Ушбу кенг қамровли тушунчанинг энг муҳим таркибий қисмларидан бири, шубҳасиз, шахсларнинг меҳнат ҳуқуқларидир. Инсон қадрини улуғлаш, унинг ижтимоий-иқтисодий манфаатларини ҳимоя қилиш, муносиб меҳнат шароитларини яратиш ҳар қандай тараққий этган давлатнинг бош мақсади саналади. Сўнгги ўн йилликда Ўзбекистон Республикасида инсон ҳуқуқлари, хусусан, шахсларнинг меҳнат ҳуқуқлари ҳимояси борасида тарихий, том маънода парадигмал ўзгаришлар юз берди. Бу давр меҳнат муносабатларини халқаро стандартларга мослаштириш, миллий қонунчиликни умумэътироф этилган нормалар асосида тубдан янгилаш ҳамда ҳуқуқни қўллаш амалиётида шаффофлик ва адолат тамойилларини қарор топтириш жараёнлари билан ажралиб туради.
Халқаро меҳнат ташкилоти билан ҳамкорлик ва халқаро стандартлар имплементацияси
Ўзбекистоннинг меҳнат ҳуқуқлари соҳасидаги энг катта ютуқларидан бири - бу Халқаро меҳнат ташкилоти билан ўрнатилган конструктив ва тизимли ҳамкорликдир. Сўнгги ўн йил ичида давлатимиз ХМТнинг қатор муҳим конвенцияларини, жумладан, «Бирлашмалар эркинлиги ва касаба уюшмаларига бирлашиш ҳуқуқини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги 87-сонли, «Ташкил топиш ва жамоа музокараларини олиб бориш ҳуқуқи принципларини қўллаш тўғрисида»ги 98-сонли, «Халқаро меҳнат нормалари қўлланилишига кўмаклашиш учун уч томонлама маслаҳатлашувлар тўғрисида»ги 144-сонли ҳамда «Меҳнат хавфсизлиги ва гигиенасига кўмаклашиш асослари тўғрисида»ги 187-сонли конвенцияларини ратификация қилди. Бу қадамлар нафақат сиёсий ироданинг, балки халқаро оммавий ҳуқуқ субъектлари сифатида давлат жавобгарлиги ва мажбуриятларига бўлган қатъий садоқатнинг намоёнидир.
Ўзбекистонда тизимли болалар меҳнати ва мажбурий меҳнатга тўлиқ барҳам бериш борасида эришилган натижалар ва олиб борилган саъйи-ҳаракатлар кўплаб давлатлар учун намуна сифатида эътироф этилди. Кўп йиллар давомида халқаро ҳамжамият томонидан танқид қилиб келинган мажбурий меҳнат муаммоси давлатнинг қатъий сиёсати орқали ҳал этилди. Халқаро меҳнат ташкилотининг мониторинг хулосалари бу натижани тасдиқлади, бу эса ўз навбатида «Cotton Campaign» халқаро коалицияси томонидан ўзбек пахтасига қўйилган глобал бойкотнинг бекор қилинишига олиб келди. Бу жараён миллий қонунчиликка халқаро стандартларни шунчаки қоғозда эмас, балки амалда имплементация қилишнинг ёрқин намунасидир.
Халқаро стандартларни имплементация қилиш жараёнида меҳнатга оид муносабатларни тартибга солувчи норматив-ҳуқуқий база тубдан қайта кўриб чиқилди. Миллий қонунчилигимизда халқаро ҳуқуқнинг устуворлиги тамойили мустаҳкамланди, бу эса меҳнат низоларини ҳал этишда бевосита халқаро конвенциялар нормаларига таяниш имкониятини яратди.
Янги таҳрирдаги Меҳнат кодекси: ислоҳотларнинг ҳуқуқий пойдевори
Меҳнат ҳуқуқлари ҳимоясининг такомиллашуви ҳақида гапирганда, 2022 йилда қабул қилиниб, 2023 йилнинг апрель ойидан кучга кирган янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодексини алоҳида қайд этиш шарт.
Янги кодекс ҳажм жиҳатидан ҳам, мазмун жиҳатидан ҳам аввалгисидан тубдан фарқ қилади. Унда ходимлар, иш берувчилар ва давлат манфаатларининг ўзаро мувозанати таъминланган. Хусусан:
Биринчидан, меҳнат шартномаларини тузиш, ўзгартириш ва бекор қилиш тартиблари аниқ ва деталлаштирилган ҳолда баён этилди. Иш берувчининг ташаббуси билан меҳнат шартномасини бекор қилиш асослари қайта кўриб чиқилиб, ходимни асоссиз ишдан бўшатишдан ҳимоя қилиш кафолатлари кучайтирилди.
