Мамлакатимизнинг иқтисодий имко­нияти кенгайиб, аҳоли турмуш шароити яхшиланаётгани боис, уй-жойга талаб йил­дан йилга ошмоқда. Муҳими, урбанизация ва уй-жой қурилишида янгича, замонавий ёндашувларни жорий этиш танлов эмас, объектив заруратга айланди. Аҳоли нуфу­сининг жадал ўсаётгани, ёшлар улушининг юқорилиги, ички миграциянинг кучайиши шаҳарларга йилдан йилга қўшимча босим юкламоқда.

Маълумотларга кўра, мамлакатимизда ўртача аҳоли ўсиш тенденцияси йиллик 2 фоизни ташкил этмоқда. Агар бу жараён ил­мий асосда режалаштирилмаса, инфратузилма етишмаслиги, транспорт ва экология муаммолари, ижтимоий тенгсизлик кучайиши мум­кин. Янгича урбанизация сиёсати айнан шу хавфларни бартараф этишга қаратилган.

Энди шаҳарлар қайси томонга кенгайса бўлади деган мантиқ билан эмас, балки қай тарзда барқарор ривожланади деган ёнда­шув асосида режалаштирилмоқда. Айни мақсаддан келиб чиқиб, урбанизация ва уй-жой сиёсати Ўзбекистонда стратегик трансформацияга айланди. Бу борадаги мақсадли ва самарали сиёсат давлат учун узоқ муддатли рақобатбардошликни таъ­минлайди. Иқтисодий ўсишни барқарор­лаштиради ва аҳоли ҳаёти сифатига ижо­бий таъсир кўрсатади.

Урбанизация бугун фақат шаҳарларнинг географик ҳажми ёки аҳоли сонининг кўпайиши эмас, балки инфратузилма, транспорт, ижтимоий хизматлар, экология ва замонавий шаҳар муҳитини комплекс ривожлантириш жараёнидир. Иқтисодий жиҳатдан урбаниза­ция катта концентрация эффектини яратади. Шаҳардаги меҳнат бозори кенгайиб, саноат, хизмат кўрсатиш, логистика, молия, рақамли ва креатив секторлар тез ривожланади. Аҳо­ли ва бизнеснинг юқори зичлиги харажат­ларни камайтиради, билим ва технологиялар алмашинувини тезлаштиради. Меҳнат унумдорлигини оширади ва тадбиркорлик фаолиятини кенгайтиради. Давлат учун бу инвестициявий жозибадорликни мустаҳкам­лаш, солиқ базасини кенгайтириш ва халқаро рақобатбардошликни ошириш имконидир.

Дунё тажрибаси урбанизация самараси узоқ муддатли стратегия ва кучли бошқа­рув институтларисиз амалга ошмаслигини кўрсатади. Масалан, Сингапур бир неча ўн йилда аҳолиси кўп ва ресурслари чеклан­ган шаҳардан дунёдаги энг қулай, рақо­батбардош мегаполисга айланди. Бу пухта шаҳарсозлик режаси, жамоат транспорти ва уй-жой сиёсати орқали амалга оширилди. Сеул эса инфратузилма ва рақамлаштиришга йўналтирилган катта инвестициялар орқали иқтисодий ва технологик марказга айланди.

Ўзбекистон ҳам ана шундай стратегик йўлни босиб ўтмоқда. Бироқ ўн йиллар олдин мамлакатимизда урбанизация соҳа­сида кўплаб тизимли муаммолар мавжуд эди. Шаҳарлар узоқ муддатли турғунлик ҳолатида, ҳудудларни ривожлантириш бўйи­ча ягона стратегия йўқ эди. Кўпгина шаҳар­ларнинг бош режаси аҳоли ўсиш суръатига мос келмасди. Транспорт, коммунал хўжа­лик ва муҳандислик инфратузилмаси урба­низация талабига жавоб бермас, йўллар тор, жамоат транспортида тирбандлик юқори ва коммуникациялар эскирган эди. Экология, ободонлаштириш ва яшил ҳудудларга етарли эътибор қаратилмаган, уй-жой қурилиши эса кўпинча ижтимоий инфратузилмасиз амалга ошириларди.

2017 йилдан бошлаб давлатимиз раҳба­ри ташаббуси билан шаҳарларни комплекс ривожлантириш ва урбанизация давлат сиёсатида устувор аҳамият касб эта бошлади. Шаҳарларни ривожлантиришга тизимли ва стратегик ёндашув жорий этилди. Урбаниза­ция ижтимоий-иқтисодий ислоҳотлар доира­сида асосий йўналиш сифатида белгиланди. Катта сармоялар йўл тармоқлари, жамоат транспорти, муҳандислик ва коммунал хў­жалик, коммуникациялар, сув ва иссиқлик таъминоти, электр тармоқларини модерни­зация қилишга йўналтирилди.

Энг асосийси, шаҳарлар ва ҳудудлар ўр­тасида транспорт алоқалари яхшиланиб, аҳоли мобиллиги сезиларли даражада ошди. Шаҳар муҳитини инсон учун қулайлашти­ришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Янги боғлар, хиёбонлар, пиёдалар йўлаклари ва умумий жамоат жойлари барпо этилмоқда.

