Bugun manzara butunlay o‘zgardi. Jinoyatchilar uchun asosiy “do‘kon” – smartfon ekrani, asosiy “sotuvchi” – messenjerdagi anonim akkaunt, to‘lov vositasi esa elektron hamyon yoki kriptovalyutaga aylandi. Sotuvchi va xaridor bir-birini ko‘rmaydi, ismini bilmaydi, ba’zan hatto bir shaharda yashamaydi. Aynan shu ko‘rinmaslik va qulaylik raqamli narkobiznesni ayniqsa xavfli qilib qo‘ymoqda.
Bu tahdidning eng og‘ir tomoni shundaki, uning asosiy nishoni – yoshlar. Internetda ko‘p vaqt o‘tkazadigan, yangi narsalarga qiziquvchan, tez pul topishni orzu qiladigan o‘smir va talabalar jinoyatchilar uchun eng qulay auditoriya hisoblanadi. Shuning uchun raqamli tahdidlarni tushunish bugun nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi organlar, balki har bir ota-ona, o‘qituvchi va yoshning o‘zi uchun ham zarurat.
Savdo qanday qilib internetga ko‘chdi?
Raqamli narkobiznes bir nechta o‘zaro bog‘liq vositalarga tayanadi. Birinchisi – shifrlangan messenjerlar va ulardagi yopiq kanallar, avtomatlashtirilgan “botlar”. Xaridor jonli odam bilan emas, dastur bilan muloqot qiladi: buyurtma beradi, to‘lov qiladi va javob tariqasida manzil oladi. Ikkinchisi – kontaktsiz topshirish usuli, xalq orasida “zakladka” deb ataladigan usul. Bunda modda oldindan biror joyga yashirib qo‘yiladi va xaridorga faqat uning koordinatalari yoki surati yuboriladi. Uchinchisi – elektron to‘lov tizimlari, boshqa shaxslar nomiga ochilgan bank kartalari va kriptovalyutalar. Ular pul oqimini kuzatishni qiyinlashtiradi.
Bunday tizimda har bir ishtirokchi zanjirning faqat kichik bir qismini biladi. “Do‘kon” egasi ko‘pincha boshqa davlatda bo‘ladi, kuryer kim uchun ishlayotganini bilmaydi, xaridor esa sotuvchining yuzini ko‘rmaydi. Jinoyatchilar aynan shu tuzilmani “xavfsiz” deb hisoblaydi. Biroq amaliyot ko‘rsatmoqdaki, raqamli iz hech qachon to‘liq yo‘qolmaydi: yozishmalar, to‘lov tarixi, telefon ma’lumotlari va video kuzatuv yozuvlari tergov jarayonida muhim dalilga aylanadi.
“Oson pul” tuzog‘i: yoshlar qanday kuryerga aylanmoqda
Raqamli narkobiznesning eng ayanchli tomoni – u yangi “ishchi kuchi”ni ham internet orqali yollaydi. Ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlarda “kuniga bir necha soat ish, yuqori daromad, tajriba talab qilinmaydi”, “kuryer kerak, maosh har kuni” kabi e’lonlarni tez-tez uchratish mumkin. Ularda ishning asl mohiyati yashiriladi yoki “posilka yetkazish”, “mahsulot tarqatish” kabi neytral so‘zlar bilan niqoblanadi.
Odatda yollash bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Avval yoshdan pasport surati yoki boshqa shaxsiy ma’lumotlar so‘raladi, keyin unga “sinov topshirig‘i” beriladi. Yigit yoki qiz nima bilan shug‘ullanayotganini anglab yetganida, u allaqachon jinoyat sodir etgan bo‘ladi. Agar u ishdan voz kechmoqchi bo‘lsa, unga tahdid qilinadi: shaxsiy ma’lumotlarini politsiyaga yoki ota-onasiga yuborish, “qarzini” to‘lashga majburlash bilan qo‘rqitiladi. Shu tariqa yosh odam jinoyat zanjirining eng quyi va eng zaif bo‘g‘iniga aylanadi.
Yana bir xavfli yo‘nalish – o‘z nomiga ochilgan bank kartasi, telefon raqami yoki elektron hamyonni pul evaziga boshqalarga berib qo‘yish. Bunday “arzimas” xizmat ham jinoyatchilarga noqonuniy daromadni yashirishga yordam beradi va karta egasini jinoyat ishiga aralashtirib qo‘yishi mumkin.
