У вақт ва макон билан чегараланмаган ўзига хос кўзгу бўлиб, инсон руҳиятига чуқур кириб боради, тафаккур ва ҳис-туйғуларни ҳаракатга келтиради. Кино орқали миллатнинг ўтмиши, бугуни ва келажаги ҳақидаги тасаввур шаклланади, жамиятнинг ички ҳолати экранда акс этади.

Бугун кино ижтимоий онгни шаклланти­риш ва тарбиялашда ҳам салмоқли ўрин эгал­ламоқда. Ҳар бир фильм томошабин билан гўё сукут ичида мулоқотга киришади, уни миллий ва умуминсоний қадриятлар ҳақида мушоҳада юритишга чорлайди, ахлоқий ва эстетик дид­нинг юксалишига таъсир кўрсатади. Шу боис, кино оддий томоша эмас, балки жамиятнинг маънавий ҳолатини белгилаб берувчи омилга айланиб бормоқда.

Бугунги глобаллашув шароитида “оммавий маданият”нинг тезкор ва юзаки қадриятлари жамият онгига тобора чуқур сингиб бормоқда. Бу жараён инсонни тарихий илдизларидан узоқлаштириб, фақат бугунги манфаат ва лаҳ­залик завқ-шавққа мойил қилмоқда. Натижада миллий ғурур, ор-номус, ватанпарварлик ва ўтмишга ҳурмат каби тушунчалар айрим ҳол­ларда иккинчи даражали қадриятларга айланиб қолиш хавфи юзага келмоқда.

Айнан шундай мураккаб маънавий муҳитда жамиятнинг тарихий хотирасини тиклаш, мил­лий ўзликни англаш ва авлодлар ўртасидаги маънавий узвийликни сақлаб қолиш масаласи ўта муҳим. Бу вазифани самарали адо эта ола­диган энг таъсирчан воситалардан бири эса кино санъатидир. Президентимиз таъкидла­ганидек, “Агар тарихимизни дунёга тараннум этмоқчи бўлсак, халқимизнинг миллий ғурури­ни кўтармоқчи бўлсак, буни биринчи навбатда кино ёрдамида амалга оширишимиз керак”. Шу нуқтаи назардан, кино нафақат ўтмиш ва ҳозирни боғловчи кўприк, балки келажакни шакллантирувчи ижтимоий ва маънавий май­дон сифатида ҳам муҳим.

Сўнгги йилларда кино соҳасида қилинган ишлар, албатта, таҳсинга лойиқ. Давлатимиз раҳбари ташаббуси билан ишлаб чиқилган биргина “Тирик тарих” туркумидаги фильмлар лойиҳаси кўлами ва қамрови билан кино мута­хассислари ва мухлисларни лол қолдирмоқда. Мазкур лойиҳа 2024-2030 йилларга мўлжал­ланган стратегик дастур бўлиб, энг қадимги ўт­мишдан яқин тарихгача бўлган даврни қамраб олади. У нафақат шонли ўтмишимизни чуқур англаш, балки келажакка ишонч билан дадил қадам қўйиш, ёшларни чинакам ватанпарвар инсонлар қилиб тарбиялаш ва Учинчи Ренес­санс пойдеворини барпо этишга катта туртки бўлади. Кино орқали тарихий хотира, маданий мерос ва миллий қадриятларни ўрганиш, то­мошабин билан ҳис-туйғу ва тафаккур орқали боғланиш имконини беради. Шу боис, санъат­нинг бу йўналиши нафақат кўнгилочар восита, балки инсон руҳиятини тарбиялаш ва миллий онгни мустаҳкамлаш йўлидаги кучли ечим си­фатида қадрланиши лозим.

Бугун кино санъатимизда яхши лойиҳалар тобора кўпаймоқда. Улар билан нафақат тари­хий фактлар экран орқали етказилади, балки томошабиннинг ҳиссиёти ва тафаккури билан уйғунлашади. Кино бу ерда шунчаки воқеани акс эттириш эмас, балки миллий руҳни уйғотиш, ёшларни ўз тарихи билан боғлаш, ватанпарварлик ва ахлоқий қадриятлар руҳи­да тарбиялаш воситасига айланади. Ҳар бир фильм, ҳар бир саҳна асари миллат хотирасини мустаҳкамлаш ва келажакни шакллантиришга хизмат қилади. Шу билан бирга, замонавий технологиялар ва профессионал жамоаларнинг иштироки кино сифатини янги босқичга кўта­риш имконини яратади.

