Дастлаб “иккинчи имкон” иқтисодий амнистияси моҳиятига тўхталсак. Оддий айтганда, бу тадбиркорларга қарздорлик, солиқ ёки бошқа иқтисодий мажбуриятларини муайян шартлар асосида енгиллаштириш, қайта тиклаш ва фаолиятини давом эттириш имконини берувчи механизмдир. Кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектлари учун қўлланилаётган ушбу ёндашув жорий йилнинг 31 декабрига қадар давом этади.

Бунда иқтисодий амнистия эълон қилингунга қадар юзага келган солиқ қарзи (бундан пеня мустасно) 2026 йил 31 декабрга қадар тўлиқ тўланганда, ушбу қарздорлик бўйича ҳисоб­ланган пеня ҳисобдан чиқарилиб, улар билан боғлиқ ижро ишлари тугатилиши белгиланган. Шунингдек, аввал тақдим этилган солиқ ҳисоботларига солиқ тўловчи томонидан мустақил равишда тузатиш киритилиб, қўшимча ҳисобланган солиқ суммаси 2026 йил 31 декабрга қадар тўлиқ тўланганда, ушбу суммага нисбатан пеня ҳисобланмайди. Қолаверса, тадбиркорлик субъектлари солиқлар ва ­йиғимларни тўлаш учун тўлов топшириқномасини банкка тақдим этмаганлик учун маъмурий жавобгарликдан озод қилинади. 2026 йил 1 январга қадар шаклланган баъзи қарздорлик­лар ҳам ҳисобдан чиқарилади.

Яъни давлат тадбиркорга мавжуд қарздорликларни бартараф этиш, хатоларни ўз вақтида аниқлаб, тузатиш учун вақт ва имкон беряпти. Қарздорлик ҳисобига йиғилган пеня ва эски жарималарни енгиллаштиряпти. Аввал шундай хато ва камчиликлар, бажарилмаган мажбуриятлар бизнес эгаси оёғига тушов, кейинги фао­лиятига тўсиқ бўлиб келган. Энди тадбиркор белгиланган шартларни бажариб, хатоларни мустақил тузатиши учун имконият бериляпти. Ҳеч қандай жарима ва жазоларсиз, шунчаки камчиликни бартараф этиш имконияти.

Бу, айниқса, кичик ва ўрта бизнес учун катта қулайлик. Чунки энди иш бошлаган тадбиркор ҳар доим ҳам бехато ишлай олмайди, камчиликларга йўл қўйиши табиий. Бунинг учун уни дарҳол жазолаш эса фаолиятини тўхтатиб қўйиши ҳеч гап эмас. Бунга кўп бор гувоҳ бўлганмиз. “Иккинчи имкон” механизмининг асосий мақсади тадбиркор фаолиятини қонунийлаштиришга кўмаклашишга қаратилган. Фақат буни суиистеъмол қилиш эмас, унумли фойдаланиш керак.

Ана энди “иккинчи имкон”нинг бошқа бир моҳияти ҳақида сўз юритсак. Давлатимиз раҳбари билан бўлиб ўтган олтинчи очиқ мулоқотдан кейин буни ҳар бир тадбиркор ўз танасида турлича ҳис этди, тушунди ва таҳлил қилди. Менинг талқинимча, иккинчи имкон бу — шунчаки маъжозий маънодаги тушунча эмас. Бунинг ортида йиллар давомида орттирилган тажриба, ишонч ва эришилган натижалар турибди. Ортда қолган ўн йил ҳақиқий тадбиркорлик муҳитини яратиб, бугун юртимиз иқтисодий қудратини мустаҳкамлашга фаол ҳисса қўшаётган 1 миллион 200 мингдан зиёд ишбилармондан иборат катта кучни шакллантирди. Ана энди мана шу куч орттирган тажриба ва амалиёти билан бизнеснинг янги даврига кириб бормоқда. Давлатимиз раҳбари таъбири билан айтганда, тадбиркорларимиз “бизнесни бошлаш” босқичидан “капитални кўпайтириш” босқичига ўтяпти. Бунинг учун уларга янги имкон, йирик имтиёзлар тақдим этиляпти.

