Экологик хавфсизлик ҳақида гап борганида асосий муаммолардан бири сифатида транспорт воситаларидан чиқадиган заҳарли газлар тилга олинади. Агар битта эскирган автомобилдан чиқадиган тутун ҳавони қанчалик ифлослантириши, атрофдагиларнинг нафасини бўғишини ҳисобга олсак, минглаб шундай транспорт воситасининг атроф-муҳитга етказадиган зарарини чамалаш қийин эмас. Бугун мамлакатимизда ушбу масалага жиддий эътибор қаратилиб, “экологик транспорт” тизимига ўтилаётгани боиси шунда.
Аввалига экология ва инсон саломатлиги учун салбий таъсирга эга бўлган, таркибидаги зарарли моддалар сабаб ҳавони жиддий ифлослантириши айтилган AI-80 бензинидан воз кечилди. 2025 йилнинг сентябрь ойидан юртимизда ушбу турдаги бензинни ишлаб чиқариш тўхтатилиб, 1 декабрдан сотувига тўлиқ чек қўйилди.
2026 йил 1 январдан бошлаб эса барча автотранспорт воситаларини экологик тоифа ва синфларга ажратиш ҳамда улар асосида экостикерлар бериш тартиби белгиланди. Яъни тегишли диагностика текширувларидан сўнг транспорт воситасига унинг экологик тоифасини тасдиқловчи электрон маълумотларни ўз ичига олган махсус ёрлиқ ёпиштирилмоқда. Бу оддий қоғоз эмас, ҳар бир стикернинг ранги у ёпиштирилган автомобилнинг экология учун қанчалик хавфсиз эканини билдириб туради. Қолаверса, автомобилни бир йилда бир марта диагностика текширувидан ўтказиш орқали унга тегишли тоифадаги стикер берилгач, унинг ҳудудларда ҳаракатланиши ҳам шу асосда белгиланади.
Бу шаҳар шароитида эскирган, техник талабларга жавоб бермайдиган, атроф-муҳит учун зарарли таъсирга эга автомобиллардан бирин-кетин воз кечишга қаратилган ҳаракатларнинг бир қисмидир. Шу боис, жорий йил 1 февралдан бошлаб яна бир муҳим чора белгиланди. Яъни юртимизда ишлаб чиқарилганига 50 йил ва ундан кўп бўлган автомобиллардан фойдаланиш ҳамда уларни қайта рўйхатдан ўтказиш тегишли қарор билан тақиқланди. Антиквар автомобиллар учун эса алоҳида серияли давлат рақам белгилари жорий этиладиган бўлди.
Аммо “экологик транспорт” тизимининг асосий мақсади инсон саломатлиги ва атроф-муҳитга зарар келтирадиган эски автомобиллардан воз кечишдангина иборат эмас, балки уларни экологик тоза транспорт воситаларига алмаштириш, шаҳар шароитида электромобиллардан фойдаланишни рағбатлантиришга қаратилган.
Бундан бир неча йил илгари бу ҳақида гапирилса, ўринсиз кўринарди. Чунки юртимизга электромобилларни олиб кириш ва фойдаланиш кўрсаткичи ниҳоятда кам бўлган. Қолаверса, ушбу турдаги автомобиллар ҳам амалиётда синовимиздан ўтиб, ишончимизга кирмаганди ҳали. Бугун эса талабга яраша таклиф етарли, маҳаллий автосалонларда электромобилларнинг ҳар қандай турини топиш мумкин. Одамлар орасида ҳам бундай автомобиллар яхшигина оммалашди.
Маълумотларга кўра, 2025 йилда Ўзбекистонга 57 мингга яқин электромобиль импорт қилиниб, бу борадаги кўрсаткич икки баравардан кўпроққа ошган. Мамлакатимиз бўйлаб электромобиллар сотуви эса 35 фоиз ортгани қайд этилган. Ҳатто бу кўрсаткич бозор ўсишини таъминлаган асосий драйверлардан бири бўлган. Таҳлилларга кўра, ўтган йили ҳудудлар кесимида электромобиллар сотувининг асосий қисми Тошкент шаҳри ҳиссасига тўғри келган, кейинги ўринларда Самарқанд, Тошкент ва Қашқадарё вилоятлари бўлган.
Чиндан, одамларда ҳам электромобилларга қизиқиш ортиб боряпти. Замонавий автомобилсозликнинг бу намуналари нафақат бошқаришдаги қулайлиги, балки камхаржлиги, автомобилни қувватлантириш ёқилғи қуйишга нисбатан бир неча баробар арзонга тушиши, асосийси, экологик хавфсизлиги боис, кўпчиликнинг эътиборини тортяпти. Шаҳар шароитида бундай автомобиллар кўпайиши юртимизда экологик барқарорликни таъминлашга хизмат қилади.
Шу боис, Ўзбекистонда электромобиллар инфратузилмасини яхшилаш ва “яшил транспорт”ни рағбатлантириш бўйича янги чора-тадбирлар кўриляпти. Президентимизнинг тегишли фармони билан қабул қилинган 2026 йилги давлат дастурида бу борадаги аниқ вазифалар кўрсатилган. Унда имтиёзли автокредитлар, субсидиялар ва солиқ чегирмаларидан тортиб, электромобилда такси қиладиганлар учун енгилликлар, қувватлаш станцияларидаги тарифларни пасайтириш каби ислоҳотларни амалга ошириш муддатларигача кўрсатиб берилган.
16 фоизли автокредит
Йўлларда электромобиллар кўпайиши учун одамларнинг уни сотиб олишга бўлган тўлов қобилиятини рағбатлантириш лозим. Чунки электр токида ҳаракатланадиган автомобилларнинг нархи арзон эмас. Аксарияти хориждан импорт қилингани боис, божхона тўловлари сабаб нисбатан қиммат баҳоланади.
Шу боис, мамлакатимизда электромобилларни сотиб олиш ва улардан фойдаланишда одамларга енгиллик яратиш мақсадида янги имтиёзлар жорий этилмоқда. Асосий ҳаракат имтиёзли автокредитлаш механизмини йўлга қўйишга қаратилган. Бунда электромобиль сотиб олиш учун кредитлар ставкаси йиллик 16 фоизгача даражада белгиланиши кўзда тутилган. Фоиз ставкасининг белгиланган чегарадан ошган қисми давлат бюджети маблағлари ҳисобидан тижорат банкларига компенсация қилинади.
Агар ўтган йилги маълумотларга кўра, мамлакатимизда автокредитлар бўйича ўртача ставка 24,1 фоизни ташкил этганини ҳисобга олсак, электромобиллар учун белгиланаётган 16 фоизли ставка каттагина имтиёздир. Ушбу механизм шу йил
1 сентябрдан амалиётга киритилиши режалаштирилган. Биринчи босқичда 15 минг фуқарога электромобиль сотиб олиш учун йиллик 16 фоиз ставкада автокредитлар ажратилади.
Шаҳар йўлларида электромобиллар кўпайиши уларни қувватлантириш станцияларига талабни ҳам оширади. Электромобиль бошқарадиганлар яхши билади, яқин вақтгача бундай станцияларнинг нисбатан камлиги сабаб узоқ навбат кутишга тўғри келарди. Бу одатда қувватлаш вақтининг кўп давом этиши билан ҳам боғлиқ. Масалан, узоқ муддатли қувватлантиришда битта автомобиль тўла қувватланиши учун 8 соат вақт талаб этилади. Тезкор қувватлантиришда эса бу 1 соатга тенг.
Аммо кейинги йилларда жаҳонда бу йўналиш тобора такомиллашиб, электромобилни 15 дақиқада қувватлантириш станциялари пайдо бўлмоқда. Юртимизга ҳам қувватлаш станциялари кириб келиши кўпайган, ҳатто ўзимизда ишлаб чиқариляпти. Масалан, биргина пойтахтимиздаги “Тошэлектроаппарат” МЧЖда йилига 5 минг донадан 10 минг донагача ҳар хил қувватдаги зарядлаш станциялари ишлаб чиқариш имконияти мавжуд. Корхона бўлим бошлиғи Умид Аҳмадовнинг айтишича, айни пайтда юртимиз бўйлаб 70 та объектда ушбу завод томонидан ишлаб чиқарилган 100 дан ортиқ зарядлаш станцияси ўрнатилган.
Ана шундай корхоналарга қулайлик яратиш ҳамда электромобилларни қувватлантириш инфратузилмасини яратиш бўйича ҳам давлат дастурида аниқ вазифалар белгиланган. Хусусан, жорий йил 1 майдан тадбиркорларга қувватлантириш станцияларини ташкил этиш учун йиллик 10 фоиз ставкада имтиёзли кредитлар ажратиш, ер участкаларини аукцион орқали бозор нархидан икки баравар арзон нархда сотиб олиш имкониятини яратиш бошланади.
Чунки электромобиллар сони кун сайин ортиб боряпти, демак, зарядлаш станцияларига ҳам талаб ошади. Шу боис, жорий йил 1 майга қадар юртимизда электромобилларни қувватлантириш станциялари сонини 4 мингтага етказиш белгиланган. Ўтган йилнинг шу даври ҳолатида уларнинг сони 1399 та эди.
Бугунгача ушбу йўналишда иш бошлашни мақсад қилган тадбиркорларни кўпроқ ер масаласи қийнаб келарди. Яъни шаҳар маркази, автомобиль серқатнов манзилларда ер нархи анча қиммат. Четроқ жойларда эса станциядан фойдаланувчилар сони кўп бўлмаслиги мумкин. Станциялар учун ер нархлари арзонлаштириб берилаётгани эса ишбилармонлар учун айни муддао бўлади.
Зарядлаш станциялари бўйича имтиёз ва қўллаб-қувватлов фақатгина тадбиркорлар учун эмас. Аҳолига ҳам бу борада яхшигина имтиёзлар белгиланган. Яъни автомобиль эгалари учун электр қувватлантириш харажатларини субсидиялаш ва бюджетдан компенсация қилинадиган имтиёзли кредитлар ажратиш чоралари кўрилади. Масалан, энди электромобилларни қувватлаш станцияларида қувватлаш вақтида 1 киловатт-соат электр энергияси нархининг 300 сўмдан ошган қисми давлат бюджети ҳисобидан қоплаб берилади. Бугунги кунда тарифлар 1 киловатт-соат учун 1800 сўмдан 2200 сўмгача ўзгариб туради. Агар 1800 сўмлик тарифда ҳисобласак, электромобиль эгаси автомобилини қувватлаш учун 1 киловатига 300 сўмдан тўлаган тақдирда қолган 1500 сўмни давлат қоплаб беради. Бу давлат тўловнинг беш баробардан кўпроғини тўлаб беришни ўз зиммасига оляпти дегани.
Бундай имтиёз электромобилдан фойдаланиш харажатларини янада арзонлаштиради. Аслида, ҳозир ҳам бу харажатлар ёқилғида ҳаракатланадиган автотранспорт воситалариникидан анча арзон. Шахсан ўзим одатда электромобилни 130 минг сўмга тўла қувватлантириб, шу билан камида беш кун ҳаракатланишим ҳақида айтсам, кўпчилик ҳайратда қолади. Ҳисоблаганимда, бу бошқа автомобилларнинг харажатидан бир неча баробар камлиги кўринади. Энди бунинг ҳам катта қисми давлат томонидан субсидия асосида қоплаб берилиши харажатларни янада камайтиради.