Айнан шу нуқтада савол туғилади: бугун экранга чиқаётган кинолар томошабин тафак­кури ва руҳий дунёсида қандай из қолдир­моқда? Жавоб шуки, кино бугун ғоя ташувчи, ижтимоий онг ва маданий хабардорликни шакллантирувчи таъсирчан воситалардан бири сифатида намоён бўлаётир. У инсонни ахлоқий танловлар, ҳаётий тажрибалар ва инсоний қадриятлар ҳақида ўйлашга ундайди. Демак, кино томошабин билан кўзга кўринмас, аммо жуда таъсирчан маънавий суҳбат олиб боради.

Томошабиннинг кўнглига йўл топган асарлар

Ўзбек кинокартинаси деганда кўз олдимиз­га, аввало, “Маҳаллада дув-дув гап”, “Ёр-ёр”, “Ўткан кунлар”, “Темир хотин”, “Суюнчи”, “Отамдан қолган далалар” каби фильмлар ке­лади. Бу асарлар инсонни ўйлантирар, тарбия­лар, қалбни жунбушга келтирарди. Уларда ҳа­зил ҳам, дард ҳам бор. Энг муҳими, томошабин экранда ўзини кўради, атроф-муҳитни, ҳаётни, одамлар ўртасидаги муносабатларни англайди.

Орадан неча йиллар ўтмасин, бу фильм­ларни яна ва яна кўриш истаги йўқол­майди. Гўё уларга вақт ҳукми ўтмаган, ёш-қарини бирдек ўзига тортади. Бу­нинг асосий сабаби шундаки, ушбу киноларда ўзбек характери, мил­латга хос қаҳрамонлик, урф-одат ва ҳаё мезонлари яшаб келмоқда. Бугун ҳам бундай фильмлар кўпайиб бораётгани қувонар­ли ҳол. Аммо гуруч курмаксиз бўлмайди, деганларидек айрим хусусий телеканалларда эфирга узатилаётган фильмлар киши­ни мушоҳадага ундайди. Уларда қаҳрамонлар аксарият ҳолларда атайин ботир эмас — бой, қизлар иболи эмас — “замонавий”, ота-оналар доно эмас — кулгили қилиб кўрсатилаётгандек. Натижада экран кўзгу бўлиш ўрнига ниқобга айланиб қолмоқда.

Янада ташвишли жиҳати, бу турдаги фильм ва сериаллар глобал платформалар орқали кенг тарқалмоқда. Онлайн хизматлар томошабинни лайк ва рейтинг ортидан қувиш­га одатлантиради. Бу каби маҳсулотларда мада­ний онг ва инсон тафаккурини юксалтиришдан кўра шахсий манфаат, тижорат ва фойда усту­вор бўлиб қолмоқда. Қанча кўп томоша қилин­са, асарнинг “қадри” ҳам шунга қараб баҳола­ниши эса ачинарли ҳол.

Ана шу жараён орқали жамиятга ўзаро ишончсизлик, шубҳа ва лоқайдлик уруғи со­чилмоқда. Шу ўринда таниқли адиб Назар Эшонқулнинг қуйидаги фикрларини эслаш ўринли: “Ахлоқ, одоб, зулм, адолатсизлик, хиёнат, сотқинлик, гўзаллик, ёвузлик, меҳру шафқат тўғрисидаги тушунчалар минг йиллар мобайнида синовдан ўтиб, хулосаларга айлан­ган. Ана шу хулосаларнинг мажмуи ичимизда­ги илоҳий зарра билан қўшилиб, яхлитлашиб, инсонийлик деган катта устунни пайдо қилган. Инсонийлик баданни похол билан яширишдан галстук таққунгача бўлган масофани босиб ўт­ган башар тарихининг энг катта ютуғидир. Уни менсимаслик, манфаат пардаси ортига суриш ёки бошқача талқин қилиш маданий онгни фо­жиага олиб боради”.

Савол туғилади: бугунги кинокартиналар ёш авлодни инсонийлик ва миллий қадриятлар­га ҳурмат руҳида тарбиялашга қай даражада хизмат қиляпти? Аксарият ҳолларда сериаллар хусусий телеканал ва студиялар ҳамкорлиги маҳсули сифатида намоён бўлади. Бироқ бир неча ўн кишининг манфаати учун бутун мил­лат онгига зарар етказиш нечоғлиқ оқланади?

“Фикри йўқ одамнинг қиёфаси ҳам бўлмай­ди”, дейишади. Фикр — инсоннинг кимлигини белгилаб берувчи машъал. У ўчган жойда оло­мончилик ва жоҳиллик кайфияти илдиз отади.