Очиқ мулоқот давомида илгари сурилган таклифлар, қўшимча имтиёзларни эшитиб ниҳоятда тўлқинлангандим. Кейинроқ Президентимизнинг тегишли фармони билан уларнинг қонуний мустаҳкамланганидан янада қувондим. Бугун ана шу имкониятларни таҳлил қилар эканмиз, улардан тўғри ва ўз ўрнида фойдаланиш ҳар қандай тадбиркорлик субъектини янада ривожлантиришига амин бўламиз. Менга қолса, ҳар бир имтиёз бизнес эгаларига берилаётган жуда катта ва беминнат кўмакдир.

Бу йилги учрашувдаги энг катта янгилик­лардан бири тадбиркорнинг оёғига тушов бўладиган асосий масала — текширувлар тизимининг янада енгиллаштирилгани бўлди. Яъни фармонга кўра, кичик тадбиркорлик субъектлари фаолиятини ҳар қандай текширишга 3 йил муддатга мораторий эълон қилинди. Жиноят иши доирасида, инсон соғлиғига таъсирини ўрганиш ва меҳнат қонунчилигига риоя этилиши каби айрим турдаги текширувларни истисно қилмаганда, энди тадбиркорнинг эшигини исталган давлат идораси тақиллатиб келиб, текшира олмайди. Мораторий даврида шундай ҳуқуқбузарликка йўл қўйган шахслар ҳатто белгиланган тартибда жавобгарликка тортилади. Бу имконият кичик бизнес вакилларига берилаётган бўлса-да, умумий тадбиркорлик муҳити ривожида катта ўрин тутади.

Бизники каби йирик ишлаб чиқарувчилар учун ҳам текширувлар бўйича яхши янгиликлар қўлланиляпти. Масалан, энди ўрта ва йирик тадбиркорлар ўз корхонасини ихтиёрий профилактик аудитдан ўтказганида хулосани солиқ органига тақдим этади ва солиқ идораси уни тан олиши керак. Муҳими, аниқланган камчиликни бартараф қилган тадбиркор жаримага тортилмайди ва ушбу давр учун солиқ органи текширув ўтказмайди. Давлатимиз раҳбари ҳозир 51 та идора молиявий жарима қўллаш ваколатига эга экани, аммо жарима маблағ йиғиш учун эмас, соҳада тартиб-интизом ва профилактика учун хизмат қилиши кераклигини таъкид­лагани бежиз эмас. Чунки жарималарнинг бир қисми давлат идорасига тушгани учун текширувлар сонини ошириш ҳолатлари ҳам учраган. Шу боис, эндиликда барча турдаги жарималар миқдори ўртача 2 баробар камайтирилгани биз тадбиркорлар учун катта қулайлик, қўшимча имконият бўлди.

Фармон билан тадбиркорларга берилган имтиёзлар ҳақида узоқ гапириш мумкин. Бу йилги очиқ мулоқот олдидан ишбилармонларнинг таклифлар билдириш жараёнларидаги фаоллиги давлатимиз раҳбари томонидан уларнинг кўпи рағбатлантирилганида ҳам акс этди. Ҳатто баъзи имтиёзларни ўзимиз ҳам кутмагандик.

Кичик тадбиркорлик субъекти 10 миллиард сўмгача кредит олишида гаровнинг 30 ­фоизини давлат, 30 фоизини Бизнесни кафолатлаш компанияси, яна 15 фоизини банклар ўз зиммасига олиши, экспортёрларнинг хорижий брендмейкер олиб келиш харажатининг ярми тўлаб берилиб, ташқи бозорларда миллий брендларни тарғиб қилиш, уларни халқаро талабларга мослаштиришга 50 минг долларгача субсидия ажратилиши, келгуси йилдан тадбиркор ва давлат ўртасидаги низоларни кўришда “тадбиркорнинг ҳақлилик презумпцияси” тамойили жорий қилиниб, бизнес эгасининг айбдорлиги судда исботланмагунча, у айбсиз деб ҳисобланиши ва жарима ҳамда бошқа таъсир ­чоралари қўлланилмаслиги — буларнинг барчаси ­шунчаки имтиёзлар эмас, тадбиркорга берилаётган улкан ишонч ва қўллаб-қувватловдир.

