Улар жамиятдаги воқеа-ҳодисаларни теран англайдиган, билим ва тажрибаси билан атрофдагиларга йўл кўрсата оладиган, эзгулик ва адолат мезонларини ҳаётда қарор топтиришга интиладиган инсонлардир. Шу боис халқ азалдан зиёлиларга алоҳида ҳурмат билан қараган, уларнинг фикрига қулоқ тутган, ҳаётий тажрибаси ва маънавий қарашларидан ибрат олган.
Бироқ зиёлиликни фақат маълумот, илмий даража, унвон ёки касбий мавқе билан ўлчаб бўлмайди. Чунки билим инсоннинг имкониятларини кенгайтиради, аммо унинг қандай мақсадларга хизмат қилиши шахсий фазилатларига боғлиқ. Ҳақиқий зиёли ўз билимини манманлик воситасига айлантирмайди, аксинча, уни одамларга наф келтириш, жамиятдаги муаммоларни англаш ва уларнинг ечимига ҳисса қўшиш учун ишлатади. Унинг қадри фақат нимани билиши билан эмас, балки қандай инсон экани, қандай яшаши ва атрофига қандай таъсир кўрсатиши билан белгиланади.
Зиёлилик — инсоннинг бутун ҳаёти давомида намоён бўладиган маънавий фазилат. У доимий изланиш, ўз устида ишлаш, ҳақиқатни қадрлаш, бошқаларнинг фикрини ҳурмат қилиш ва ҳар қандай вазиятда инсонийлик мезонларига содиқ қолишни талаб этади. Энг муҳими, зиёли инсон ўз сўзи ва амали ўртасида уйғунликни сақлайди. Ана шу уйғунлик унинг обрўсини мустаҳкамлайди ва одамлар ишончини қозонишига асос бўлади.
Зиёлилик оиладан бошланади
Инсоннинг маънавий дунёси, ҳаётга муносабати ва хулқ-атвори, аввало, оилада шаклланади. Боланинг яхшилик ва ёмонлик, ҳалоллик ва ноҳақлик, меҳр-оқибат ва масъулият ҳақидаги дастлабки тасаввурлари ҳам шу муҳитда пайдо бўлади. У ота-онасининг насиҳатларидан кўра, кўпроқ кундалик хатти-ҳаракатларига қарайди. Катталарнинг бир-бирига муносабати, ўзгалар билан муомаласи, меҳнатга ёндашуви ва қийин вазиятларда ўзини тутиши фарзанд учун энг таъсирчан тарбия мактабидир.
Шу маънода, зиёлиликнинг илк мезони инсоннинг ўз оиласидаги муносабатларида кўринади. Ўзгаларга одоб-ахлоқ ҳақида гапирадиган киши, аввало, яқинларига меҳрибон, фарзандларига эътиборли, оила аъзоларига нисбатан адолатли бўлиши лозим. Зеро, бола учун ота-онасининг ҳаёт тарзи ҳар қандай насиҳатдан таъсирлироқ. У катталарнинг гапи билан иши бир-бирига мос келаётганини кўриб улғайса, ҳалоллик, масъулият ва ҳурматни табиий ҳаётий қадрият сифатида қабул қилади.
Фарзанд тарбиясида фақат яхши таълим олиш ёки келажакда муносиб касб эгаллашга йўналтиришнинг ўзи кифоя эмас. Унда мустақил фикрлаш, ўз хатти-ҳаракатлари учун жавоб бериш, бировнинг ҳақини ҳурмат қилиш, меҳнатдан қочмаслик, ўзгалар дардига бефарқ бўлмаслик каби фазилатларни ҳам шакллантириш зарур. Айниқса, бугунги ахборот оқими кучайган шароитда ёшларни ҳар қандай маълумотни танқидий баҳолашга, ҳақиқатни асоссиз даъводан фарқлашга, ўз қарашларини далиллар билан асослашга ўргатиш муҳимдир.
Бунда ота-онанинг китобхонлиги, билимга интилиши, кундалик воқеаларга муносабати ва фарзанд билан очиқ мулоқоти катта аҳамиятга эга. Боланинг саволларига эътибор билан жавоб бериш, унинг фикрини тинглаш, хатосини камситмасдан тушунтириш ҳам тарбиянинг муҳим қисмидир. Зиёли ота-она фарзандига тайёр хулосаларни сингдириш билан чекланмайди, балки уни мустақил ўйлашга, изланишга ва ўз йўлини топишга ўргатади.
Шундай оилада улғайган фарзанд илмни фақат шахсий муваффақият воситаси эмас, балки ҳаётда муносиб ўрин топиш ва атрофдагиларга фойда келтириш имконияти сифатида англайди. Демак, зиёли инсоннинг фарзандларига қолдирадиган энг қимматли мероси моддий бойликдан ҳам кўра, уларнинг қалбига сингдирган маънавий қадриятлари ва ҳаёт сабоқларидир.