кўз-кўз қилиш ва маъносиз муносабатлар эгал­ламоқда. Шунинг учун кино санъатига фақат кўнгил очиш воситаси эмас, балки масъулият сифатида қараш зарур.

Кинода олтин ўрталиқ нақадар муҳим?

Бугун жамиятда кузатилаётган энг хавфли ҳолатлардан бири ҳаёсизликнинг оммавий ёйи­либ бораётганидир. Бу жараён санъат, хусусан, кино орқали янада тезлашмоқда. Аксар режис­сёрлар маънавиятни эмас, рейтингни мезон қилиб олган. Натижада бачкана, енгил-елпи, уятли ҳазил-мутойибаларга тўла фильм ва се­риаллар томошабин эътиборини тортиб, чуқур мазмун ва маънавий қийматга эга асарлар соя­да қолиб кетмоқда.

Зигмунд Фрейднинг “Онгсиз одамда уят бўлмайди” деган гапи бу ҳолатга айнан мос келади. Онг ва масъулиятдан узоқ ижод натижасида ахлоқий меъёрлар бузилган фильмлар экран юзини кўр­моқда. Энг хавфли жиҳати аксария­тимиз буни оддий ҳолдек қабул қила бошладик. Бу ўз-ўзидан фожиали манзарани юзага келтирмоқда.

Кино — санъат. Санъат эса ҳар бир миллатнинг руҳияти, ҳаёси ва андишаси ифодасидир. Ўзбек халқи асрлар давомида ҳаё, ори­ят, шаън, оила номусини юрагида сақлаб келган. Айрим замонавий фильмларда эса бу қадриятлар йўққа чиқарилмоқда, ҳатто масхараомуз тасвирланмоқда. Гўё кино муҳитида “қанча очиқ бўлса, шунча замонавий”, “қанча шов-шувли бўлса, шунча оммабоп” деган хато қараш устувор бўлиб қолгандек.

Аслида, энг кулгили фильмлар ҳам анди­шани бузмаган, энг романтик саҳналар ҳам ҳаё чегарасидан чиқмай, руҳий таъсир орқали берилган. Олтин ўрталиқ дегани ҳам айнан шу — санъатда эркинлик ва масъулият ўртасидаги мувозанат.

Бугун ҳатто болалар томоша қиладиган аксарият фильмларда ҳам ножоиз ишоралар, шубҳали диалоглар кўпайиб бормоқда. Бу — жиддий муаммо. Чунки бугунги томоша­бин — жамиятнинг эртанги маънавий қиёфа­сини белгилайдиган авлод. Тарих иллатлар ҳам аста-секин кўникиш орқали ҳаёт тарзига айла­нишидан далолат беради.

Ғарб файласуфларидан бири “Кино бизни кўришга ўргатди, аммо қарашдан жудо қилди”, деб бежиз айтмаган. Бугун яхши кинолар бар­моқ билан санарли, маънавиятдан узоқ асарлар эса бемаза қовуннинг уруғидек кўпайиб кет­ган. Бир вақтлар бундай маҳсулотларга бефарқ қараш натижасида бугун улар очиқ-ойдин меъ­ёрга айланиб бормоқда.

Албатта, ўзбек киноси фақат маиший жанжаллар билан чекланиб қолган деб айтиб бўлмайди. “Чантримoре”, “Сув ёқалаб”, “Чега­радаги қишлоқ”, “Нариги соҳилда қолган бо­лалик”, “Осмондаги болалар” каби мазмунли фильмлар ҳам бор. Аммо айни пайтда экран­ларда айнан маънавий бўшлиқни чуқурлашти­радиган асарлар устуворлик қилаётгани жид­дий ўйлашга мажбур қилади.

Агар кино санъатида олтин ўрталиқ сақлан­маса, у ё маънавиятни емирувчи қуролга, ё маз­мунсиз кўнгилочар маҳсулотга айланиб қолади. Олтин ўрталиқ эса миллат руҳияти, ҳаёси ва қа­дриятлари билан замонавий ифода ўртасидаги мувозанатдир. Ана шу мувозанат сақланган жой­дагина кино ҳақиқий санъатга айланади.

Талабга яраша таклифми?

Ижтимоий тармоқларда бундай фикрлар тез-тез учрамоқда: айрим актёрлар ва ижодкорлар бугунги енгил-елпи, маънавий юки кам фильм­ларни “талабга яраша таклиф” деб изоҳлаб, халқ орасида шундай сериалларга эҳтиёж катта экани­ни даъво қилмоқда. Улар бу ҳолатда айбни кино ишлаётганларда эмас балки томошабин талабида деб кўрсатишга уриняпти.