Айниқса, “сукут — розилик” тамойили жорий этилаётганидан қувондим. Энди тадбиркорликка оид давлат хизматларининг 50 фоизи “сукут — розилик” тамойилига ўтказиляпти. Бу давлат идораларига мурожаатлар билан боғлиқ. Агар йўлланган аризалар белгиланган муддатда кўриб чиқилмаса, автоматик равишда тадбиркор фойдасига ҳал қилинган ҳисобланади.

Бу биз учун айни муддао бўлди. Чунки иш бўйича давлат хизматларидан кўп фойдаланамиз ва кўплаб мурожаатлар қилишимизга тўғри келади. Афсуски, баъзи ҳолларда аризамизга қонунчиликда белгиланган вақтда жавоб ололмаймиз, ойлаб кутиш ҳолатларимиз бўлади. Натижада ортиқча вақт сарфлаб, қайта мурожаат қилишга мажбур бўламиз. Чунки масалага аниқлик киритишимиз, ечимини қилишимиз керак.

“Сукут — розилик” тамойили ана шу жараённи тартибга солади. Энди тегишли давлат идораларига йўллаган мурожаатимиз ўз вақтида кўриб чиқилмаса ёки қонунда белгиланган муддатларда жавоб ололмасак, бу розиликни билдиради ҳамда вазият бизнинг фойдамизга ҳал бўлади.

* * *

Кўплаб давлатларда бўламиз, тадбиркорлар билан суҳбатлашамиз. Доим бир нарсага амин бўламанки, юртимизда бизнес соҳасига берилаётган бу даражадаги имконият ва имтиёзларни жаҳоннинг бошқа давлатларида кузатмадим. Нима учун бугун тадбиркорларимиз фақат ривожланиш, дунё бозорига фаол чиқиш ҳақида ўйлаяпти, аниқроғи, ўйлай оляпти? Чунки уларнинг оёғига тушов бўладиган катта муаммолар, қўрқув ва ишончсизлик йўқ. Аксинча, янада кенг шароит, кўпроқ имтиёзлар яратиб бериляпти.

Заргарлик корхонамиз 2021 йилда ташкил этилганида инвестиция миқдори 3 миллион доллар бўлган. Ҳозир савдо айланмамиз 10 миллион долларга етди. Ўнлаб турдаги тайёр заргарлик маҳсулотлари ишлаб чиқариб, экспорт қиламиз. 150 га яқин кишини иш билан таъминлаганмиз.

Бу ривожланишлар ўз-ўзидан бўлмайди. Аввало, соҳага эътибор, қолаверса, қўшимча имтиёзлар сабаб ишлаб чиқариш қувватларини доимий ошириб боряпмиз. Биргина солиқ имтиёзларининг ўзи фаолиятимиз ривожида катта ўрин тутади. Бугунга қадар ҚҚСнинг 85 фоизини қайтариб бериш имтиёзидан фойдаланиб келяпмиз. Қолаверса, биз заргарлик буюмлари ишлаб чиқарувчилар мол-мулк ва ер солиғидан озод қилинганмиз.

Умуман, имконият ва имтиёзлар жуда катта. Аммо бу имкониятлар тадбиркорни сунъий қўллаб-қувватлаш, исталганча фаолият юритишига йўл очиб бериш учун берилмаяти. Аксинча, мақсад бизнес эгалари фаолиятини қонунийлаштириш орқали янада ривожланишга кенг йўл очишга қаратилган. Улардан фақат тўғри ва ўз ўрнида фойдаланишимиз керак.

Сайфулло СОБИРОВ,

“Софизар” қўшма корхонаси раҳбари