Иккинчидан, кодексда биринчи марта ностандарт меҳнат муносабатлари, хусусан, масофавий иш, касаначилик, ўриндошлик асосида ишлаш, вақтинчалик меҳнат муносабатлари қатъий ҳуқуқий тартибга солинди. Рақамли иқтисодиёт шароитида трансчегаравий маълумотлар алмашинуви ва масофадан туриб ишлаш жараёнлари кенгайган бир вақтда, бундай ҳуқуқий асоснинг яратилиши миллионлаб фуқароларнинг ҳуқуқларини қонунийлаштиришга хизмат қилди.
Учинчидан, ходимларнинг шахсий маълумотларини ҳимоя қилиш масаласига алоҳида боб ажратилди. Рақамли инсон ҳуқуқлари ва шахсга доир маълумотлар дахлсизлиги глобал муаммога айланган бугунги кунда иш берувчи томонидан ходимнинг шахсий маълумотларини йиғиш, сақлаш ва қайта ишлаш қоидаларининг қатъий белгиланиши инсон ҳуқуқлари ҳимоясининг янги авлоди юзага келганидан далолат беради.
Тўртинчидан, ижтимоий шериклик институти кенгайтирилиб, жамоа шартномалари ва келишувларининг роли оширилди. Касаба уюшмаларининг вакиллик функциялари кучайтирилиб, меҳнат шароитларини яхшилашда уларнинг аралашув доираси кенгайтирилди.
Суд-ҳуқуқ тизимидаги институционал ўзгаришлар: меҳнат соҳасига ихтисослашган судьялар
Меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишда қонунларнинг мавжудлиги муҳим, аммо уларнинг ишлашини таъминловчи механизмларсиз бу нормалар декларатив характерга эга бўлиб қолади. Шу нуқтаи назардан, ҳуқуқ тизимимизда яқинда юз берган муҳим ўзгариш – фуқаролик ишлари бўйича судларда фақат меҳнат низоларини кўришга ихтисослашган судьялар институтининг жорий этилиши соҳадаги инқилобий қадамлардан бири бўлди. Олий суд Раёсати “Фуқаролик ишлари бўйича судларда меҳнат низоларини кўришга ихтисослашган судьялар корпусини шакллантириш ҳақида”ги қарорни қабул қилди.
Меҳнат низолари ўзига хос мураккаб хусусиятга эга. Ишга тиклаш, иш ҳақини ундириш, интизомий жазоларни ҳақиқий эмас деб топиш ёки меҳнат вазифаларини бажариш вақтида ходимнинг соғлиғига етказилган зарарни қоплаш каби ишлар судьядан нафақат фуқаролик ҳуқуқи, балки меҳнат қонунчилиги, халқаро конвенциялар ва ижтимоий ҳимоя механизмларини чуқур билишни талаб қилади. Ихтисослашган судьяларнинг фаолият бошлаши суд процессининг тезкорлигини, қабул қилинаётган қарорларнинг сифати ва адолатлилигини оширди.
Шунингдек, суд амалиётида халқаро суд прецедентлари ва Халқаро меҳнат ташкилотининг тавсияларидан фойдаланиш кўламининг кенгайиб бораётгани ҳам алоҳида эътирофга лойиқ. Бу орқали меҳнат низоларини ҳал этишда томонларнинг, айниқса, иқтисодий жиҳатдан заифроқ ҳисобланган ходимнинг ҳуқуқларини кафолатлашнинг кучли процессуал пойдевори яратилди. Суд орқали ишга тикланганлар ва уларга тўлаб берилган компенсациялар миқдорининг йилдан-йилга ошиб бориши одил судловнинг айнан инсон қадрини ҳимоя қилишга юзланганининг индикаторидир.
Юқорида қайд этилган фундаментал ислоҳотлар билан бир қаторда, шахсларнинг меҳнат ҳуқуқларини кафолатлашда бевосита туртки бўлган яна бир нечта муҳим йўналишларни алоҳида ажратиб кўрсатиш мақсадга мувофиқдир:
- Меҳнат муносабатларининг рақамлаштирилиши ва шаффофлик: Сўнгги йилларда Ягона миллий меҳнат тизими (ЯММТ) идоралараро дастурий-аппарат комплексининг жорий этилиши қоғозбозлик ва бюрократияга чек қўйди. Электрон меҳнат дафтарчалари ва электрон меҳнат шартномаларининг амалиётга киритилиши ходимларнинг меҳнат стажини сақлаш, пенсия тайинлашда шаффофликни таъминлаш ва яширин иқтисодиётни (норасмий бандликни) қисқартиришда беқиёс рол ўйнади. Эндиликда ҳар бир ходим ўз меҳнат ҳуқуқлари давлатнинг рақамли тизимлари орқали кафолатланганини ҳис қилмоқда.