Bir odatiy hikoya
Quyidagi holat ko‘plab jinoyat ishlarida takrorlanadigan odatiy ssenariyni umumlashtiradi. Oliy o‘quv yurtining ikkinchi bosqich talabasi ijara haqini to‘lash uchun qo‘shimcha daromad izlaydi. Ijtimoiy tarmoqda “kuryer kerak, kunlik to‘lov” degan e’longa ko‘zi tushadi va ko‘rsatilgan akkauntga yozadi. Undan pasport surati va “kafolat puli” so‘raladi, so‘ng birinchi topshiriq beriladi: shahar chetidagi manzildan kichik o‘ramni olib, boshqa joyga qo‘yib qaytish.
Ikki hafta o‘tib talaba o‘ramlarda nima borligini anglaydi va ishni tashlamoqchi bo‘ladi. Shu zahoti unga pasport surati va manzili bilan tahdidli xabar keladi: “Davom etmasang, ma’lumotlaring politsiyaga va ota-onangga boradi”. Qo‘rquv uni yana bir necha topshiriqni bajarishga majbur qiladi. Oxir-oqibat u navbatdagi o‘ramni yashirayotgan paytda ushlanadi. Uning telefonidagi yozishmalar va to‘lov tarixi jinoyatni isbotlovchi asosiy dalillarga aylanadi, “ish beruvchi” akkaunt esa allaqachon o‘chirilgan bo‘ladi. Talaba uchun bu voqea o‘qishdan chetlatilish, sudlanganlik va oilasi uchun og‘ir sinov bilan yakunlanadi.
Bu hikoyadagi har bir bosqichda to‘xtash imkoniyati bor edi: shubhali e’longa javob bermaslik, shaxsiy hujjatni notanish odamga yubormaslik, tahdid paydo bo‘lgan zahoti yaqinlariga yoki huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qilish.
Sintetik moddalar – yangi va yanada xavfli tahdid
Internet orqali tarqalayotgan moddalarning katta qismi laboratoriya sharoitida tayyorlangan sintetik moddalardir. Ular ko‘pincha “tuz”, “aralashma”, “legal” kabi beozor nomlar bilan reklama qilinadi, ayrim hollarda esa zararsiz mahsulot sifatida taqdim etiladi. Bunday moddalarning tarkibi va kuchi noma’lum bo‘ladi: bir partiya boshqasidan bir necha barobar kuchli bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ular og‘ir zaharlanish, ruhiy buzilishlar va hatto o‘limga olib kelishi mumkin.
Mutaxassislar sintetik moddalarga qaramlik juda tez shakllanishini, ruhiy salomatlikka ta’siri esa ko‘pincha qaytarib bo‘lmas darajada bo‘lishini ta’kidlaydi. “Bir marta sinab ko‘raman” degan fikr bilan boshlangan qiziqish qisqa vaqt ichida jiddiy kasallikka aylanishi mumkin.
Raqamli iz: anonimlik – afsona
Jinoyatchilar yoshlarni ko‘pincha “internetda seni hech kim topa olmaydi” degan va’da bilan aldaydi. Haqiqatda esa raqamli muhitda qilingan har bir harakat iz qoldiradi. Telefon qayerda va qachon bo‘lgani, qaysi bank kartasiga pul tushgani, kim bilan yozishilgani, qaysi kamera yonidan o‘tilgani – bularning barchasi qonunda belgilangan tartibda tekshirilishi mumkin. Zamonaviy tergov amaliyotida raqamli dalillar bilan ishlaydigan mutaxassislar, kompyuter-texnik ekspertizalar va xalqaro hamkorlik mexanizmlari faol qo‘llanilmoqda.
Bundan tashqari, o‘chirilgan xabarlar ham ko‘p hollarda qayta tiklanadi, kriptovalyuta tranzaksiyalari esa ochiq reyestrlarda saqlanib qoladi. Shuning uchun “anonim” do‘kon ortida yashiringan jinoyatchilar uchun ham, ularning topshirig‘ini bajarayotgan kuryerlar uchun ham javobgarlik muqarrar. Farq faqat shundaki, birinchi bo‘lib odatda zanjirning eng quyi bo‘g‘ini – yosh kuryer qo‘lga tushadi.
Qonun nima deydi?