Эл корига яраш бахти
Инсоннинг билим ва салоҳияти жамият ҳаётида ўз ифодасини топгандагина тўла қадр касб этади. Зиёлиликнинг муҳим белгиси ҳам ўз имкониятларини фақат шахсий манфаат билан чекламасдан, халқ ва юрт равнақига йўналтира билишдир. Бу масъулият ҳар бир соҳада ўзига хос тарзда намоён бўлади. Олимнинг тадқиқоти, устознинг сабоғи, шифокорнинг масъулиятли меҳнати, муҳандиснинг изланиши, ижодкорнинг асари ёки тадбиркорнинг ташаббуси — барчаси одамлар ҳаётига ижобий таъсир кўрсатса, эл манфаатига хизмат қилади.
Зиёли инсон ўз соҳасидаги вазифани шунчаки бажариш билан чекланмайди. У ишининг сифатини оширишга, янгилик яратишга, мавжуд муаммоларга ечим топишга интилади. Камчиликни кўрганда бефарқ ўтиб кетмайди, унинг сабабларини ўрганади, холис фикр ва амалий таклиф билан чиқади. Бундай ёндашув касбий масъулиятни ижтимоий дахлдорлик билан боғлайди. Зеро, жамият тараққиёти фақат алоҳида инсонларнинг муваффақиятига эмас, балки ҳар бир соҳада ўз ишини виждонан бажарадиган, умумий манфаатни ўйлайдиган фидойи кишилар меҳнатига таянади.
Зиёли инсоннинг жамиятдаги ўрни, айниқса, ўзи яшаб турган маҳаллада яққол кўринади. Чунки маҳалла — инсонларнинг кундалик ҳаёти, қувончу ташвишлари, орзу-интилишлари ва муаммолари бир-бирига туташадиган, ҳамжиҳатлик ва ўзаро кўмак қадр топадиган муҳит. Бу ерда зиёлининг билими, ҳаётий тажрибаси ва одамлар ўртасидаги обрўси катта аҳамият касб этади.
У маҳалладаги ёшларнинг таълим-тарбиясига кўмаклашиши, иқтидорли фарзандларни қўллаб-қувватлаши, китобхонлик ва маърифий тадбирларни ташкил этишда ташаббус кўрсатиши мумкин. Шунингдек, оилалар ўртасидаги ҳамжиҳатликни мустаҳкамлаш, кекса авлод тажрибасини ёшларга етказиш, эҳтиёжманд инсонларга кўмак бериш каби хайрли ишларга ўз ҳиссасини қўшади. Баъзан бир инсоннинг оқилона маслаҳати, холис муносабати ёки амалий ёрдами маҳалладаги муайян муаммонинг ҳал этилишига туртки бўлади.
Айниқса, зиёли инсон маҳалла ҳаётида фақат кузатувчи бўлиб қолмасдан, эзгу ташаббусларни қўллаб-қувватласа, аҳолини умумий мақсадлар атрофида бирлаштиришга интилса, унинг таъсири янада ортади. У одамларни тайёр ечим кутишга эмас, мавжуд имкониятлардан фойдаланиб, муаммоларни биргаликда ҳал этишга ундайди. Бундай фаоллик маҳаллада ўзаро ишонч ва дахлдорлик туйғусини кучайтиради.
Энг муҳими, бу ишларни амалга ошириш учун албатта катта лавозим ёки махсус ваколат шарт эмас. Ўз касбини пухта биладиган, одамлар ҳурматини қозонган, ташаббускор ва самимий инсон ҳам атрофида ижобий ўзгаришларга сабабчи бўла олади. Унинг маҳалладаги қадри эгаллаган мавқеи билан эмас, балки одамларга қанчалик наф келтираётгани билан ўлчанади.
Эл корига яраш бахтининг маъноси ҳам шунда. Инсоннинг меҳнати бировнинг ҳаётини енгиллаштирса, бир ёшнинг қобилиятини юзага чиқарса, бир оиланинг муаммосини ҳал этишга ёрдам берса ёки жамоани эзгу мақсад атрофида бирлаштирса, бу унинг жамият олдидаги хизматидир. Бундай натижалар ҳар доим ҳам катта эътироф билан бирга келмаслиги мумкин, аммо уларнинг қадри одамлар ҳаётида қолдирган ижобий изи билан белгиланади.
Зиёлилар меҳнати — келажакка ишонч манбаи
Миллатнинг келажагига ишонч бугунги куннинг амалий натижалари, илм-фан ва тафаккур салоҳияти, ёш авлод учун яратилаётган имкониятлар билан мустаҳкамланади. Бу жараёнда зиёлиларнинг меҳнати алоҳида ўрин тутади. Чунки улар фақат бугунги вазифаларни бажарибгина қолмай, эртанги куннинг интеллектуал ва маънавий асосларини ҳам яратадилар.
