Bugungi globallashuv va axborot asrida bilimning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Zamonaviy texnologiyalarni oʻzlashtirish, raqamli iqtisodiyotda ishtirok etish, ilm-fan va innovatsiyani rivojlantirish uchun, eng avvalo, ilmli avlod kerak. Zero, Hazrat Alisher Navoiy bejiz:
Agar hikmatga boʻlsa iltifoting,
Ki, boʻlsin Nuh umricha hayoting,
demagan.
Xalqimiz nazdida azaldan ilmlilik insonning eng goʻzal va eʼzozli fazilatlaridan biri sifatida qadrlanib kelgan. Chunki bilim faqat oʻqish va yozish malakasi emas, balki maʼnaviyat, zehn va jamiyat taraqqiyotining asosiy mezoni hisoblangan. Shu bois, yurtimiz tarixidagi ulugʻ mutafakkirlar, soʻz sanʼatkorlari va maʼrifat peshvolari savod masalasiga alohida urgʻu bergan. Jumladan, Alisher Navoiyning “Muhokamat ul-lugʻatayn”, “Lison ut-tayr” asarlarida til, maʼno va maʼrifatning chuqur ifodasi orqali ilm-maʼrifatning inson kamolotidagi beqiyos ahamiyati yoritilgan. Munis Xorazmiy asarlarida ham yosh avlodga savod oʻrgatishning ahamiyati, uning zamon va taraqqiyot uchun zarurligi teran maʼnoda ifoda etilgan. U oʻz davrining pedagog olimlaridan biri sifatida bolalarning xat-savod chiqarishi va ilm oʻrganishini osonlashtirish maqsadida “Savodi taʼlim” asarini yaratgan. Mazkur risolada oʻqish va yozishni tez hamda samarali oʻrganish, chiroyli xat yozish koʻnikmalarini egallash, shuningdek, husnixatga oid masalalarga alohida eʼtibor qaratilgan. Asarda til, yozuv va husnixatning jamiyat hayotidagi oʻrni, ayniqsa, maʼnaviy boylikni kelajak avlodga yetkazishdagi ahamiyati chuqur yoritib berilgan.
Bu asarlar, umuman olganda, ajdodlarimizning asrlar davomidagi qarashlari va intilishlarini namoyon etadi. Shunday boʻlsa-da, muayyan vaqt siyosiy qarashlarning noxolisligi hamda milliy kamsitish ruhidagi yondashuvlar asosida Turkiston oʻlkasi aholisining savodxonligi masalasida soxta va haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan xulosalar berilgan. Aslida, soʻnggi paytlarda oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalariga koʻra, 1913-yilda Turkiston oʻlkasida 7665 ta maktab va madrasa faoliyat yuritgan. Bu raqamlar ayrim manbalarda qayd etilganidan farqli oʻlaroq, oʻlkamiz aholisining savodxonlik darajasi ancha yuqori boʻlganini koʻrsatadi.
Xalqaro tadqiqot platformalari maʼlumotiga koʻra, hozirgi kunda Oʻzbekistonda savodxonlik darajasi 100 foizni tashkil etmoqda. Hisobotda umumjahon savodxonlik darajasiga erishishda Oʻzbekiston hukumati hamda taʼlim sohasi xodimlarining muhim hissasi alohida eʼtirof etilgan.
Islohotlar natijasida Oʻzbekistonda maktabgacha va umumiy oʻrta taʼlim sohasiga ajratiladigan mablagʻ sezilarli oshirildi. Bu oʻzgarishlar samarasi oʻla roq, xususiy sektor bilan hamkorlikda bogʻchalardagi oʻrinlar soni ikki yarim millionga, qamrov darajasi 78 foizga yetkazildi. Ayni vaqtda mamlakatimizda 7 mingta davlat bogʻchasi va 32 mingga yaqin xususiy bogʻcha faoliyat koʻrsatmoqda.
Haqiqatan, bugungi kunda mamlakatimizda taʼlim tizimining uzviyligi va uzluksizligini taʼminlashga qaratilgan mustahkam zanjir yaratildi. Oʻtgan davr mobaynida maktabgacha, umumiy oʻrta va maktabdan tashqari taʼlim sohasida yagona davlat siyosati ishlab chiqildi va tizim toʻliq transformatsiya qilindi. Bola bogʻchadan maktabni bitirishiga qadar boʻlgan jarayonda milliy qadriyatlarimizga tayangan tarbiya, zamonaviy bilim va koʻnikmalarga asoslangan taʼlim, yoshlarning qiziqishlari va iqtidoriga qarab seleksiya qilish boʻyicha samarali tizim shakllandi. Bu esa yigit-qizlarning bolaligidanoq mustaqil fikrlash va tahlil qilish qobiliyatini rivojlantirish imkonini bermoqda.
