Давлатимиз раҳбарининг Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига йўллаган Мурожаатномаси мазмун-моҳиятини мушоҳада қилар эканмиз, унда бешинчи устувор йўналиш сифатида белгиланган экологик мувозанатни таъминлаш, “яшил” энергетика ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш масаласи шунчаки бугунги кун шиори эмас, балки миллат генофонди ва иқтисодий барқарорликнинг императив шарти эканига амин бўламиз. Тўлиқ ишонч билан айтишимиз мумкинки, Президентимиз томонидан илгари сурилган ташаббуслар мамлакатимизни анъанавий ресурсларга асосланган иқтисодиётдан илм-фан ва юқори технологияларга таянган “яшил иқтисодиёт”га ўтказиш йўлидаги инқилобий қадамдир.
Глобал иқлим ўзгаришлари, сув танқислиги ва атмосфера ифлосланиши ХХI асрнинг энг жиддий хавф-хатарлари қаторидан ўрин олган бир паллада давлатимиз раҳбарининг экологик муаммоларга комплекс ёндашаётгани таҳсинга сазовор. Бугунги кунда саноат корхоналарининг атроф-муҳитга салбий таъсирини камайтириш масаласи алоҳида диққат марказида турибди. Маълумки, жадал саноатлаштириш жараёни кўпинча экологик меъёрларнинг бузилиши ҳисобига амалга оширилади, бироқ Ўзбекистон танлаган йўл мутлақо ўзгача. Йирик корхоналарга фильтрлар ва тозалаш иншоотлари ўрнатиш, шунингдек, ҳавога чиқариладиган зарарли ташланмаларни мониторинг қилиш станцияларини жорий этиш мақсадида 100 миллион долларлик кредит линиясининг очилиши давлатнинг бу борадаги сиёсати қатъий эканидан далолат беради. Мазкур молиявий механизм корхоналарга ўз фаолиятини тўхтатмасдан, аксинча, ишлаб чиқариш жараёнларини модернизация қилиш имконини яратади. Иқтисодиёт назариясида “ташқи таъсирларни ички харажатларга айлантириш” (internalizing externalities) деб аталувчи ушбу ёндашув узоқ муддатли истиқболда жамият фаровонлигини оширишга хизмат қилади.
Пойтахтимиз ва унинг атрофидаги экологик вазиятни соғломлаштириш бўйича белгиланган чора-тадбирлар ҳам ўзининг аниқлиги ва самарадорлиги билан ажралиб туради. Хусусан, Тошкент шаҳри ва вилоятида фаолият юритаётган кўмир ва газда иситиладиган иссиқхоналарнинг иш тартибини қайта кўриб чиқиш ҳаётий заруратга айланди. Қиш мавсумида кузатиладиган ҳаво ифлосланишининг асосий омилларидан бири сифатида айнан фильтрсиз, кўмирда ишлайдиган қозонхоналар эътироф этилмоқда. Эндиликда бундай самарасиз ва экологияга зиён етказувчи усуллардан воз кечиш вақти келди. Ушбу иссиқхоналарнинг пойтахт атрофидан кўчирилиши ва марказлашган қозонхоналар орқали иситиш тизимига ўтказилиши нафақат ҳаво мусаффолигини таъминлайди, балки энергия ресурсларидан фойдаланиш самарадорлигини ҳам кескин оширади. Шу мақсадда ташкил этилаётган, майдони 200 гектардан кам бўлмаган агрокластерлар қишлоқ хўжалигида кооперация ва кластерлашув жараёнини янги босқичга олиб чиқади. Мазкур агрокластерлар таркибига ўтиш истагини билдирган тадбиркорларга алоҳида субсидиялар ажратилиши эса давлатнинг бизнесни қўллаб-қувватлаш ва экологик трансформацияни рағбатлантириш сиёсатининг ёрқин намунасидир.
Шаҳарсозлик ва транспорт тизимидаги муаммолар ҳам Мурожаатномада ўзининг мантиқий ечимини топган. Шаҳарлардаги тирбандликлар бугунги кунда нафақат аҳолининг қимматли вақтини ўғирлаб, асаб тизимига салбий таъсир кўрсатмоқда, балки экологик мувозанатни бузувчи асосий манбалардан бирига айланиб улгурди. Автомобиллардан чиқаётган зарарли газлар мегаполисларимизнинг “ўпкаси”ни зарарлаётгани ҳеч кимга сир эмас. Шу боис, ривожланган мамлакатлар тажрибасидан келиб чиққан ҳолда, автомобиллар чиқараётган зарарли моддалар даражасига қараб экологик стикерлар бериш тизимининг жорий этилиши айни вақтида қабул қилинган қарор саналади. Катта миқдорда зарарли моддалар чиқарадиган, яъни “яшил” стандартларга жавоб бермайдиган автомашиналарнинг пойтахт, вилоят марказлари ва йирик шаҳарларга киришининг чекланиши — аҳоли саломатлигини муҳофаза қилиш йўлидаги дадил қадамдир.