Илм-фан соҳасидаги изланишлар, таълимдаги янгиланишлар, тиббиётдаги ютуқлар, маданият ва санъатдаги ижодий кашфиётлар, ишлаб чиқаришдаги технологик ечимлар замирида инсонларнинг билимга чанқоқлиги ва фидойилиги мужассам. Ҳар бир пухта тадқиқот, сифатли дарс, янги ишланма ёки ижодий асар келажак учун муайян қиймат яратади. Бу меҳнатнинг самараси баъзан дарҳол кўзга ташланмаслиги мумкин, аммо йиллар ўтиб унинг натижаси камолга етган шогирдлар, ҳаётга татбиқ этилган ғоялар ва жамиятда қарор топган янги қарашларда намоён бўлади.
Зиёлиларнинг келажак олдидаги масъулияти, аввало, ёш авлоднинг дунёқарашига таъсир кўрсатишида намоён бўлади. Бугунги ёшлар қандай билим олиши, қандай мақсадлар сари интилиши, мураккаб масалаларга қандай ёндашиши кўп жиҳатдан уларни ўраб турган маърифий муҳитга боғлиқ. Шу боис устознинг шогирдга берган билими, олимнинг илмий изланишлари, ижодкорнинг асари ёки тажрибали мутахассиснинг маслаҳати бир авлоднинг камолотига хизмат қилиши мумкин.
Айни пайтда, ахборот тезлиги ва турли қарашлар таъсири кучайган замонда зиёлиларнинг холис сўзи, теран таҳлили ва маърифий позициясига эҳтиёж ортиб бормоқда. Жамиятда ҳар қандай маълумотни текшириш, воқеаларга далил ва мантиқ асосида баҳо бериш, турли фикрлар ўртасида соғлом мулоқотни сақлаш муҳим аҳамият касб этади. Зиёли инсон бу жараёнда одамларни тайёр хулосаларга эргаштиришга эмас, мустақил фикрлашга, савол беришга ва ҳақиқатни излашга ундайди. Бу эса жамиятнинг маънавий барқарорлиги ва интеллектуал салоҳиятини юксалтиришга хизмат қилади.
Албатта, зиёлиларга бўлган ҳурмат улар зиммасига муайян масъулият ҳам юклайди. Одамлар уларнинг фикрига эътибор қаратар экан, сўзи билан амали ўртасида мувофиқлик бўлишини кутади. Шунинг учун зиёли инсон ўз обрўсини асрашни эмас, унга муносиб яшашни муҳим деб билиши керак. У манманликдан йироқ бўлиши, ўзгаларнинг фикрини тинглаши, хатосини тан олишдан қочмаслиги ва ҳақиқатни шахсий манфаатдан устун қўйиши лозим. Чунки билимнинг ҳақиқий қудрати инсонни камтарликка, масъулиятга ва янада кўпроқ изланишга етаклашида кўринади.
Зиёлиларнинг фидойи меҳнати туфайли ёшлар илм ва ҳалол меҳнат билан юксак марраларга эришиш мумкинлигини кўради. Улар ўз олдига катта мақсадлар қўйишдан чўчимайди, юрт тараққиётига дахлдор эканини ҳис этади. Жамиятда эса билим, адолат ва виждонга таянган инсонлар борлиги эртанги кунга ишончни кучайтиради. Демак, зиёлилар келажакка ишончни фақат сўз билан эмас, ўз меҳнати, изланиши ва ҳаётга татбиқ этаётган ғоялари билан шакллантиради.
Аслида, зиёлиликнинг энг юксак мезони — инсоннинг ўзидан кейин қандай из қолдиришида. Унинг қадри фақат эришган ютуқлари ёки олган эътирофлари билан эмас, тарбиялаган фарзандлари, камолга етказган шогирдлари, одамлар ҳаётига олиб кирган эзгу ўзгаришлари билан ҳам ўлчанади. Оиласида меҳр ва маърифат муҳитини яратган, маҳалласида ҳамжиҳатликка ҳисса қўшган, касби орқали элга наф келтирган инсоннинг таъсири ўз умридан кейин ҳам давом этади.
Зеро, зиёлиликнинг моҳияти — билим ва тафаккурни эзгу ишларга йўналтириб, ўз ҳаёти ва меҳнати билан бошқаларга ибрат бўлишдир. Бу фазилат унвон билан эмас, инсоннинг ҳар кунги хатти-ҳаракатлари ва эзгу ишлари билан қадр топади. У ҳар куни ҳалол меҳнат, юксак инсонийлик ва эл-юрт олдидаги масъулият билан қозонилади. Миллатнинг маънавий юксалиши ҳам, келажакка ишончи ҳам ана шундай инсонларнинг борлиги ва улар қолдираётган эзгу мерос билан мустаҳкамланади.