Shu bilan birga, taʼlim sohasi vakillarini qoʻllab-quvvatlash, ularning mehnatiga munosib baho berish hamda ijtimoiy maqomini oshirish yoʻlida muhim qadamlar qoʻyilmoqda. Jumladan, malaka, til bilish, yangi baholash tizimi, fan olimpiadalari kabi mezonlar asosida oʻqituvchilarga 10 dan ortiq ustama joriy qilindi. Bundan samarali foydalangan 60 ming oʻqituvchi hozir 8-12 million soʻm maosh olyapti. Bogʻcha tarbiyachilari oyligi 65 foiz oshirilib, maktab oʻqituvchilari maoshiga tenglashtirildi. Bu orqali maktabgacha taʼlim tizimida mehnat qilayotgan pedagoglarning nufuzi yanada yuksalishi kutilmoqda. Shuningdek, maktab direktorlari, ularning oʻrinbosarlari hamda bogʻcha mudiralarining ish haqi sezilarli tarzda koʻtarilib, 7-10 million soʻmdan oshdi.
Bunday chora-tadbirlar taʼlim sifati va samaradorligini oshirish, oʻqituvchi va tarbiyachilarning nufuzini yuksaltirish, yosh avlodning zamonaviy bilim va koʻnikmalarni egallashiga zamin yaratmoqda. Taʼlim muassasalarining innovatsion rivojlanishi, zamonaviy oʻquv dasturlari va pedagogik yondashuvlarni joriy etish uchun zarur shart-sharoitlar shakllantirilmoqda. Bu yondashuv, birinchi navbatda, pedagog kadrlarning tajribasini oshirish, taʼlim sohasidagi eng ilgʻor metodika va innovatsiyalarni oʻzlashtirishga xizmat qiladi.
Ilm ildizi boʻlgan savodxonlik tushunchasi muayyan vaqt muvozanatida jamiyat taraqqiyotining ijtimoiy, siyosiy, ilmiy, madaniy va ruhiy jarayonlari bilan uzviy bogʻliq holda oʻz maʼno-mohiyatini kengaytirib boraveradi. Shu nuqtayi nazardan, Oʻzbekistonda bugungi kunda yoshlar va kattalar oʻrtasida turli yoʻnalishlarda savodxonlikni oshirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Xususan, moliyaviy va huquqiy savodxonlikni rivojlantirish, zamonaviy axborot texnologiyalaridan unumli foydalanish, tibbiy madaniyat va sogʻlom turmush tarzini shakllantirish kabi masalalar jamiyat hayotida ustuvor ahamiyat kasb etmoqda. Savodxonlikning bu yangi qirralari, avvalo, zamon talabi va har bir fuqaroning rivojlanish yoʻlida toʻgʻri qaror qabul qilish, imkoniyatlarni anglash va hayotda muvaffaqiyatga erishish garoviga aylanmoqda.
Eng muhimi, hozirgi global raqobat va tezkor oʻzgarishlar davrida savodxonlikning zamonaviy yoʻnalishlarini egallash insonning kelajak yoʻlidagi eng asosiy kapitali boʻlib, jamiyat taraqqiyotining strategik omili sifatida namoyon boʻlmoqda. Shu jihatdan uning mohiyati shaxsning tanqidiy va kreativ fikrlay olishi, toʻgʻri qaror qabul qilishi, axborotni saralab, undan samarali foydalanish qobiliyati bilan belgilanadi. Bunday kompetensiyalar har bir fuqaroga shaxsiy rivojlanish, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarda faol ishtirok etish imkonini yaratish bilan birga davlat va jamiyat uchun barqaror taraqqiyot, innovatsion salohiyat va global raqobatbardoshlikni taʼminlaydi.
Savodxonlik masalasi yangi davrda ilmli va maʼrifatli avlodni voyaga yetkazish, millatning intellektual salohiyatini yuksaltirish va milliy taraqqiyot strategiyasini amalga oshirishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Zotan, asrlar davomida yurtimizda sayqal topib kelgan ilmlilik, maʼrifatlilik kelgusida ham yangi Oʻzbekistonning izchil taraqqiyotida va jahon hamjamiyatida munosib oʻrin egallashida muhim strategik omil sifatida namoyon boʻlib qolaveradi.
Shuhrat NORMURODOV,
jurnalist