Албатта, ҳар қандай чеклов ортида аҳолининг ижтимоий ҳимояси ва муқобил имкониятлар туриши лозим. Президентимиз айнан шу жиҳатни инобатга олган ҳолда, эски транспорт воситаларини янгисига алмаштириш ёки уларга замонавий фильтрлар ўрнатиш учун давлат томонидан кенг кўламли қўллаб-қувватлаш чораларини белгилаб берди. Бунинг учун махсус жамғарма ташкил этилиши масаланинг молиявий ечими мавжудлигини англатади. Эски машинасини алмаштириш истагида бўлган фуқароларимизга автокредит фоизининг бир қисми қоплаб берилиши, шунингдек, фильтр ўрнатиб, зарарни камайтиришга тайёр ҳайдовчилар харажатларининг бир қисми бўйича субсидия ажратилиши ижтимоий адолат тамойилларига тўла мос келади. Ушбу ёндашув аҳолини экологик ислоҳотларнинг фаол иштирокчисига айлантиради ва жамиятда экологик маданият юксалишига хизмат қилади.
Транспорт инфратузилмасини ривожлантиришда жамоат транспортининг устувор вазифа сифатида белгиланиши урбанизация жараёнларини тўғри бошқариш имконини беради. Ривожланган давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, шахсий автомобиллар сонининг ортиши тирбандлик муаммосини ҳал қилмайди, аксинча, вазиятни янада чигаллаштиради. Ечим — қулай, тезкор ва экологик тоза жамоат транспортидир. Пойтахтимиз ва йирик шаҳарларда автобус ҳамда таксилар учун махсус йўлакларнинг кўпайтирилиши жамоат транспортининг ҳаракат тезлигини ошириб, уни аҳоли учун жозибадор танловга айлантиради. Тошкент, Самарқанд ва Наманган каби йирик шаҳарларда транспорт ҳаракатини интеллектуал светофорлар орқали бошқариш тизимининг жорий этилиши эса рақамли технологияларнинг шаҳар бошқарувига интеграциясидир. Мазкур “ақлли” тизимлар йўлларнинг ўтказувчанлик қобилиятини ошириб, беҳуда тўхтаб туришлар ва ёқилғи сарфини камайтиришга олиб келади.
Мурожаатномада электромобиллар саноатини ривожлантириш ва улардан фойдаланишни кенгайтиришга қаратилган эътибор Ўзбекистоннинг келажак технологияларига интилишини намоён этади. Экологик автомобилларни кўпайтириш бўйича беш йиллик дастурнинг қабул қилиниши автомобилсозлик саноатимизда янги даврни бошлаб беради. Бунда маҳаллий электромобилларга 12 фоизли, хорижий электромобилларга эса 16 фоизли автокредитлар ажратилиши истеъмолчилар учун танлов имкониятини кенгайтиради ҳамда бозорда соғлом рақобат муҳитини шакллантиради. Айниқса, электромобилларни қувватлаш инфратузилмасини яратишда тадбиркорларга тақдим этилаётган имтиёзлар таҳсинга лойиқ. Қувватлаш станцияларини ташкил этиш учун тадбиркорларга 10 фоизли имтиёзли кредитлар берилиши ва ерларни аукцион орқали 2 баробар арзон нархда сотиб олиш имкониятининг яратилиши хусусий сектор вакилларини ушбу истиқболли йўналишга жалб қилишда кучли мотивация бўлиб хизмат қилади.
Электромобилларни қувватлаш станцияларида 1 киловатт-соат электр энергияси нархининг 300 сўмдан ошган қисмини давлат бюджетидан қоплаб бериш механизми иқтисодий нуқтаи назардан чуқур ўйланган қарордир. Ушбу субсидия тадбиркор учун ҳам, истеъмолчи учун ҳам нарх барқарорлигини таъминлайди ва электромобиллардан фойдаланишни иқтисодий жиҳатдан энг мақбул вариантга айлантиради. Электромобилда такси хизмати кўрсатадиган фуқароларга бериладиган қўшимча имтиёзлар эса бандликни таъминлаш ва хизмат кўрсатиш соҳасини “яшиллаштириш”да муҳим омил бўлади. Буларнинг барчаси пировардида мамлакатимизнинг нефть маҳсулотларига бўлган тобелигини камайтириш ва энергетик хавфсизликни мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Экологик барқарорликни таъминлашда “Яшил макон” умуммиллий лойиҳасининг ўрни ва аҳамияти беқиёс. Минтақамизда тез-тез кузатилаётган чанг-тўзонлар ва чўлланиш жараёнларига қарши курашиш мақсадида Сурхондарё вилоятида 10 минг гектарда “яшил макон” ва Сирдарё вилоятида 84 километрли “яшил девор” барпо этилиши табиат инжиқликларига қарши инсон ақл-заковати билан берилаётган муносиб жавобдир. Айниқса, экологик офат ҳудуди ҳисобланган Қорақалпоғистон Республикаси, Хоразм, Бухоро ва Навоий вилоятларида жами 250 минг гектар, шундан Оролнинг қуриган ҳудудидаги 115 минг гектар майдонда дарахт ва буталар экилиши глобал аҳамиятга молик ташаббус ҳисобланади. Оролбўйи минтақасида амалга оширилаётган бу ишлар нафақат Ўзбекистон, балки бутун Марказий Осиё минтақасининг экологик хавфсизлигини таъминлашга қаратилган эзгу ҳаракат, десак айни ҳақиқатдир.