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksida giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarning qonunga xilof muomalasi uchun qat’iy javobgarlik belgilangan. Ularni o‘tkazish maqsadida tayyorlash, olish, saqlash, tashish, jo‘natish va o‘tkazish og‘ir jinoyatlar qatoriga kiradi. Muhim jihat shundaki, bu jinoyatlarni telekommunikatsiya tarmoqlari yoki Internet jahon axborot tarmog‘idan foydalanib sodir etish javobgarlikni og‘irlashtiruvchi holat hisoblanadi. Boshqacha aytganda, qonun chiqaruvchi raqamli usulni oddiy usuldan xavfliroq deb baholaydi.
Kuryer “men faqat yetkazib berdim”, “nima ekanini bilmasdim” deb o‘zini oqlay olmaydi: u ham jinoyatning bevosita ishtirokchisi sifatida javob beradi. Giyohvand moddalarni targ‘ib qilish, ularni iste’mol qilishga jalb etish, ayniqsa voyaga yetmaganlarni jalb qilish ham alohida jinoyat hisoblanadi. Shu bilan birga, qonunda o‘z ixtiyori bilan vakolatli organlarga murojaat qilgan va jinoyatni ochishga yordam bergan shaxslar uchun javobgarlikni yengillashtirish yoki undan ozod qilish imkoniyatlari ham nazarda tutilgan. Bu tuzoqqa tushib qolgan yoshlar uchun to‘g‘ri yo‘lga qaytish imkoniyatidir.
Ota-onalar va yoshlar uchun amaliy tavsiyalar
Raqamli tahdidlardan himoyalanishning eng samarali yo‘li – ogohlik va ochiq muloqot. Quyidagi oddiy qoidalar ko‘plab yoshlarni xatardan asrab qolishi mumkin:
- Ish taklifida vazifa noaniq bo‘lsa, ish beruvchi o‘zini tanishtirmasa, haq esa mehnatga nomutanosib darajada yuqori bo‘lsa – bu jinoyat belgisi bo‘lishi mumkin.
- Pasport, bank kartasi, telefon raqami va shaxsiy ma’lumotlaringizni hech qachon notanish shaxslarga bermang yoki pulga “ijaraga” qo‘ymang.
- Ota-onalar farzandining kayfiyati, uyqusi, ishtahasi va do‘stlar davrasidagi keskin o‘zgarishlarga, tushunarsiz pul yoki qimmatbaho buyumlar paydo bo‘lishiga e’tibor berishlari kerak.
- Farzandni tekshirish va qo‘rqitishdan ko‘ra u bilan ishonchli muloqot qurish muhim: muammoga duch kelgan o‘smir avvalo yaqinlaridan yordam so‘rashga ishonch hosil qilishi kerak.
- Shubhali kanal, bot yoki e’lonni ko‘rsangiz, uni ichki ishlar organlariga yoki tegishli ishonch telefonlariga xabar qiling.
- Agar siz yoki yaqiningiz bunday tuzoqqa tushib qolgan bo‘lsa, vaqtni boy bermasdan advokat, psixolog yoki vakolatli organlarga murojaat qiling – kechiktirish vaziyatni faqat og‘irlashtiradi.
Xulosa o‘rnida : Raqamli texnologiyalar hayotimizni qulaylashtirdi, ammo jinoyatchilarga ham yangi imkoniyatlar ochdi. Giyohvandlikka qarshi kurash endi faqat ko‘chalarda emas, balki smartfon ekranlarida ham olib borilmoqda. Bu kurashda qonunning qat’iyligi qanchalik muhim bo‘lsa, oiladagi ishonch, maktabdagi tarbiya va har bir yoshning raqamli savodxonligi ham shunchalik ahamiyatlidir. Esda tutaylik: “oson pul” va “bir martalik qiziqish” ortida ko‘pincha buzilgan taqdir va boy berilgan kelajak turadi. Ogoh bo‘lish – himoyaning birinchi va eng ishonchli qadamidir.
Esonaliyev Bunyodjon Alisher o‘g‘li,
Toshkent davlat yuridik universiteti
Jinoyat-protsessual huquqi sho‘basi o‘qituvchisi.
Turg‘unov Bunyodbek Rustamjon o‘g‘li,
Toshkent davlat yuridik universiteti
Jinoyat-protsessual huquqi sho‘basi o‘qituvchisi
