Унда иқтисодий, ижтимоий ва институционал ислоҳотларни замон талабларига мос равишда чуқурлаштириш зарурати асослаб берилган. Мурожаатнома глобал рақобат ва технологик ўзгаришлар шароитида Ўзбекистоннинг барқарор ривожланиш йўлини аниқ белгилаб беради. Ҳужжатда инсон капитали, таълим, инновация ва инвестицияга устувор аҳамият қаратилиши мамлакатнинг узоқ муддатли манфаатларига хизмат қилади. Шу билан бирга, давлат ва жамият олдида турган вазифаларни аниқ мақсад ва кўрсаткичлар билан белгилаб бериши унинг амалий аҳамиятини оширади. Умуман олганда, ушбу Мурожаатнома Янги Ўзбекистонни қуриш йўлида стратегик йўл харитаси вазифасини бажаради.
Ушбу Мурожаатномада таълим сифатини ошириш масаласи мамлакатнинг узоқ муддатли ривожланишида ҳал қилувчи омил сифатида белгилаб берилган. Таълим тизимини меҳнат бозори талаблари билан уйғунлаштириш орқали рақобатбардош ва замонавий кадрлар тайёрлаш зарурати асослаб берилган. Касбий таълим, техникумлар ва “дуал таълим”ни ривожлантиришга қаратилган вазифалар ёшларнинг амалий кўникмаларини кучайтиришга хизмат қилади. Олий таълимда халқаро ҳамкорликни кенгайтириш ва илғор университетлар тажрибасини жорий этиш таълим сифати ва мазмунини янги босқичга олиб чиқади. Шунингдек, рақамли технологиялар ва инновацияларни таълим жараёнига татбиқ этиш инсон капитали салоҳиятини оширишга қаратилган. Умуман олганда, Мурожаатномада таълим соҳасига берилаётган устувор эътибор мамлакат тараққиётининг мустаҳкам пойдеворини яратишга хизмат қилади.
Таъкидлаш лозимки, жаҳон тараққиётининг ҳозирги босқичи давлатлар олдига мутлақо янги вазифаларни қўймоқда. Технологик тараққиёт, рақамлаштириш, сунъий интеллект ва автоматлаштириш жараёнлари нафақат иқтисодиёт тармоқларини, балки меҳнат бозори ва касблар тизимини ҳам тубдан ўзгартирмоқда. Бундай шароитда мамлакатнинг рақобатбардошлиги табиий ресурслар ёки капитал ҳажми билан эмас, балки инсон капитали сифати, таълим тизимининг мослашувчанлиги ва меҳнат бозори билан уйғунлиги орқали белгиланади.
Ўзбекистонда амалга оширилаётган таълим ислоҳотлари айнан шу стратегик мақсадга қаратилган. Таълим сифатини ошириш фақат ижтимоий соҳа масаласи эмас, балки узоқ муддатли иқтисодий ўсиш, ижтимоий барқарорлик ва миллий тараққиётнинг ҳал қилувчи омили сифатида қаралмоқда.
Янги меҳнат бозори шароитида таълимнинг ўрни. Ҳозирги кунда меҳнат бозори анъанавий моделлардан воз кечиб, динамик ва кўп қиррали тизимга айланмоқда. Кўплаб касблар автоматлаштирилаётган, айримлари эса бутунлай йўқолиб, ўрнига янги мутахассисликлар пайдо бўлмоқда. Шу сабабли таълим тизими фақат билим бериш билан чекланиб қолмасдан, инсонда ўзгарувчан шароитга мослашиш, янги кўникмаларни тез ўзлаштириш қобилиятини шакллантириши лозим.
Ўзбекистонда меҳнат бозорини касб, малака, технология ва таълимни бирлаштирган ягона механизм сифатида қайта ташкил этишга қаратилган ёндашув айни шу эҳтиёждан келиб чиқади. Бу жараён таълимни иқтисодий сиёсатнинг ажралмас қисмига айлантириб, уни ишлаб чиқариш ва хизматлар соҳаси билан бевосита боғлайди.
Эрта касбий йўналтириш ва техникумлар тизимининг трансформацияси. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, ёшларда касбий қизиқиш эрта шаклланади ва бу жараённи тўғри бошқариш инсон салоҳиятини тўлиқ очиш имконини беради. Мактаб таълими босқичида касбий йўналтиришни кучайтириш орқали ҳар бир ўқувчининг қобилияти ва қизиқишини ҳисобга олган ҳолда таълим траекториясини белгилаш мумкин.