Ҳар бир ҳудудда ботаника ва дендрология боғлари ҳамда 20 тадан соя-салқин сайр кўчалари барпо қилиниши шаҳарларимиз микроиқлимини яхшилаш, биологик хилма-хилликни сақлаш ва аҳоли учун қулай дам олиш масканларини яратишга хизмат қилади. Шаҳарсозликда яшил ҳудудларнинг кўпайиши “иссиқлик ороли” эффектини камайтиради ва ёзнинг жазирама кунларида ҳароратни мўътадил сақлашга ёрдам беради.
Бундай улкан ўзгаришларни амалга ошириш, табиийки, юқори малакали мутахассислар ва илмий ёндашувни талаб этади. Президентимиз таъкидлаганидек, корхоналарда экостандартларни жорий қилиш учун келгуси беш йилда камида 30 минг нафар экология менежерига эҳтиёж пайдо бўлади. Меҳнат бозоридаги ушбу талабни қондириш мақсадида 2026 йилда ҳар бир ҳудудда “яшил” техникумлар ташкил этилиши ва дуал таълим асосида йилига 10 минг нафар мутахассис тайёрлашнинг йўлга қўйилиши кадрлар сиёсатидаги янгича ёндашувдир. Дуал таълим тизими назария ва амалиётни ўзаро уйғунлаштириб, битирувчиларнинг ишга жойлашиш кўрсаткичларини оширади ҳамда саноат корхоналарини тайёр кадрлар билан таъминлайди.
Илм-фан соҳасида ҳам туб бурилишлар кутилмоқда. Янги йилда Марказий Осиё Яшил университети фаолиятининг кенгайтирилиши минтақамизда экология соҳасидаги илмий тадқиқотлар марказини шакллантириш имконини беради. Ҳаво, сув ва тупроқ сифатини аниқлаш имконини берадиган комплекс лабораторияларнинг ташкил этилиши экологик мониторинг тизимини сифат жиҳатидан янги босқичга кўтаради. Аниқ маълумотлар ва илмий таҳлилларга асосланган қарорлар ҳар доим ўзининг юқори самарадорлиги билан ажралиб туради. Шаҳарларда табиий вентиляцияни кучайтиришга қаратилган тадқиқотларнинг ўтказилиши эса шаҳарсозлик нормаларини иқлим ўзгаришларига мослаштириш ва аҳоли саломатлигини сақлашда муҳим илмий асос бўлиб хизмат қилади.
2026 йилда экология соҳасига 1 триллион 900 миллиард сўм йўналтирилиши режалаштирилгани ушбу соҳа давлат сиёсатининг устувор йўналиши эканининг яққол тасдиғидир. Мазкур маблағлар юқорида санаб ўтилган барча лойиҳа ва дастурларни молиялаштириш, инфратузилмани ривожлантириш ва илмий тадқиқотларни қўллаб-қувватлашга сарфланади. Бу шунчаки харажат эмас, балки келажакка, фарзандларимиз саломатлигига ва мамлакатимизнинг барқарор ривожланишига киритилаётган энг самарали инвестиция саналади.
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, Президентимиз Мурожаатномасида белгиланган бешинчи устувор йўналиш бу — Ўзбекистоннинг “яшил” тараққиёт сари дадил одими, иқтисодий прагматизм ва экологик масъулиятнинг ноёб уйғунлиги. Саноат, қишлоқ хўжалиги, транспорт, таълим ва илм-фан соҳаларини қамраб олган ушбу комплекс чора-тадбирлар мамлакатимизни экологик тоза, иқтисодий бақувват ва ижтимоий фаровон давлатга айлантиришга хизмат қилади. Биз — олимлар ва зиёлилар, ушбу ислоҳотларнинг мазмун-моҳиятини кенг жамоатчиликка етказиш, уларни амалга оширишда фаол иштирок этиш ва илмий салоҳиятимиз билан ҳисса қўшишни ўзимизнинг бурчимиз деб биламиз. Зеро, тоза ҳаво, мусаффо сув ва яшил табиат — нафақат бугунги кун, балки келажак авлодлар олдидаги энг олий омонатимиздир. Янги Ўзбекистон айнан шундай мустаҳкам пойдевор узра юксалмоқда.
Абдуғаффор ЖЎРАЕВ,
иқтисодиёт фанлари доктори, профессор