Солиқдан 10 фоиз чегирма
Шунинг учун ҳозир такси хизматларида электромобиллардан фойдаланиш оммалашиб боряпти. Арзон сарф-харажат кўпроқ даромад қилиш имкониятини беради. Қолаверса, буюртмачиларнинг ўзи ҳам кўпроқ электр токида ҳаракатланадиган автомобилларни чақираётгани кузатилмоқда. Бу ушбу турдаги транспорт воситаларининг енгил, шовқинсиз ҳаракатланиши, машина салонидан бензин ҳиди келиб турмаслиги, ўзидан зарарли тутун чиқариб, ойнани ёпиб ўтиришга мажбур қилмаслиги каби омиллар билан боғлиқ бўлса керак. Ҳар ҳолда юртдошларимиз электробусларга ҳам, электромобилларга ҳам анча ўрганди. Демак, талабга яраша таклифни ошириш керак.
Ўтган йили бир танишим ўзини ўзи банд қилган фуқаро сифатида рўйхатдан ўтиб, таксичилик фаолияти билан шуғулланиш ҳаракатига тушди. Иш бошлашдан аввал таксичилик лицензиясини олиши зарурлиги ва унинг харажати нари-бериси билан 700 минг сўмдан ошишини оғриниб айтди. Аммо бир муддат ўтгач, лицензияни мутлақо текин олганини қувониб гапирди. Гап шундаки, танишим электромобиль бошқарарди ва бу турдаги транспорт воситалари эгаларига лицензия олиш бепул экан.
Сал олдинроқ ўзим ҳам электромобилнинг давлат рақам белгисини алмаштирганимда, рўйхатдан ўтиш жараёнлари учун талаб этиладиган харажатлар ёқилғида ҳаракатланадиган автомобилларга нисбатан икки баробар арзон эканини кўриб ҳайрон қолгандим. Ўшанда мамлакатимизда “экологик транспорт” тизимини рағбатлантириш аллақачон амалда қўлланилаётгани, фақат бу ҳақида кўпчилик билмаслиги ҳақида ўйлагандим.
Давлат дастури билан бу имтиёзлар янада кенгайтирилмоқда. Жорий йилнинг 1 мартидан юртимизда кучга кирган янги механизм — электромобилда такси фаолияти билан шуғулланувчи ўзини ўзи банд қилган шахсларни рағбатлантириш шулардан яна бири. Энди кўзда тутилган қатор имтиёзлар сабаб электромобиль эгалари учун таксичилик қилиш янада осонлашиб, даромадли йўналишга айланади.
Аввало, электромобилларда такси хизмати кўрсатувчи ўзини ўзи банд қилган фуқаролар учун ижтимоий солиқнинг белгиланган ставкасига 10 фоиз чегирма берилмоқда. Шунингдек, уларга давлат ташкилотларига тегишли, жумладан, аэропортлар ва вокзаллар ҳудудидаги автотураргоҳлардан 30 дақиқа давомида бепул фойдаланишга рухсат этилади. Қоидабузарлик ва ЙТҲ содир этмасдан 1 миллион километр масофада такси хизмати кўрсатган фуқароларга эса “Табиат ҳимоячиси” кўкрак нишони топширилади.
Шу тариқа 2026 йил якунига қадар электромобилларда ишлайдиган таксичилар сонини 300 минг кишига етказиш кўзда тутилган. Солиқ қўмитасининг февраль ойидаги маълумотларига кўра, таксопаркдаги электромобиллар улуши 1,9 фоизни (12,1 мингта) ташкил этади. Демак, йил охиригача уларнинг сонини 25 баравар ошириш керак.
Бу аҳоли бандлигини таъминлаш ва даромадларини оширишга ҳам хизмат қилади. Қолаверса, юртимиз кўчаларида электромобиллар сони ортиши ҳисобига атмосфера ифлосланиши 7 фоиз камайиши кутилмоқда.
Ирода ТОШМАТОВА,
“Янги Ўзбекистон” мухбири