Техникумлар тизимини тубдан янгилаш айнан шу мақсадга хизмат қилади. Замонавий жиҳозланган, халқаро таълим дастурлари жорий этилган техникумлар нафақат ишчи кучини тайёрлайди, балки иқтисодиёт учун зарур бўлган ўрта бўғин мутахассисларини шакллантиради. Бу эса меҳнат бозорида малакали кадрлар етишмовчилигини камайтиради ва ишсизлик хавфини пасайтиради.
“Дуал таълим” ва таълим–ишлаб чиқариш интеграцияси. Таълим сифатини оширишнинг энг самарали усулларидан бири – назария билан амалиётни уйғунлаштиришдир. “Дуал таълим” тизими шу жиҳатдан муҳим аҳамиятга эга. Унда ўқувчи бир вақтнинг ўзида таълим олади ва ишлаб чиқариш жараёнида иштирок этади, натижада унинг касбий компетенциялари реал меҳнат муҳитида шаклланади.
Иш берувчиларни таълим жараёнига фаол жалб этиш орқали давлат бозор эҳтиёжларига мос кадрлар тайёрлаш имкониятини яратади. Бу жараёнда давлат рағбатлантирувчи ва мувофиқлаштирувчи ролни бажаради, бозор эса кадрларга бўлган талабни белгилайди. Натижада таълим тизими иқтисодиёт ривожига хизмат қиладиган самарали механизмга айланади.
Олий таълим ва халқаро ҳамкорликнинг аҳамияти. Юқори технологияли иқтисодиёт учун юқори интеллектуал салоҳиятга эга кадрлар зарур. Шу боис олий таълим муассасаларини халқаро стандартлар асосида ривожлантириш, нуфузли хорижий университетлар билан ҳамкорлик қилиш таълим сифатини оширишнинг муҳим омили ҳисобланади.
Бундай ҳамкорлик нафақат таълим мазмунини бойитади, балки бошқарув, илмий тадқиқотлар ва инновацияларни жорий этишда ҳам янги имкониятлар очади. Аниқ фанлар ва техника йўналишларига алоҳида эътибор қаратилиши эса мамлакатнинг технологик мустақиллигини таъминлашга хизмат қилади.
Рақамли экотизим ва кадрлар бозорида шаффофлик. Олий таълим битирувчиларининг меҳнат бозорига самарали кириб бориши таълим сифатининг амалий натижаси ҳисобланади. Шу нуқтаи назардан, таълим муассасалари билан иш берувчилар ўртасида рақамли платформалар орқали тўғридан-тўғри алоқа ўрнатиш муҳим аҳамиятга эга.
Бундай экотизим кадрлар бозорида шаффофликни таъминлайди, ёш мутахассисларга ўз қобилиятига мос иш топиш имконини беради, корхоналар учун эса малакали кадрларни танлашни осонлаштиради. Натижада таълим ва иқтисодиёт ўртасидаги узилишлар бартараф этилади.
Тиббиёт таълими ва ижтимоий барқарорлик. Соғлиқни сақлаш соҳасида кадрлар тайёрлаш сифати жамият фаровонлиги билан бевосита боғлиқ. Халқаро стандартларга мос тиббий таълимни жорий этиш, ўрта тиббиёт ходимларининг касбий ва тил кўникмаларини ривожлантириш нафақат ички эҳтиёжларни қондириш, балки халқаро меҳнат бозорида рақобатбардош кадрлар тайёрлаш имконини ҳам яратади.
Тиббиёт тизимини рақамлаштириш ва соҳани комплекс режалаштириш эса соғлиқни сақлаш хизматларининг сифати ва самарадорлигини оширади. Бу ўз навбатида инсон капиталининг соғлом ва барқарор ривожланишини таъминлайди.
Таълим сифатини ошириш – бу қисқа муддатли вазифа эмас, балки мамлакат келажагини белгилайдиган стратегик жараёндир. Замонавий меҳнат бозори талабларига мос, рақобатбардош ва инновацион кадрлар тайёрлаш орқали Ўзбекистон узоқ муддатли иқтисодий ўсиш, ижтимоий барқарорлик ва глобал рақобатда муваффақиятга эришиши мумкин.
Айнан шу нуқтаи назардан, таълим ислоҳотлари инсон капиталига қаратилган энг самарали инвестиция сифатида намоён бўлади. Таълим – нафақат билим манбаи, балки миллий тараққиётнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучидир.
Д.И.Бабажанова,Фуқаролик ҳуқуқи шўбаси профессори в.б.,юридик фанлари доктори