Аммо шу ўринда савол туғилади: талабни ким шакллантиряпти? Агар йиллар давомида то­мошабинга фақат бачкана, юзаки, ахлоқий меъ­ёрларни четга сурган маҳсулотлар тақдим этилса, табиийки, дид ҳам шу йўсинда шаклланади.

Шу маънода, ўзбек кино ва театр санъатига катта ҳисса қўшган Баҳодир Йўлдошевнинг қуй­идаги фикрлари айни ҳақиқатни очиб беради: “Хиёнатлар ичида энг оғири касбга қилинган хиёнатдир деб биламан. Белгиланган муддатда ҳар қандай ишни битириш мумкин, лекин си­фати-чи? Иш буюрувчига барибир, у нима бўл­са-бўлсин, тезроқ “материал”ни қўлга олгиси келади. Унга сизнинг шаънингиз, номингиз ҳеч нарсани англатмайди. “Материал” қай кўри­нишда бўлмасин — хоҳ саҳна, хоҳ экран ёки мақола шаклида — фикрга ҳоким, сўз эгаси — сиз! Ўзингизни қай даражада ҳурмат қила оласиз, ички маданиятингиз ишга бўлган муносабатда кўринади. Табиат барибир ўз айтганини қилади: у хўжакўрсинчи, шошма-шошарлардан боплаб ўчини олади. Оддий мисол, теракнинг тез ўсади­ган навидан уй қуриб бўлмайди”.

Ушбу сўзлар ҳар бир ижодкорни фаолиятига виждон кўзи билан қарашга ундайди. Албатта, ижод аҳли эркин. Аммо бу эркинликнинг аниқ чегараси бор ва бу халқнинг маънавиятидир. Агар санъат фақат кўнгил очиш учун хизмат қилса, у санъат эмас, оддий бизнес маҳсулотига айланиб қолади.

Кинонинг энг асосий вазифаси — инсон руҳиятини тарбиялаш. У одамни ўйлантириши, ҳаётга бошқача назар билан қарашга ундаши, ҳеч бўлмаса, “Мен кимман? Қандай яшаяп­ман?” деган саволларга жавоб излашга мажбур қилиши керак. Ана шундагина кино ҳақиқий санъат даражасига кўтарилади.

Бугун эса кўплаб фильм ва сериалларда томошабинни чуқур фикрлашга чорлайдиган ғоялар ўрнига енгил сенсация, маиший жан­жаллар, ахлоқий меъёрларни бузувчи саҳна асарлари устуворлик қилмоқда. Бу ҳолат, ай­ниқса, ёшлар онгига жиддий салбий таъсир кўрсатмоқда.

Агар кино ҳаётни барча мураккаблиги, ях­шилигу камчиликлари билан холис акс эттирса — у ростгўй. Башарти фақат сунъий идеал ҳаёт, бойлик, бузилган муносабатлар, беҳаё образлар орқали яшашни тарғиб қилса, ниқобга айланади.

Миллат маънавияти фақат сўз билан эмас, аввало, санъат орқали шаклланади. Айниқса, кинонинг кучи инсон қалбига бевосита таъсир қилишидадир. Шу сабабли ундан фойдаланиш ҳам улкан масъулият талаб қилади.

Дидни ким тарбиялайди?

Болалигимизда биз севиб томоша қилган “Чархпалак”, “Дев билан пакана” каби фильм­лар рейтинг учун олинмаган, назаримда. Улар инсонийликка чорлагани, халқона руҳга эга бўлгани учун қалбларда қолган.

Ҳақиқий ижодкор ҳеч қачон томошабин орти­дан қувмайди. Халқимизда бадиий эстетик дид азалдан мавжуд. Аммо доимий равишда дидсиз маҳсулотлар берилаверса, дид ҳам шу даражага тушиб қолади. Кейин эса савияли асарлар қабул қилинмайди. Бугунги замонавий медиа муҳи­тида кино нафақат эстетик, балки ижтимоий ва ахлоқий кучга эга феноменга айланган. Қандай ғоялар, қандай қаҳрамонлар экранда устувор бўлса, жамият ҳам шу томон қараб шаклланади.

Шу сабабли кинони фақат кўнгилочар восита сифатида эмас, балки миллат тақдирига дахлдор, масъулиятли ижтимоий ҳодиса сифатида баҳо­лаш вақти келди. У кўзгу бўладими ёки ниқоб, аввало, ижодкорнинг виждони, жамиятнинг онги ва томошабиннинг дидига боғлиқ.

Сардор ШУҲРАТ ўғли,

журналист