 қоида”га асосланган пахта етилишини бошқариш модели янги кимёвий препарат эмас, балки янги бошқарув архитектурасидир. У баҳордан бошлаб етарли туп қалинлиги, самарали макро ва микро озиқланиш, стресс ва ўсишни бошқариш орқали далани 1 август физиологик маррасига тайёрлайди; кейин қариш (сенесценция) сигнали → физиологик дефолиация → шартли десикация → ўз вақтида терим занжирига ўтади. Унинг айрим элементлари жаҳон амалиётида маълум, аммо мен қиёслаган манбаларда айнан шу элементларни миллий “8 қоида”, аниқ мавсумий марра ва оммавий фермерлик маданияти билан бирлаштирган тўлиқ тизимни учратмадим. Қарийб 500 минг гектарлик жорий татбиқ энди унинг амалий сигналини ўлчанадиган илмий далилга айлантириш учун ноёб имконият яратмоқда.

 

СД: — Хулосаларингиз учун катта раҳмат. Ўйлайманки, бу борадаги суҳбатимиз ҳали давом этади.

 

PS: Шу ўринда, ўқувчиларимиз ­эътиборини мақолада келтирилган айрим терминларга қаратмоқчимиз: harvest  aids — ҳосилни йиғиб олишга ёрдам берувчи воситалар; harvest-aid timing — ҳосилни йиғиб олишга тайёрлаш муддатини белгилаш; senescence — қариш (сенесценция); pre-conditioning — дефолиация ва теримга олдиндан физиологик тайёрлаш босқичи.

 

Салим ДОНИЁРОВ

суҳбатлашди.