- Меҳнат бозорида гендер тенгликнинг таъминланиши: Инсон ҳуқуқларининг муҳим элементи бўлган камситмаслик тамойили доирасида аёлларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича улкан ишлар қилинди. Хусусан, аёллар меҳнатини қўллаш тақиқланган соҳалар ва касблар рўйхати тўлиқ бекор қилинди. Эндиликда хотин-қизлар ўз хоҳиши ва малакасига қараб ҳар қандай қонуний касбни эгаллаш ҳуқуқига эга. Шунингдек, Халқаро меҳнат ташкилотининг махсус конвенциялари доирасида аёллар ва эркаклар учун тенг қийматли меҳнат учун тенг иш ҳақи тўлаш кафолатлари қонунчиликда мустаҳкамланди. Иш жойларида хотин-қизларга нисбатан тазйиқ ва зўравонликнинг олдини олиш бўйича механизмларнинг, шу жумладан интизомий ва маъмурий жавобгарлик чораларининг кучайтирилгани ҳам меҳнат ҳуқуқлари ҳимоясининг илғор қадамидир.
- Инсон капиталини ривожлантириш ва ўқитишнинг замонавий усуллари: Бугунги кунда олий таълим муассасаларида, айниқса юриспруденция йўналишида меҳнат ҳуқуқи, халқаро оммавий ҳуқуқ ва инсон ҳуқуқларини ўқитишда муаммоли таълим ва кейс-стади усуллари кенг қўлланилмоқда. Бўлажак ҳуқуқшунослар ва кадрлар бўлими мутахассисларининг халқаро суд прецедентлари ва реал меҳнат низолари асосида ўқитилиши келажакда меҳнат ҳуқуқлари бузилишининг олдини олишга хизмат қилувчи малакали мутахассислар қатламини шакллантирмоқда.
- Меҳнатни муҳофаза қилиш ва хавфсизлик: Саноатлаштириш ва қурилиш кўламлари ошиб бораётган бир вақтда меҳнат хавфсизлиги биринчи даражали масалага айланди. Иш ўринларини аттестациядан ўтказиш, ходимларни махсус кийим-бош ва ҳимоя воситалари билан таъминлаш, ишлаб чиқаришдаги бахтсиз ҳодисаларни текширишнинг шаффоф механизмлари яратилди. Давлат меҳнат инспекциясининг ваколатлари кенгайтирилиб, иш берувчиларнинг жавобгарлик даражаси оширилди.
Хулоса қилиб айтганда, ўтган давр Ўзбекистонда шахсларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасидаги қонунчилик ва институционал базани халқаро стандартлар даражасига олиб чиқиш даври бўлди. Халқаро конвенцияларнинг ратификация қилиниши, янги Меҳнат кодексининг қабул қилиниши ва соҳавий судьяларнинг иш бошлаши каби омиллар инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилишнинг яхлит тизимини яратди.
Аммо, эришилган ютуқлар билан чекланиб қолмасдан, олдинда турган вазифаларни ҳам аниқ белгилаб олиш лозим. Навбатдаги асосий мақсад — қабул қилинган илғор қонунчилик нормаларининг кундалик ҳаётда, ҳар бир корхона ва ташкилотда сўзсиз ишлашини таъминлашдир. Бунинг учун жамиятда ҳуқуқий маданиятни юксалтириш, иш берувчиларнинг ижтимоий масъулиятини ошириш ва ходимларнинг ўз ҳуқуқларини талаб қила олиш кўникмаларини шакллантириш зарур. Фақатгина ҳуқуқий кафолатлар ва уларни қўллашнинг амалий механизмлари уйғунлашгандагина, инсоннинг меҳнат қилиш, эркин касб танлаш, адолатли меҳнат шароитларига эга бўлиш ва ишсизликдан ҳимояланиш каби фундаментал ҳуқуқлари тўлақонли таъминланади.
Махмуд Махаматов,
Тошкент давлат юридик университети
Халқаро ҳуқуқ ва инсон ҳуқуқлари кафедраси профессори в.б.,
юридик фанлар бўйича фалсафа доктори.