Институционал ривожланишда муҳим қадам ўтган йили ноябрда Урбанизация ва уй-жой бозорини барқарор ривожлантириш миллий қўмитаси ташкил этилиши бўлди. Президентимиз фармони билан қўмита ур­банизация жараёни, уй-жой қурилиши, ре­новация ва ипотека соҳасида давлат сиёсати­ни юритиш, шунингдек, ушбу йўналишдаги дастурларни мувофиқлаштириш ва ривожлантириш бўйича ваколатли давлат органи деб белгиланди.

Қўмита қарорларнинг барча босқичини мувофиқлаштириш, дастурларни ривожлан­тириш ва назорат қилиш имконига эга. Мил­лий қўмита тузилгандан сўнг “Янги Ўзбекистон” массивлари ва бошқа массивларда кўп квартирали уйлар қурилиши ҳамда Тошкент, Нукус ва вилоятлардаги йирик шаҳарлар ягона бошқарув тизимига ўтди. Бу тарқоқ ёндашувдан комплекс ва шаҳар ривожлани­шини таъминлашга хизмат қилмоқда.

Шу тариқа урбанизация Ўзбекистонда узлуксиз, стратегик жиҳатдан режалашти­рилган ривожланиш инструментига айланди. Бу сиёсат иқтисодий ўсиш, инвестициявий жозибадорлик ва аҳоли ҳаёти сифатига ижо­бий таъсир кўрсатади ҳамда давлат учун узоқ муддатли рақобатбардошликни таъминлайди. Мурожаатномада бу соҳага алоҳида эътибор қаратилгани ҳам бежиз эмас. Зеро, урбаниза­ция жараёнини жадаллаштириш, агломера­циялар барпо этиш, шаҳарларни яшаш учун қулайлаштириш ва аҳолининг кенг қатлам­лари учун муносиб ҳамда ҳамёнбоп уй-жой­га эҳтиёжни қондириш бугунги кунда фақат қурилиш соҳасининг эмас, балки ижтимоий адолат, иқтисодий барқарорлик ва келажак авлодлар манфаатларини таъминлаш билан боғлиқ стратегик вазифадир.

Давлатимиз раҳбари ушбу соҳага тўх­талар экан, “Урбанизация ва шаҳарларни барқарор ривожлантириш бўйича янги ис­лоҳотларни бошлаймиз. Жумладан, шаҳар­лар тартибсиз кенгайишининг олдини олиш бўйича аниқ мезонларни белгилаймиз ва шу орқали экин майдонлари асоссиз қисқариб кетишига чек қўйилади”, дея таъкидлади.

Шундай экан, урбанизация, энг аввало, инсонлар ҳаёти сифати учун қилинадиган танловдир. Бу жараёнда йўл қўйилган ҳар қандай хато қимматга тушади. Чунки унум­дор ерлар йўқолиши, инфратузилмага ор­тиқча юк тушиши ва аҳолининг ишончи су­сайиши мумкин. Шу боис, бугун шаҳарлар ривожи тасодифий эмас, балки пухта ўйлан­ган сиёсат, узоқ муддатли режалаштириш ва профессионал ёндашув асосида амалга оши­рилиши ниҳоятда муҳим.

Президентимизга жорий йил 3 февраль куни урбанизация ва уй-жой қурилишида янгича ёндашувларни жорий этиш юзаси­дан бўлиб ўтган тақдимотда сўнгги 8 йилда мамлакатимизда 120 миллион квадрат метр ёки 600 мингдан зиёд хонадонлар қурилиб, фойдаланишга топширилгани, уй-жой сотиб олишга кўмаклашиш учун 541 минг фуқа­рога 103 триллион сўм кам фоизли ипотека кредити ва субсидиялар ажратилгани маъ­лум қилинди.

Қайд этилганидек, қурилиш ишлари кўлами кенгайгани қурилиш материаллари саноати ривожига катта туртки бериб, кўплаб ҳудудларнинг драйверига айланди. Ур­банизация даражаси 1991 йилдаги 40,3 фоиздан 51 фоизга етди.

Тақдимотда ер ресурсларидан самара­ли фойдаланиш масалаларига ҳам алоҳида эътибор қаратилди. Халқаро ташкилотлар ҳисоб-китобига кўра, аҳоли пунктларининг тартибсиз кенгайиб бориши айрим ҳудудлар­да келгусида экин ерларининг танқислигига олиб келиши мумкин. Шу муносабат билан эскирган уй-жой фондини янгилаш, уй-жой қурилишида реновация улушини ошириш зарурлиги таъкидланди.

Урбанизация ва уй-жой қурилиши жараё­нини тўғри ҳамда самарали режалаштириш учун рақамли технологиялардан кенг фой­даланиш муҳим. Айни мақсадда бош ва мастер режаларнинг ягона маълумотлар базаси, қурилишга тайёр ер майдонлари базаси, кўп квартирали уйларнинг ягона геоахборот ба­заси, эскроу тизими, қурувчилар рейтинги ва бошқаларни қамраб олган “Уй-жой” ахборот тизими ишлаб чиқилади.

Мазкур чора-тадбирлар натижасида аҳо­лининг уй-жойга талаблари ҳисобга олинган ҳолда қурилиш ҳажми ортади. Қурилаётган уй-жойлар эса барча зарур инфратузилмага эга бўлади. Урбанизация жараёни аниқ бел­гиланган дастурлар асосида ташкил этилади.

Лутфулла СУВОНОВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири