Бундан тақрибан уч минг йиллар олдин ҳам бу ерда маданият ва санъат, илму маъ­рифат гуллаб яшнаган, ўз чиройи ва латофа­ти билан инсоният тафаккурига нур бериб турган. Хусусан, милоддан аввалги IV асрда Самарқандни эгаллаган Искандар Мақдун­ли (Александр Македонский)нинг “...У мен эшитганимдан ҳам гўзалроқ экан” деган иқрори тарихий манбалардан яхши маълум. Ўз даврида дунёнинг маданий-иқтисодий, ҳарбий-сиёсий таянчларидан бири бўлган Самарқанд нафақат “ер юзининг сайқали”, балки замонлар оша дунё тартибини белги­ловчи қудрат (держава) пойтахти ҳам бўлган.

Бироқ бу муаззам кентнинг ҳаёти доим ҳам равон кечмаган. Соҳибқирон Амир Темур, сўнг унинг набираси Мирзо Улуғ­бек даври, яна икки аср ўтиб, XVII асрнинг биринчи ярмида (ўша вақтда Самарқанд Аштархонийлар сулоласи ҳукмрон бўлган Бухоро хонлиги тасарруфида бўлган) ҳоким Ялангтўш Баҳодир замонларида гуллаб-яш­нагани мозийдан маълум. Аммо муаррихлар ундан кейинги паллалар ҳақида кўп сўз­ламайдилар. Бунинг сабаби оддий: чунки ундан сўнг шаҳарнинг ўтмишида таназзул даври кечган... Кўп узоққа бориш шарт эмас. XIX-XX асрлардаги аввал Чор Россияси, кейин большевиклар босқинида у катта тала­фотлар кўрганини барчамиз яхши биламиз. “Тенглар ичра тенг” бўлган ёки истиқлол тонги отган илк йиллар ҳам кўҳна кент тари­хида таъсирчан аҳамият касб этмади.

Совет ҳокимиятининг Самарқанддан кўзлаган мақсади анча устакорлик билан ўй­лаб топилганди: мустабид идеология шаҳар харобалари ва ўтмишини кўз-кўз қилиш орқали даҳрий ва репрессив империяни ис­лом ва шарқ маданияти ҳомийси сифатида тақдим этиш, ундан умумтарих ва қадрият­лар витринаси — мультикультурализм, яъни советча тенглик ҳамда бағрикенгликни кўр­сатиш учун фойдаланарди. Мустақилликдан кейин бу қадимий кентга бўлган эътибор бошқа томонга оғди. Энди унга кўпроқ ўз­ликни топиш, руҳиятдаги посттоталитар ҳо­латни деформациялаш учун қўлланиладиган восита ўлароқ ёндашила бошланди. Тўғри, айни янгиланишларни шунчаки формал ўз­гаришлар эди, дейиш адолатдан бўлмайди. Чунки обидалар, қадамжолар, меъморий ёд­горликларни тиклаш ва обод қилиш бораси­да катта ишлар амалга оширилди. Аммо бу ҳаракатлар шаҳарнинг қадимий шуҳратини тиклаш ва энг муҳими, унинг асрий руҳия­тини қайта уйғотишдек қудратни намоён эта олмади.

Нега? Чунки истак ва ҳаракат қанча­лик самимий ва кўламли бўлмасин, уларда шаҳарнинг тарихий хотираси ва моҳиятини тўлиқ тиклаш учун зарур бўлган ички маз­мун ва уйғунлик етишмади. Жўнгина айт­ганда, шонли ўтмиши, маънавий идентлиги унга “тарих иконаси” сифатида қарашдек узоқ йиллар онгимизда шаклланган гламур тасаввурлар соясида қолди.

Аслида, Самарқандни тушуниш, жуғро­фий аҳамиятини аниқлаб олиш ўта муҳим эди. Нимага десангиз, бу кўҳна замин фақат мозий осори атиқаларига эмас, балки унинг бағрида минг йиллардан буён яшаб келаёт­ган халқ учун ҳам ватан саналарди. Буни тўғри англаш учун бизга хийла узоқ вақт ке­рак бўлди.

Айни масалада фикр юритишни бир на­фас кечиктириб, диққатимизни бугунги кун­ларга қайтарсак.

Ўтаётган ўн йиллик Самарқанд ҳаёти­да янги даврни бошлаб берди. Мен бугун­ги мақолада айни ўзгаришларни муфас­сал шарҳлаш фикридан йироқман. Зотан, шаҳарнинг ҳозирги қиёфаси, у ерда олиб борилган бунёдкорликлар ҳақида ҳаммамиз яхши биламиз. Бир пайтлар Соҳибқирон­нинг қудратли салтанатига бошкент бўл­ган, оламни ўзига маҳлиё айлаган, хорижий сайёҳлар ва сиёсатчилар қадами узилмаган шаҳар бугун асл шавкатини тиклаётганини барчамиз сезиб турибмиз. Ҳеч муболағасиз айтиш мумкинки, узоқ танаффусдан сўнг у яна дунё сиёсатчилари, иқтисодчилари йиғи­либ маслаҳатлашадиган халқаро дипломатия саҳнасига айланди. Келаётган хорижлик меҳмонлар, ҳатто, сайёҳлар оғзидан ҳам бир эътирофни кўп эшитиш мумкин бугун: “Са­марқандга эртаклардаги, тарих китобларида­ги жозибаси қайтибди!”.

Энди айтинг, одамлардаги таассуротни янгилаш, замонлар юки монолитдай қуйиб қўйган стереотипларни парчалаш ўз-ўзидан бўлади деб ўйлайсизми?! Иддаомиз бекор­га эмас. Зотан, шаҳарнинг кўрку таровати фақат беш-ўнта меъморий ёдгорлик билан ўлчанмайди. Қолаверса, “ўтмиш руҳи” та­саввури чечан гидларнинг мароқли ҳикояла­ри орқали тўлиқ шаклланади деб қараш ҳам унчалик тўғри эмас.

Қадим тароватни уйғотиш фақат бир амал — кўҳна деворлар, тупроқлар қари­да кўмилиб ётган маданий оҳангларгагина тан. Уларни ҳаракатга келтириш учун эса тарихий-руҳий ҳаёт қатламини қайта кўриб чиқиш талаб этиларди. Яъни нафақат шаҳар, балки бутун ён-атрофдаги маданий ҳаётни тубдан ўзгартириш, илмий тилда айтганда, жамият ҳаётини десоветизация — мустамла­качиликнинг барча меросларидан тозалашни назарда тутарди. Ўз-ўзидан равшанки, бу катта масштабдаги юмуш эди. Шу маъно­да айтадиган бўлсак, Самарқанднинг қай­та “оёққа туриши” осон кечди деган одам адашади.

2001-2003 йилларда шу йўлдаги ма­шаққатли меҳнатни мен ўз кўзим билан кўрганман. Айнан ўша йиллари Шавкат Миромонович Жиззахдан бу ерга ишга ўтган ва айни масъулиятнинг оғир юки у кишининг елкасига тушганди. Бугун баъзи давраларда ҳам ҳайрат, ҳам таажжуб билан “Янги ҳоким иш бошлаган кезларда идора ҳудудидан фалон машина чиқинди олиб чиққан экан”, деган гаплар ҳам айни даврларга тегишли. Эшитган қулоққа гарчи лофга ўхшаб туюлса-да, ҳақиқатан, шун­дай бўлган. Бўлганда ҳам, у киши масалага кечиктириб бўлмас, энг муҳим юмушдек ёндашгани ҳозиргидек ёдимда. Ўшанда менинг ҳам “Шунча иш туриб фаолиятни нега бундан бошлади”, дея ажабланган вақтим ҳам бўлган. Аммо кейин тушун­дим. Англаганим шуки, бу ҳодиса нафақат ободончилик ҳаракати, балки узоқ йиллар эсдан чиққан, тузумлар ва сиёсатлар наза­ридан четда қолган, баъзан эса такаббур­лик билан кўзга илмай қаралган руҳий ян­гиланиш сари солинган бир йўл экан.

Айни мулоҳазаларни қатъий айтишим­нинг боиси бор, албатта. Чунки Шавкат Миромонович Тошкент ва Жиззахда бўлга­ни каби бу ерда ҳам ишни озодалик ва са­ришталикдан бошлаган эди. Эсимда, бутун вилоят бўйлаб бошланган ободонлаштириш ишлари нафақат ҳудудларни, балки одам­лар кўнглини ҳам ёритиб юборганди ўша кезларда. Мавзу контексидан келиб чиқиб масалага фалсафийроқ ёндашадиган бўлсак, айни ўринда кўздан панада қолаётган мажо­зий маънони илғашимиз мумкин: Шавкат Мирзиёев ушбу ишга жазм қилар экан, ҳақ­ли маънода афсонаю ривоятлар, зафар ва ға­лабалар шавқи, шону шавкати чўкиб ётган қадимий ва буюк шаҳар бағрини ҳам қора ўтмиш ғуборларидан поклаётгандек эди. Ҳа, Самарқанднинг маънавий қиёфаси, руҳияти­даги юксалиш айнан шундай бошланганди, десам ҳеч ҳам адашмаган бўламан. Зотан, ҳар қандай буюк ишлар, улуғворлик, поклик пойдевори устига қурилади.

Баъзи давлатларга сафар қилган одамларнинг “Аэропортданоқ ёмон ҳиддан нафасим бўғилиб қолди, кўчалардаги ахлат уюмларини кўриб, кўнглим айниди, кайфиятим бузилди”, деганга ўхшаш ҳикояларини кўп бор эшитган бўлишингиз мумкин. Ҳа, аслида, беписанд қарайдиганимиз озодалик шунчаки “рўзғорбоп” тушунча эмас, у руҳият кўзгуси, ички маданият ифодасидир.

Аслини олганда, Шавкат Мирзиёев сиёсий йўналишида мен айни устуворликни бундан анча илгари, уни таниган йилларим­даёқ сезганман. Ўтган асрнинг 80-йиллари охирлари, 90-йиллари бошида мамлакат сиёсий майдонида пайдо бўлган ёш йигит ҳаракатчанлиги, чечанлиги билан тезда кўпчиликнинг эътиборига тушганди. Ўрни келганда бир мушоҳадам билан ўртоқлашиб ўтишим зарур деб ўйлайман. Ўқиганларим ва ҳаёт тажрибамга таяниб аниқ айта ола­манки, бу дунёда тасодифлар йўқ. Фикримни янада очиқроқ билдирадиган бўлсам, буюк шахсиятлар ўзлари ҳақида биринчи қадамла­риданоқ ишора беришади...

Халқимизда “Яратганнинг назари туш­маса...” деган мағзи тўқ ҳикмат бор. Аср­лар давомида ўз моҳиятини йўқотмаган, ота-боболаримизнинг фалсафадаги детерми­низм тушунчасига уйқаш ушбу “хулоса”си, ҳақиқатан, биз одатда тасодиф ёки омад, дея таърифлайдиган воқеалар замирида инсон англаб етмайдиган қонуниятлар борлигини эсга солиб туради.

Бўлмаса айтинг, Жиззахнинг олис бир қишлоғида ўсган ёшгина йигит Олий совет­га депутат, пойтахтнинг марказий районла­ридан бирига ҳоким бўлади деб ким ўйлаган ўша дамлар. Ҳолбуки, совет ва ундан кейинги дастлабки даврларда ҳам “шаҳарга фақат шаҳарликлар” деганга ўхшаш мутлақо асоссиз, ёзилмаган қоида ҳукмрон эди.

Майли, расамади билан қуйироқда ҳали бунга вақт ажратамиз. Аслида, бош мавзу­миз Самарқанд, Шавкат Мирзиёевнинг айни вилоятдаги фаолияти тўғрисида эди. Бироқ гапнинг ўзани сал нарироққа, у киши ижти­моий-сиёсий ҳаётга кириб келган илк дам­ларга бурилиб кетди. Эҳтимол, бунда ҳам бир ҳикмат бордир. Зеро, моҳиятни англаш учун, аввало, унинг замирига назар ташлаш лозим, дейишади-ку улуғларимиз.

II

Фавқулодда қобилиятли одамларга яшаш ва ишлаш ҳамма замонларда ҳам осон кечма­ган. Масалан, ғайрат-шижоати, дунёқараши ва ғоялари жамиятдаги анъанавий тушунча­лардан фарқ қиладиган, олмон файласуфи Иммануил Кант таъбири билан айтганда, одатдагидан илғорроқ “ақл” атрофни илҳом­лантириш билан бирга теваракдагиларда етарлича хавотир ҳам уйғотиши мутлақо бор гап. Бунга тарихий-сиёсий адабиётлар­дан кўп мисоллар келтириш мумкин. Бироқ омадим шундаки, айни ҳодисани мен китоб ёки архив ҳужжатларида эмас, ўз ҳаётимда кўрганман.

У кишини ҳали институтда ишлаётган кезлариданоқ билардим. Чунки “горком”да­ги иш фаолиятим аввалига айнан фан ва ўқув муассасалари, кейин ҳам шунга яқин — мафкуравий йўналиш билан боғлиқ эди. Очиқ айтаман, ўша кезлар ҳаракатчан, кў­зидан ўт чақнаб турадиган, ўта тарбияли ва ёшига нисбатан хийла мулоҳазали бу йигит­га ортиқча эътибор бермаганман. Наздимда, у оддий бир олий ўқув юртининг илмий хо­дими, нари борса, навқирон педагог-зиёли эди. Унинг мен, қолаверса, шаҳар жамоат­чилиги ва юқори элитанинг тасаввурларини тўзғитиб юборган, умумсиёсат саҳнасида Шавкат Миромонович деган ҳар томонлама ҳурмат-эътиборга сазовор исм-шариф билан ҳисоблашишга мажбур қилган даври 90-йил­лар бошига тўғри келади.

Ўшанда Михаил Горбачёвнинг ҳамма ёқни остин-устун қилган “қайта қуриш ва ошкоралик” замонларининг сўнгги йилла­ри, олатасир, биров бировни эшитмайдиган, ҳамма гапирадиган даврлар эди. Айнан ўша йили Республика олий совети депутатли­гига сайловлар бўлиб ўтади. Эндигина 33 ёшга кирган, пойтахт ҳаёти, ҳокимиятнинг шафқатсиз “ўйинлари”ни ҳали ич-ичидан билмаган ёшгина йигит ўз номзодини халқ вакиллигига қўяди.

Шундайгина кўз югуртириб ўқиганда силлиқ ўтиб кетадиган бу гаплар жуда му­раккаб вазиятни ифода этади, аслида. Чунки номзодлар анча номдор, тажрибали, бун­дан-да муҳимроғи, ҳукмрон сиёсий аъёнларга яқинроқ (очиқ айтганда, у кишидан бўлак бари “танланган”лар) эди. Келинг, даъ­вомиз асоссиз бўлмаслиги учун ўша йили Шавкат Миромонович билан “сиёсий мара­фон”га кирган фаоллар номини санаймиз. Шу ўринда эслатиб ўтай, асосий сайловга киргунча талабгорлар саккиз киши бўлган. Чиғириқдан эса уч киши ўтади. Булар ўша йиллардаги Тошкент милиция олий мактаби (ҳозирги ИИВ академияси) раҳбари Николай Иванович Ожиганов, Ўрта Осиё ирригация ва сув муаммолари илмий-тадқиқот инсти­тути (маълумот учун айтай, ўша вақтларда бу даргоҳ нафақат минтақада, балки бутун иттифоқда илмий-амалий салмоққа эга эди) директори Виктор Абрамович Духовний...

Табиийки, булар орасига маҳаллий миқёсдаги институт ўқитувчиси, бунинг устига “юқори” ҳали етарлича билмаган ёш йигитнинг қўшилиб қолиши кўпчилик­ни ажаблантирди. Баъзилар буни шунчаки расмиятчилик учун қўйилган қадам деб ўйлаган бўлса, бировлар кибрини очиқча кўрсатиб, муғомбирона жилмайди: “Кеча қишлоқдан келган болага бундай жиддий тадбирда нима бор экан?”.

Эътироф этиш керак, уларнинг иддао­сида жон бордек эди. Нега десангиз, ном­зодлари қўйилганлар орасидаги Ожиганов ҳуқуқ-тартибот, қолаверса, республика ижтимоий-сиёсий ҳаётида анча эътиборга эга одам бўлган. Духовний эса, боя қавс ичи­да алоҳида атай изоҳ берганимдек, нафақат Ўзбекистон, балки иттифоқ миқёсида катта қудратга дохил аъён ўлароқ мутлақ ғолибликка ҳақлидек тасаввур уйғотарди. Чунки унинг қўлида муҳим дастак — ирригация ва сув масалалари жамланганди.

Яхши биласиз, ўша даврлар бутунлай аграр тармоққа “ўтирғизилган”, “киндиги бир” минтақа республикалари учун бу соҳа ҳаёт масаласи эди, гўё. Шунинг учун Ду­ховний эгаллаган мартаба таъсири нафақат Ленин (бугунги мустақиллик) майдони биқинидаги ЦК (Центральный Комитет — Марказий Қўмита) биносининг серҳашам ҳужраларида, балки бизга қўшни бўлган барча республикаларни “маҳв” этиб, шимол­да жойлашган “марказ”нинг қирмизи гум­базли саройларида ҳам тантанали тарзда акс садо бериб турарди. Шу сабаб сайловчилар учун ҳам, шунчаки вазиятни кузатиб турган томошаталаб одамлар учун ҳам натижа қи­зиқ эди. Якун шундай бўлдики, тўлиқ ошко­ралик ва эркинлик асосида ўтган сайловда Шавкат Мирзиёев рақибларидан катта фарқ билан устун келди...

Албатта, шу ўринда савол туғилади: қа­торидаги сиёсий қудратга, обрў ва мартабага эга бўлган номзодларни у киши қандай ортда қолдириб, депутатлик мақомига эришди?

Мен ашаддий фаталист эмасман. Бироқ юқорида келтирганимдек, ота-боболаримиз­дан мерос “тақдир”, “пешонасига битган” деган азалий тушунчаларни тўлиқ инкор ҳам этолмайман. Қолаверса, у кишининг ғолиб бўлишида табиатидаги шиддат, ҳаракат­чанлик ва инсонларга бўлган чексиз меҳр, ноёб одамгарчилик хислати ҳам асос бўлди деб ўйлайман. Чунки у институтда фаолият юритаётган ўша дамларда ҳам туманда фаол сифатида яхши танилган, маҳаллалар аҳли, талабалар меҳрини қозониб улгурган эди.

III

Юқорида бир мулоҳазани бошлаб, да­вом эттиришни ортга сургандик. Назаримда, энди унинг мавриди келди. Совет даврида гарчи “биз катта бир оила” деган баландпар­воз шиор устуворлик касб этган бўлса-да, бу чақириққа нисбатан скептик қараш йўқ эмасди. Дейлик, “оға-ини”ларнинг ҳар бири­да, гарчи пинҳона бўлса-да, ўз манфаати ёки ижтимоий-сиёсий идентлигини юқорироқ қўйишга, барча имтиёзу рағбатларга, аввало, улар ҳақли эканини исботлашга тийиқсиз уриниш истаги бор эди. Айни шу “хусуси­ят” миллий республикалар ичида ҳам кўзга ташланарди. Бошқаларни четга суриб, ўзи­миз ҳақимизда гапирадиган бўлсам, ўша даврларда ким қайси вилоятдан, воҳаданми, водийданми, сал пастроққа қараб тушсанг, районма-район, уруғ-аймоқ суриштириш, хуллас, ҳокимият иерархияси шаклланиши­да очиқ айтилмаса-да, шундай ўлчовнинг борлигини тамоман инкор қилиб бўлмасди. Шавкат Миромоновичнинг депутатлик сай­ловларида ва ундан кейин, 1992 йилда Мир­зо Улуғбек туманига ҳоким бўлишида ҳам бу сезилган.

Масалага кенгроқ ёндашганда, асли­да, халқ тилида соддагина қилиб “маҳал­лийчилик” дейиладиган, аммо жиддийроқ қарасангиз, қайсидир маънода ижтимоий дискриминацияга ҳам ўхшаб кетадиган бу хавфли қусур нафақат Тошкент, балки умум­жамиятимизга хос хавфли иллат эди. Оддий тушунтирганда, Қашқадарёга қашқадарёлик, Бухорога бухоролик, Наманганга фақат На­мангандан чиққан кадргина раҳбар бўлиш­га муносиб, деган халқни бўлиб ташлашга, бирлик ва якдилликка рахна солувчи қараш эди бу.

Мен аниқ билмайман, бундай радикал кайфият, қараш бизда қачон пайдо бўлган?.. Эҳтимол, унинг шаклланиши ўтган аср бошларига бориб тақалар. Билмадим. Ҳар қалай, коммунистларнинг ўша йиллари “миллий республикалар ва миллатларни “яратиш” сиёсати” олдин на этник ва на ҳудудий их­тилофларга борган туркистонликлар ўрта­сида ўзига хос айирмачиликни келтириб чиқаргани бор гап. Табиийки, бўлиб ташлаб, бошқариш уларнинг манфаатига мос эди. Жумладан, ўлкадаги миллий келишмовчиликлар — ҳудуд ва маданий мерос, этнос ёки этногенез атрофидаги “ғижиллашиш”лар пинҳона давом этаркан, бундан “марказ” атай кўз юмарди. Чунки ҳамжиҳатлик ва руҳий яқинликнинг йўқлиги минтақага доимий ожизлик бахш этиб туришини улар яхши тушунишарди. Бироқ советлардан ўзлаштирилган салбий тажриба, “бўлиб ташлаб идора қилиш сиёсати”, гарчи зарари­мизга бўлса-да, бизда кечагача давом этди. Хусусан, мустақилликдан кейин ҳам вилоят­лар ва ҳатто туманларни бир-биридан ажра­тиб турадиган “блок пост”лар қўйилганини нима билан изоҳлаш мумкин. Аммо Шавкат Миромоновичнинг пойтахтда муҳим сиё­сий персонга айланиши масаласи, юқорида ишора қилганимиздек, бундан ҳам жиддий­роқ оқибатларни келтириб чиқарган, дангал айтганда, кўплаб ўзини энг муҳим аъён деб ҳисобловчи маҳаллий “зодагон”ларни безовта қилганди. Албатта, узоқ даврлардан бери бир маромда кетаётган “иш”лар динамикаси бирдан ўзгарса, табиий равишда хотиржам­лик йўқолади. Бу беҳаловатликнинг қат-қа­тида ҳасад ҳам бор эди. Бироқ мен буни кат­та айб сифатида қораламайман. Зотан, ҳасад ҳам нафсга боғлиқ. Нафс эса ҳаммамизда бор.

Ҳатто башарият даҳолари деб ар­доқлайдиган буюкларда ҳам ҳасад бўлган. Масалан, наинки рус халқининг, балки инсоният олий тафаккурининг даҳолари­дан бири Лев Толстой ўз замондоши буюк адиб Фёдор Достоевскийни кунлагани (мавқе қизғониш, рашк қилиш) ҳақида кўп хотиралар бор. Дейлик, у кўп мақолала­рида Достоевскийни “тилнинг расвосини чиқарган”ликда айблайди. Бундан ҳам ач­чиқроғи, Максим Горький хотираларида келади. Унда Толстой шундай дейди: “Достоевский ўзининг жинни қаҳрамонларидан бирини ўзи ишонмаган мақсадга хизмат қилгани учун, ўзидан ва бошқалардан ўчи­ни олиш учун яшайди деб ёзади. Бу гапни у ўзи ҳақида ёзган, у ўзи ҳақида худди шун­дай дейиши мумкин эди...”.

Хуллас, ҳасад масаласи умуминсоний, табақаларга бўлинмаган бир туйғу дейиши­миз мумкин. Қолаверса, бу юқорида айтга­нимдек, унчалик кечирилмайдиган қусур ҳам эмас. Аммо очиқ душманлик бу ноин­сонийлик белгиси. Шавкат Миромонович Мирзо Улуғбек туманига ҳоким бўлганида бундай номардларча қилинган ҳаракатлар, душманона фитналарга кўп бор рўбарў келганди (ўша пайтлари шаҳарнинг Собир Раҳимов туманида ҳоким бўлганим учун бу воқеалардан яхши хабардор эдим).

Халқ орасида анча оммалашиб кетган, у кишининг ўзлари ҳам бир неча бор ку­либ эслаган “Улуғбек ҳайкали” ҳақидаги ҳангома шулардан биттаси, холос. Аслида, кимнинг “ижод”и бўлса ҳам, бу ўта пух­талик билан ўйланган иш эди. Эрталаб давлат раҳбари хорижлик меҳмон билан бирга гулчамбар қўйиши керак бўлган мо­нументнинг бошини олиб кетиш... Чуқур­роқ ўйласангиз, айни бузғунчилик ташаб­бускорлари топилмалари замирига “сиёсий мажоз”ни устакорлик билан беркитишган: Мирзо Улуғбек бошининг кесилиши асли­да шахсан Шавкат Мирзиёев сиёсий фао­лиятига қилич сермаш эди...

Албатта, шунча гапдан кейин ҳақли бир савол ўртага чиқади: Мирзиёевга қилинган кинли муносабатнинг боиси нима эди, унинг вилоятдан эканими?! Йўқ, бу ерда, ҳали айтганимдек, ундан-да жиддийроқ сабаб ҳам бор эди. Мотив шундайки, пойтахтнинг Мирзо Улуғбек туманига тайинланган ёш ҳоким шаҳар ижтимоий-иқтисодий ҳаётини ўз ғайрати, билим ва иқтидори, ноёб қобили­яти билан фавқулодда “уйғотиб” юборган ва бу кўпчиликни сергак торттирганди. Бугун аксарият тошкентлик фаоллар, ўша маҳаллар фаолияти шаҳар ҳаёти билан боғлиқ бўлган, юраги тоза, виждони уйғоқ фахрийлар мада­ният, орасталик, саранжомлик ва бунёдкор­лик завқи билан ишлаш ва яшаш борасидаги кўп тажрибаларни айнан Шавкат Мирзиёев­дан ўрганишганини очиқ тан олишади, эъти­роф этишади. Сабаби, маҳалла ва кўчалар, хиёбонлар гўзаллиги, одамларни улуғ мақ­садлар сари бирлаштира олиш бобида ушбу туман нафақат Тошкентда, балки мамлакатда энг олдинги сафда эди.

IV

Ўзи умуман бугунги айтмоқчи бўлган гапимиз Самарқанд ва Самарқанд руҳи­га қайта “жон бағишланиши” ҳақида эди. Лекин у ердаги қилинган ишлар, Шавкат Мирзиёевнинг қалбидаги жасорат, Ватани­га, ўз тарихи ва миллатига бўлган сўнгсиз меҳр-муҳаббатни очиб бериш учун юқори­даги ҳикояларни ҳам айтиб ўтиш керак эди деб ўйладим. Зотан, у кишининг шахсияти ўз-ўзидан осмондан тушгандек пайдо бўлиб қолгани йўқ. У бугунги мавқеи — халқининг севимли Президентига айлангунича қанча заҳмат чекди, не-не бало-қазолардан омон чиқа олди. Бу Яратганнинг биз учун буюк бир туҳфаси, албатта.

Энди асосий мавзу — Президентимиз­нинг Самарқандда амалга оширган ишлари, у ердаги фаолияти ҳақида бафуржа гаплаш­сак. Негаки у кишининг айни шу вилоятда­ги фаолияти, тажрибаси мамлакатимизнинг бугунги истиқболига тагзамин бўлди, десам, адашмаган бўламан.

V

Ўрта асрларда “Ғарбда Рим, Шарқда Самарқанд” деган таъриф пайдо бўлганини ҳаммамиз яхши биламиз, бундан фахрланиб юрамиз. Аммо юқорида айтиб ўтганимиз­дек, бу қадимий кент ҳам худди инсон тақди­ридек мураккаб йўлни кечиб ўтган.

Биргина мисол, гарчи 2001 йилда Са­марқанднинг меъморий-тарихий ёдгор­ликлари ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилгани шаҳарнинг халқаро мақомини яна бир бор тасдиқлаган бўлса-да, ўша даврдаги реал манзара унинг шуҳрати­га соя солиб турар, халқаро ташкилотнинг эътирофи эса шунчаки унинг ёши ва шонли ўтмишига кўрсатилган ҳурмат рамзидек та­ассурот қолдирарди. Инфратузилмани қўйиб турайлик, оддийгина маиший маданият де­ган матоҳ ҳам шаҳар ҳаётига бегонадек эди.

Вилоят иқтисодиёти ҳам худди шундай оғир аҳвол — таназзулда эди. Саноат ва тад­биркорлик ривожланмаган, қишлоқ хўжали­гида йиллар давомида йиғилган муаммолар анъанавий тус олганди. Энг ачинарлиси, 4 миллионга яқин аҳолининг атиги 7 фоизи тадбиркорлик билан шуғулланарди. Ва айни кўрсаткич, таассуфки, ҳудуд иқтисодиёти­нинг ички имкониятлари тўлиқ ишга со­линмаганидан, аҳолининг тадбиркорлик ва бизнес ривожига бўлган ишончи сўнганидан ҳам дарак берарди.

Ана шундай мураккаб бир паллада Шавкат Мирзиёев Самарқанд вилояти ҳоки­ми этиб тайинланди. У ўша пайтдаёқ яхши англаган эдики, бу нафақат тақдирнинг сийлови, балки вилоятда олис даврлардан тўпланиб қолган ижтимоий-иқтисодий “ме­рос” қаршисидаги синов ҳам эди. Шу сабаб у кўпчиликка ўхшаб ишни кабинетдаги маж­лислар ёки “телефон бошқаруви” амалиётла­ридан эмас, тўғридан тўғри одамлар орасига киришдан бошлади.

Тушунмовчилик бўлмаслиги учун бир гапни айтиб ўтай. У кишининг ишлари, фаолиятини худди ёнида тургандай ҳикоя қилишимнинг сабаби бор. Чунки Шавкат Миромонович вилоятга тайинланган илк дамлар ва ундан кейин ҳам мен деярли доимо ёнларида, ҳамнафас бўлганман. Шунинг учун аниқ эслайман, янги раҳбар илк иш кунини Самарқанд халқаро аэропортидаги ҳолатни кўздан кечиришдан бошлади (эҳти­мол, бугун шаҳар кўркига кўрк қўшиб тур­ган янги аэропорт қурилиши шу маҳаллар у кишининг кўнглидан ўтгандир.) Ўшанда бир гуруҳ фаоллар ҳамроҳлигида йўл-йўлакай кўчама-кўча, маҳаллама-маҳалла пиёда ай­ланиб, ҳудуднинг ҳақиқий аҳволи, одамлар­нинг кундалик дарду ташвишларини бевоси­та синчиклаб ўрганди.

Натижада шаҳардаги кўп йиллик лоқайдлик ва эътиборсизлик оқибатида йиғилиб қолган турли муаммолар бирма-бир юзага қалқиб чиқди. Айниқса, вилоятнинг оғир экологик ҳолати, кўчалар, маҳаллалар ва жамоат жойларида уюлиб қолган чиқин­дилар Самарқандни тозалаш ва обод қи­лиш ишларини бирор кун ҳам кечиктириб бўлмайдиган вазифага айлантирганди. Му­болағасиз айтганда, аҳвол, боя ўзим сўзим давомида шаҳар гигиенаси бобида кесат­ган, танишларимиз сафар таассуротлари­даги мамлакатларникидан пеш эмасди. Шу боис, бу борада жиддий “кураш” бошланди. Бугун ободлик ва озодалик бобида ибрат намунасига айланиб кетган ҳодиса — бир­гина вилоят ҳокимлиги ва унинг атрофидан қарийб 70 та юк машинасида чиқинди олиб чиқилгани вазиятнинг нечоғлиқ аянчли тус олганини тасдиқлаб турарди.

Бу ҳали ҳаммаси эмас эди. Аҳвол шу даражага етиб боргандики, мавжуд куч ва техника бундай кенг кўламли ободонлашти­риш ишлари, қолаверса, мақсадни тўлиқ амалга ошириш учун етарли эмаслиги аён бўлди. Ана шунда шаҳар ҳудуди секторлар­га бўлиниб, ҳар бир маҳалла ва кўчага аниқ масъуллар бириктирилди. Кейинчалик бутун мамлакат миқёсида жорий этилган “Сектор тизими”нинг дастлабки намунаси айнан шу жараёнда шаклланди.

Хуллас, йиллар давомида қўқим (чиқин­ди) босиб кетган кўчалар ва маҳаллалар қисқа вақт ичида янгича қиёфа касб эта бошлади. Энг муҳими, ўзгаришлар фақат марказий кўчалар ёки вилоят маркази билан чекланиб қолмади. Илгари ҳеч бир раҳбар қадам босмаган чекка ҳудудлар, эътибордан панада қолган маҳаллалар ҳам янгиланиш жараёнига “тортилди”.

Кўпчилик яхши билади, шаҳар биқини­даги Фидойилар ва Сарбадорлар каби маҳал­лаларда азалдан шу ерлик аҳоли “лўлилар” деб атайдиган юртдошларимиз истиқомат қилишади. Гарчи мавзудан чиқсам-да, га­пим тушунмовчиликлар келтириб чиқар­маслиги учун очиқ айтиб қўяй: ташқаридан қараганда, инсонга нисбатан гўё камситиш ёки миллий айирмачиликка ўхшаб туюлади­ган таъриф аҳоли орасидаги мутлақо ҳаётий муносабат аслида. Чунки халқимиз бирор ижтимоий жамоанинг “ким”лигини ифода­лаш учун “қозоқлар”, “қирғиз”, “тожик” ёки янада традиционал қатламга ўтадиган бўл­сак, “қўнғиротлар”, “барлослар” деган этник тушунчаларни бажонидил қўллайди ва бу айб ҳам, ҳақорат ҳам ҳисобланмайди. Айни концептдан келиб чиқсак, лўлилар ҳам ҳам­мамиз қатори шу юртнинг фарзандлари сана­лади. Шу ўринда мен айтмоқчи бўлган фикр бу мулоҳазалардан анчагина фарқли, яъни Шавкат Миромоновичнинг инсонпарварли­ги, одамларга бўлган юксак ҳурмати, меҳри билан боғлиқ масаладир. Самарқандни бил­ган одамлар яхши хабардор, бу маҳаллаларда яшовчи аҳолида шу пайтгача на туғилганлик ҳақида гувоҳнома, на паспорт бўлган. Очиғи, ушбу амалиётни амалга ошириш ҳақида ким­дир ўйлаб кўрганига ҳам шубҳа бор. Шавкат Мирзиёев эса уларга қонуний тарзда шахс, яшаш ва мол-мулк ҳуқуқини берувчи гу­воҳнома ва паспорт бериш тизимини йўлга қўйди. Ушбу юртдошларимиз ҳам ватани­мизнинг чин фуқаролари бўлиш шарафига муяссар бўлишди. Маҳалланинг мактаб осто­насини кўрмаган болалари илм даргоҳларига жалб қилинди. Аҳолининг идорама-идора юриб сарсон бўлишига сабаб бўлган оғриқли муаммолари югур-югурсиз айнан шу ернинг ўзида ҳал этилди.

Бир сўз билан айтганда, одамларнинг дардини эшитиш, муаммони жойида ҳал қилиш, энг муҳими, “Давлат — халқ учун” деган эзгу тамойил — ана шу давр бошқару­вининг асосий мезонига айланганди.

VI

Эслатиб ўтганимиздек, Самарқанд фақат “Самарқанд”дангина иборат эмас. Ушбу то­поним фақатгина меъморий артифакт ёки маданий меросдан ташқари, шу диёрда минг йиллардан буён яшаб келаётган миллионлаб одамлар — самарқандликлар ва уларнинг ҳа­ётини ҳам ифода этади. Шундан келиб чиқиб гапирадиган бўлсак, вилоят маъмурчилиги ҳақида ҳам алоҳида тўхталиш кераклигини англаб етамиз. Чунки кўҳна шаҳарга нур ва шукуҳ берадиган энг муҳим сифат — халқ­нинг кайфияти, туриш-турмушидан рози­лик аломати бўлган, кўзларидаги қувонч ва шодлик учқунларидир. Айни нуқтаи назар­дан олиб қараганда, ижтимоий-иқтисодий соҳани ислоҳ қилиш ҳам ўта долзарб, орт­га суриб бўлмайдиган вазифа эди вилоятда. Нимагаки, ҳудуддаги ўлда-жўлдалик, са­марасиз қарор ва топшириқлар, ташаббуслар одамларни ишдан бездирган, давлат ва умумсиёсатга ишончини сусайтирганди. Шавкат Мирзиёев келганидан тахминан бир йил ўтиб, аниқроғи, 2002 йилнинг бирин­чи чорагида вилоят иқтисодиётида кескин ижобий ўзгаришлар кўзга ташланди: саноат маҳсулотлари ишлаб чиқариш 107,3 фоиз­га, халқ истеъмоли моллари эса 112 фоизга бажарилиб, барқарор ўсиш суръатлари қайд этилди. Албатта, бу натижа ортида одам­ларнинг қайта уйғонган ишончи, бошқа­рувга нисбатан тикланаётган умиди ётарди. Бироқ вилоятнинг асосий драйвери бўлган қишлоқ хўжалигидаги аҳвол ҳамон мурак­каб эди: ер унумдорлиги, яъни бонитет да­ражаси кескин пасайиб, айрим ҳудудларда 10 баллгача тушиб кетгани ҳосилдорликка кескин таъсир кўрсатганди.

Айни вазиятдан чиқиш учун Шавкат Мирзиёев масалага илмий ва амалий нуқтаи назардан ёндашди. У кишининг ташаббуси билан кўпни кўрган оқсоқоллар, чуқур би­лим ва тажрибага эга мутахассислар ҳамда деҳқонлардан иборат “Маслаҳат кенгашла­ри” тузилди.

Ташқаридан қараганда, ортиқча довруқ­сиз бу ташаббус вилоят ҳаётида туб бурилиш ясади. Негаки, халқ тажрибаси ва кўмагига асосланган айни тузилма давлат билан халқ ўртасида узилган ришталарни тиклади. Бошқача айтганда, ушбу механизм ерга бўлган муносабатни қайта кўриб чиқиш, мавжуд муаммоларни жойида таҳлил қилиш ва аниқ ечимлар ишлаб чиқишда муҳим омил бўл­ди. Шу ёндашув орқали ер унумдорлигини тиклаш — илмий ҳисоб-китоблар ва амалиёт уйғунлигида ҳал этила бошланди.

Мавжуд имкониятларни тўлиқ сафарбар қилиш натижасида ҳар гектар сувли ерга 20,5 тоннадан маҳаллий ўғит бериш тизими йўлга қўйилди. Орадан қисқа вақт ўтгач, бу ишларнинг ижобий самаралари яққол кўри­на бошлади — тупроқнинг биологик ҳола­ти яхшиланиб, ернинг табиий унумдорлиги аста-секин тикланди.

Ислоҳотларнинг навбатдаги босқичида ҳудудларнинг табиий-иқтисодий имконият­ларидан келиб чиқиб, уларни ихтисослашти­риш масаласига алоҳида эътибор қаратилди. Бу эса, ўз навбатида, ҳар бир туманнинг ўзига хос салоҳиятини очиш ва қишлоқ хў­жалиги самарадорлигини оширишда муҳим стратегик қадам бўлиб хизмат қилди.

Жумладан, Тойлоқ тумани ғаллачилик­ка ихтисослаштирилиб, шахсан вилоят раҳ­барининг ташаббуси ва қўллаб-қувватлови билан Украинадан серҳосил буғдой уруғла­ри олиб келинди ҳамда синовдан ўтказилди. Натижада гектаридан ўртача 50 центнергача ҳосил олинишига эришилди.

Самарқанд туманида илгари эътибордан четда қолган тошлоқ ва унумсиз ерлар ўрни­да замонавий интенсив боғлар барпо этилди. Бу ташаббус ҳудуд қиёфасини ўзгартириб­гина қолмай, қишлоқ хўжалигида қўшилган қийматни ҳам сезиларли даражада оширди.

Иштихон ва бошқа туманларда маҳсу­лотларни сақлаш ва бозорга узлуксиз ет­казишни таъминлаш мақсадида замонавий музлаткичли омборхоналар қурилди. Бу эса сархил маҳсулотлар йўқотилишини камай­тириб, фермерлар даромадини оширишга хизмат қилди.

Шавкат Мирзиёев томонидан ўша йил­ларда қишлоқ хўжалигида асос солинган тизимли ёндашув кейинчалик вилоят аграр тармоғининг муваффақият гаровига айлан­ди, десам, айни ҳақиқатни айтган бўламан. Зеро, бир вақтлар қатқалоқ ерга айланган, ҳосилдорлиги паст далаларнинг яшил боққа дўниши, бу шунчаки агротехник тадбирлар самараси эмас, балки деҳқон ва фермерлар кўнглига йўл топишнинг ўзига хос ифодаси бўлди.

Айтиш ўринлики, ушбу ислоҳотлар до­ирасида яна бир оғриқли муаммо — ҳудуд­ларни обиҳаёт билан таъминлаш масаласи ҳам кун тартибига чиқди. Сир эмас, бир вақтлар Қўшработ туманидаги минглаб гек­тар ер майдонларининг “тақдири” бутунлай ёғингарчиликка боғлиқ эди. Ҳатто айрим вақтларда лалмикор ерлар сувсизликдан қақраб, тупроқ ёрилиб кетар, деҳқоннинг машаққатли меҳнати беҳуда сарф бўлгани­ни кўриб, одамнинг беихтиёр ичи ачирди. Аммо олдинги раҳбарларда ҳам шундай куйиниш туйғуси бўлганми, йўқми, буни билмадиму янги ҳоким буни кўриб чидаб туролмагани бор гап. Айнан ўша йиллари Шавкат Мирзиёевнинг қатъий иродаси ва узоқни кўзлаб юритган сиёсати туфайли ҳу­дудда сел сувлари тўпланадиган “Оқчопсой” сув омборига тамал тоши қўйилди. Шу би­лан бирга, табиий манбалар ва мавсумий сел сувларидан оқилона фойдаланиш мақсадида “Оқтепасой” сув омборини барпо этиш ғоя­си ҳам илгари сурилди. Ушбу ташаббуслар минглаб гектар лалмикор ерларни обиҳаёт билан таъминлаш, унумдорлигини ошириш ва ҳудуд қиёфасини тубдан ўзгартиришга қаратилган муҳим стратегик қадам сифатида тарихий аҳамият касб этди.

VII

Азал-азалдан сув барака ва фаровон­лик рамзи сифатида эъзозланиб келинган. Эҳтимол, шу боис, халқимиз у билан боғлиқ кўплаб ибратли ривоятлар тўқиган, булоқ ва чашмаларга муқаддасот сифатида таъриф берган. Шунинг учун ҳам Самарқанд вилояти аҳлининг Сангин-Чашмасиёб, Сангара­сон-Наводон, Обираҳмат, Обимашат каби булоқлар ва жилғаларнинг зилол сувларидан баҳра олган инсон “гуноҳларидан поклана­ди”, деган мулоҳазаларига ҳеч ким шубҳа билан қарамайди, балки оқаётган сувдан қо­ниб ичишга интилади.

Аммо минг афсуски, ўз вақтида маҳал­лий сиёсатда тарихий ва одамлар азиз бил­ган бундай булоқларни асраб қолиш у ёқда турсин, шаҳар аҳолисини оддий ичимлик сув билан таъминлаш ҳам энг оғриқли муаммога айланди.

Йиллар давомида эътибордан четда қол­ган сув қувурлари чириб, хизмат муддатини ўтаб бўлган, уларни зудлик билан янгилаш ҳам долзарб аҳамият касб этганди. Қолавер­са, шаҳарда аҳоли нуфуси кун сайин ўсиб, мавжуд имкониятлар одамлар эҳтиёжини қоплай олмай қолганди. Вилоятнинг янги раҳбари обиҳаёт таъминоти тизимини ислоҳ қилиш, кўҳна кентнинг “қон томирлари”­га қайта жон бағишлаш йўлида ҳам қатъий қадамлар ташлади — аҳоли тоза ичимлик сувдан муаммосиз баҳраманд бўла бошлади.

Бундан ташқари, тоза ичимлик сувни 3-4 километр масофадан ташиб ичган Нуробод туманидаги Сазағон, Тепақул ва Оқсой қишлоқлари аҳолисига янги сув қудуқлари қазилиб, уларнинг обиҳаётга бўлган тала­би ва эҳтиёжи қондирилди. Бу жараён, ўз мазмун-моҳиятига кўра, вилоят аҳлининг турмуш фаровонлигини юксалтириш, ин­сон қадрини улуғлаш ва одамларнинг юзига табассум улашиш йўлидаги муҳим ислоҳот­лардан бири бўлди.

VIII

Ҳаммамизга маълум, Шавкат Мирзиёев Самарқандда кўп муддат қолмади: умумий ҳисобда икки-уч йил. Бироқ у киши қол­дирган из, анъаналар мудом ўз аҳамиятини йўқотмаган. Яхши эслаймиз. Бир вақтлар мамлакатимизда таълим соҳасида турли ис­лоҳотларга қўл урилди, мажозий айтганда, бошимизни тўғри келган деворга бир-бир уриб чиқдик. Шундай билармонликлари­миздан бири “коллежбозлик” сиёсати эди. Биз ушбу “таълим стратегияси”га шу қадар берилиб кетдикки, илҳомимиз тийиқсизли­гидан, ҳатто, ўн-ўн беш чақирим атрофида бирорта уй бўлмаган дашту далаларга ҳам уч-тўрт қаватли коллежлар барпо қилиб ташладик.

Оқибати нима бўлди? Буни айтмасам ҳам барчамиз яхши тушунамиз, англаймиз. Бу ерда энг оғир йўқотиш ўрта таълим ти­зими соҳасида бўлди. Мактаблар қурилиши, уларга бўлган эътибор кескин тушиб кетди. Ҳамма жойда бўлгани каби бунинг оғриқ­ли оқибатлари Самарқанд вилоятида ҳам кўринди. Ҳудуддаги қарийб 1050 та мактаб­нинг аҳволи ачинарли даражага келиб қолди. Яъни уларнинг деярли учдан бир қисми ка­питал таъмирга муҳтож, томларидан чакка ўтар, деворларини зах босган, синфхоналари эса ўқувчилар таълим олиши учун мутлақо яроқсиз ҳолда эди.

Бу ҳолат юрт келажаги, миллат тақдирини ўйлайдиган ҳар қандай одам кўнглини ташвишга солиши табиий эди. Шу боис, Шавкат Мирзиёев фаолиятининг тўртинчи кунидаёқ Пастдарғом туманидаги 72-мактабга борди. У ердаги манзарани кўриб, ҳар қандай инсоннинг юраги ларзага келиши тайин эди: хом ғиштдан қурилган, томсувоқли, совуқ кунларда иситиш имкони бўлмаган бу хароба масканда 200 нафар болажон тақдирнинг аччиқ синовига дош бериб, илм оларди...

Молиявий имкониятлар чекланган, маҳал­лий бюджет деган тушунчалар худди сиёсий латифадек туйиладиган оғир бир шароитда вилоят ҳокими айни вазиятдан чиқишнинг энг тезкор ва мақбул йўлини топди — бўш турган қурилиш ташкилоти биносини мактабга мослаштириш ташаббусини илгари сурди. Бу фавқулодда қарор ўша вақтдаёқ Шавкат Мирзиёевнинг “йўқ”дан “бор” қила олиш қо­билиятини намоён этганди.

Бино қисқа фурсат ичида чинакам ўқув масканига айлантирилди ва қиш остонасида ўқувчилар илк бор иссиқ ва ёруғ синф хона­ларига кўчирилди. Ушбу эзгу ташаббуснинг мантиқий давоми сифатида эса 2002 йилда шу ҳудудда муҳташам, икки қаватли янги мактаб биноси қад ростлади. Бугун ўша жой ўрнида барпо этилган замонавий, барча ша­роитларга эга таълим даргоҳида 700 нафарга яқин ўғил-қиз билим олмоқда.

Шу ўринда мен эътиборингизни муҳим бир нуқтага қаратмоқчиман. Шавкат Мирзиёев молиявий имкониятлар чекланган, мактаблар “коллежбозлик сиёсати” сояси­да қолиб кетган замонлар таълим тизимини қўллаб-қувватлашнинг ўзига хос янги тизи­ми — “ёрдамчи хўжалик” моделини жорий этди. Унга кўра, мактаблар қошида ҳомий­лик ва ташаббускорлик асосида ёрдамчи хў­жаликлар ташкил қилинди. Улардан тушган маблағлар бевосита таълим муассасаларини ободонлаштириш, инфратузилмасини яхши­лаш ҳамда ўқув муҳитини юксалтиришга йўналтирилди.

Бундай ноанъанавий, аммо халқ манфаатини кўзлаган амалий қарорлар туфайли қисқа вақт ичида вилоятдаги юзлаб мактабларнинг моддий-техник базаси янгиланиб, эски ва хароб мактаблар ўрнида мутлақо за­монавий қулай ва барча шарт-шароитларга эга таълим муассасалари қад ростлади.

Айниқса, шундай оқилона ёндашув ту­файли Самарқанднинг турли гўшаларида қад ростлаган 20 дан ортиқ спорт иншоотлари, собиқ “Ремзавод”нинг ташландиқ ҳу­дуди ўрнида барпо этилган Олимпия захира­лари спорт мактаби ҳамда “Ёшлар маркази” минглаб ўғил-қизларнинг орзулари рўёбга чиқадиган севимли масканга айланганини бугун алоҳида қайд этиш ўринли деб ўйлай­ман. Бугун кўпчилик самарқандликлар яхши эслашади: ўша кезларда Тойлоқ туманида 5 минг ўринли муҳташам стадион фойдала­нишга топширилган эди.

Энг қизиғи, ушбу иншоотларнинг ҳеч бири давлат бюджети ҳисобидан қурилма­ганди. Бу эса “Излаган имкон топар”, деган ҳикматли ибора нечоғлиқ ҳақиқат эканини амалда яна бир бор тасдиқлайди.

Шавкат Мирзиёевнинг устоз ва мураб­бийларга бўлган чексиз ҳурмати шунчалик эдики, у умуман имконияти йўқ даврда ҳам уларга муносиб шароитлар яратиб бериш йўлида ўзини қийнарди. Айнан шу эзгу ният ифодаси ўлароқ, Оқдарё туманидаги собиқ “Колхозстрой”нинг қаровсиз ҳудуди ўрнида замонавий “Устоз” санаторийсининг барпо этилиши вилоят раҳбарининг маъри­фат аҳлига бўлган чексиз ҳурмати ва юксак эҳтиромини яна бир карра намоён этди. Шу маънода айтиш мумкинки, бу масканнинг номи ҳам, моҳияти ҳам ўша кезлардаёқ кейинчалик муҳтарам Президентимиз Шавкат Мирзиёев томонидан илгари сурилган муҳим ҳаётий ҳақиқатни англатиб турарди: “Миллат тарбиячисини эъзозлаган халқнинг келажаги порлоқ бўлади”.

Сезиб турибман, мақоланинг сўнгги қисмлари сизни зериктирди. Энсангизни қотирган бўлса ҳам ажабланмайман. Руҳи, матндаги хронологик оҳанг совет ва ундан кейинги турғунлик йиллари кайфиятини эслатувчи айни йўналиш бугун ҳаётимизда фавқулодда “бегона”га айланиб қолгандек... Ҳолбуки, ўша даврда ғалладан хирмон-хир­мон ҳосил олиш, қизиқчимиз айтганидек, “ерни чуқурроқ ҳайдаш” ва ҳатто мутахас­сислар ва деҳқонларгина тушуниши мумкин бўлган терминларни қалаштириб нутқ қи­лиш, мақола ёзиш нормал қабул қилинарди. Чунки даладан бошқа ўйлайдиган, гапира­диган, кўкрак кериб фахрланадиган ҳеч бир сифатимиз йўқ эди. Собиқ марказдан келиб далага қандай қадаб кетган бўлса, истиқлол­га эришганимиздан кейин ҳам тафаккуру онгимиз узоқ йил эгатлар орасида қолди. Пахта ва ғалла, кенг маънода айтганда, зи­роатчилик ҳаётимизнинг барча жабҳасида ижтимоий-сиёсий культ сифатидаги таҳак­кум — доминантлигини худди совет давр­ларидагидек акс эттириб турди. Чуқурроқ ўйлаб кўрилса, айни сафарбарлик ортида “стратегик аҳамият”дан бўлак яна бир муд­дао — жамиятни манипуляция қилиш истаги ҳам яширингандек эди. Яъни одам тинимсиз нимагадир ундаб турилса, матбуот эртадан то кеч зарбдорлик, дала ишлари, етиб бўл­майдиган “план” ҳақида муттасил гапира­верса, бу ҳолат ҳар қандай эркин тафаккурга ҳам путур кетказади. Одамлар фикрини жа­моавий тарзда бир нуқтага “йиғиш”, барча ўй-хаёлларни умумий бир ўзанга бўйсунди­риш, табиийки, шахсий фикрни жиловлайди. Ҳур фикрнинг шаклланмаслиги эса бизнинг классик ақидаларимизга уйғун келарди.

Умумий маънода озодлигимизнинг даст­лабки чорак асрига жиддий қарайдиган бўл­сак, эркинлигимиз назарий, ҳурриятимиз қайсидир маънода “қарам мустақиллик”дек туюлар эди. Кўча ва хиёбонларимизга осила­диган шиорларимиз ҳам буни бот-бот эсла­тиб турарди: “Янги уй қурмай туриб, эскиси­ни бузма!”. Айнан мана шу эскисини бузмай сақлаб қолиш “анъанаси” миллат ва давлат “коди” мақомидаги миллий рамзларимизда ҳам ўз “таровати ва теран гўзаллиги”ни акс эттиришга улгурди. Дейлик, мустақилликка эришганимиздан кейин ҳам гербимиздаги чамбаракка алвон-ла ўралган “ифтихоримиз рамзи” бўлган пахта ва ғалла тасвирлари ўзгармади. Нега? Ҳолбуки, Президентимиз кўп бор айтганларидек, пахтадан оладиган даромадимиз ўша йиллари бир миллиард долларга етиб-етмаган. Шу ҳолича ҳам ушбу деҳқончилик маҳсулотлари бизнинг ижти­моий-маънавий идентлигимизни белгила­ши керакмиди? Биз ўз асрий орзу-армонла­римиз, улуғ ниятларимиз ва бу жаҳондаги руҳоний “ўзлигимиз”ни шу ўсимликлар сиймосида кўришимиз керакми?.. Албатта, бу мустақилликдан кейин ҳам бир оёғимиз мафкуравий жиҳатдан собиқ тизим хароба­лари узра қолиб кетганини англатади.

Мен бекорга бу тўғрида гапирмадим. Чун­ки айни нарратив “Мирзиёев даври” бизнинг дунёқарашимизни қандай ўзгартирганини яхши кўрсатиб бера олади. Масалан, сал аввал эслаганимдек, бир замонлар нафақат актуал, балки сиёсий аҳамият касб этган “қишлоқ хў­жалиги” гурунглари бугун ҳаётимиздаги қўрли ўрнини йўқотди. Шунинг учун ҳам бу мавзуда ёзиш ва ўқиш эндиликда нафақат анъанадан чиқди, балки моҳиятан зерикарли, прими­тив бўлиб қолди. Онгимизда сокин амалга ошган, ҳали деярли таҳлил этилмаган айни янгиланишлар бизга бир нарсани очиқ эсла­тиб туради: бизда иттифоқ парчалангандан кейин ҳам эркинлик масъулиятидан хавотир ҳисси бор эди. (эҳтимол, бу сиёсий ҳокимият­ни “йўқотиб қўйиш”дан қўрқиш бўлгандир). Жумладан, традиционал тутумлардан воз кеч­маслик, бошқарув ҳамда жамият ҳаётидаги “анъанавий руҳ”ни сақлаб қолишга интилиш сезилар, шунинг учун шиорларимиз ҳам, ҳали айтганимдек, миллий озодликдан кўра кўпроқ яқин ўтмишга қайта чорлаётгандек туюларди. Вақт шуни кўрсатдики, мустақиллигимиз ва ўзлигимизни ифода этувчи символларимиз — давлат рамзларимиз моҳиятида ҳам ўт­ган асрнинг 90-йилларидаги сиёсий хавотир, қўрқув ва иккиланиш тажассум топган. Айни мавзудаги сўзимни якунлаб, шуни айтишим мумкинки, бу олмон файласуфи Эрих Фром тасвирлаган “Озодликдан қочиш” феноменига жуда яқин ҳодиса эди.

Айтилган мулоҳазалар бизнинг та­саввурларимизда бугун мамлакатимизнинг уч хил характердаги кўринишини акс этти­риши билан ниҳоятда аҳамиятли: “совет Ўз­бекистони”, “посткоммунистик Ўзбекистон” ва “Янги Ўзбекистон”...

IX

Ҳеч эсимдан чиқмайди: у киши Самарқандда ишлаётган даврларда ёнма-ён кетарканмиз, ҳазил аралаш савол бердим: “Гоҳ-гоҳида ухлаб ҳам турасизми, Шавкат Миромонович?!”.

У киши ўз одатига содиқ ҳолда жилмайиб жавоб қилди: “Манзилдан-манзилгача мошинада нима қилиш мумкин?”.

Суҳбатимиз гарчи мутойиба руҳида кечган бўлса-да, унинг замирида ҳақиқат яширин эди. Мен очиқ айтаман, шу пайтга­ча унинг қайси маҳал ухлаб ёки оёқ узатиб дам олишини ҳеч ким аниқ айтиб беролма­са керак. Юраги Ватан ва халқ дарди, меҳру муҳаббати билан уриб турадиган, ўз сурати ва сийратида МИЛЛАТ ШАВКАТИ тим­солини тобора ёрқин ифода этиб бораётган Шавкат Мирзиёевдан биз, келажак авлод, қолаверса, тарих ҳали кўп нарсани ўргани­ши, сабоқ чиқаришига ўзида кучли эҳтиёж сезишига мен аниқ ишонаман.

Ҳеч бўлмаганда, биргина Ватанни, унинг тарихи ва ўз халқини севишни у кишидан ўрганиш, ўзлаштириб олишнинг ўзи ҳам оламни гулистон қилишга етадиган қудрат ва салоҳият солади қалбингизга.

Шавкат Мирзиёев Бош вазир бўлиб ишлаган йилларда ҳам бу кўҳна замин­дан узилиб кетмади. “Самарқанд руҳи”­ни “сайқаллаш”, қолаверса, вилоятнинг ижтимоий-иқтисодий ҳаёти доимо эътибо­рида турди.

Ана шу эзгу қараш ва ёндашув Самарқанднинг маънавий ҳаётида туб бури­лиш ясади. Шаҳарда Регистон, Шоҳи Зинда, Амир Темур, Бибихоним, Хожа Дониёл, Руҳобод, Ҳазрати Хизр, Расадхона, Даҳбед, Нодир девонбеги, Хўжа Аҳрор Валий ёд­горлик мажмуалари тарихий қиёфасига мос тарзда тикланди.

Энг муҳими, бир вақтлар қаровсизлик ва ноқонуний қурилишлар туфайли маҳалла­лар ораси, кимларнингдир уй-жойи остида қолиб кетган муқаддас қадамжо — Имом Мотуридий ҳазратларининг қабри топили­ши маънавий-маданий ҳаётимизда улкан воқеликка айланди. Улуғ алломанинг мубо­рак номи, беназир илмий-маърифий мероси ва буюк таълимоти яна халқ қалбига юксак эҳтиром ва иззат-икром билан қайтарилди.

Мен шу ўринда бир ҳақиқатни рўйи­рост айтишни истардим: аслида ҳозирги Самарқанднинг қайта шуҳрат топиши ва дунё саҳнида яна “Ер юзининг сайқали” де­ган шарафли номга чин маънода муносиб кўрилиши айнан ўша вақтда бошланган мана шундай маънавий уйғонишдан куч-қувват олган, десам, сира янглишмаган бўламан.

Зеро, Шавкат Мирзиёевнинг Самарқанд вилояти раҳбари сифатидаги фаолияти даврида асос солинган маънавий уйғониш кейинчалик бутун мамлакат тақдири ва тараққиёт йўлини белгилаб берган улкан стратегик ислоҳотлар учун мустаҳкам асос бўлди. Муҳими, бу ўзгаришлар қуруқ шиор ёки баландпарвоз даъватлар сифатида эмас, балки халқимиз тафаккури ва қарашларини ўзгартирган ислоҳот сифатида уларнинг ҳаётига чуқур кириб борди.

Бугун халқимиз қалбида жо бўлган миллий ўзликни англаш ва миллат тарихи билан боғлиқ тушунчалар, маънавий қадри­ятларга нисбатан шаклланган юксак ҳурмат ва муқаддас қадамжолар, бебаҳо тарихий обидаларни бунёд этиш ҳамда уларни асраб-авайлашга бўлган дахлдорлик ҳисси зами­рида ўша йилларда ёнган миллий ғурур ва ватанпарварлик машъаласининг қудратли нурини кўриш мумкин.

X

Мақола аввалида Самарқанд гарчи бир неча минг йиллик тарихга эга бўлса-да, унинг шонли ўтмишида ўз номини қолди­ра олган бунёдкорлар саноқли деган эдим. Агар сиз бу ўтмиш гавҳари бўлган шаҳарга яқин орада бормаган бўлсангиз, энди бо­ринг, унинг гўзаллигидан завқланинг, саҳни­дан нур ёғилиб турган майдонлари, муаззам Имом Мотуридий, Имом Бухорий қадамжо­ларини зиёрат қилинг. Тарих ва бугун уйғун­лашиб кетган “Боқий Самарқанд” ансамбли­ни кўринг. Бозорлар, маҳаллалар, кўчаларни кезиб, одамларнинг юзу кўзига боқинг. Чор атрофда таралиб турган қадим ўтмиш ва за­мон оҳангларига қулоқ тутинг...

Шунда англайсизки, руҳиятингизда пай­до бўлган илиқлик, қалбингизга инаётган шукуҳ қадим Самарқанд руҳиятидир. Эҳти­мол, ўша дам юрагингизда шаҳар тарихида из қолдирган Ватан фарзандлари номини яна узайтиришга иштиёқ пайдо бўлар...

У киши бугунгача босиб ўтган йўл одам қалбида шундай эзгу туйғуларни уйғотади. Зотан, бу йўл шарафли ва шавкатли йўлдир.

Бир пайтлар Уинстон Черчилль ўз замо­насига ишора қилиб, “Биз улкан воқеликлар ва майда одамлар даврида яшамоқдамиз”, деган эди. Киноя аралаш айтилган айни ма­ломат орадан бир асрга яқин вақт ўтса-да, бугун ҳам ўз аҳамиятини йўқотмагандек. Айниқса, нолиш ва исмсиз нафрат тобора миллий қадриятга айланиб бораётган биз­нинг бугунги кунларимизга ҳам тааллуқли бу гаплар, десам, ҳеч ҳам адашмаган бўла­ман. Хусусан, бу аччиқ таъна кўз ўнгимизда бўлаётган шунча ўзгаришлар, янгиланишларнинг қадрига етмаётган, кўриб кўрма­ганга олаётган “майда одамлар”га тегишли, албатта.

Ўзбекистон бундан ўн йил бурун қандай эди, ҳаётимиз, шароитларимиз, туриш-тур­мушимиз, тафаккуримиз, бийрон тилимиз­нинг ҳоли нечоғли эди, ўша пайтларда?! Афсуски, одам боласи тез унутади. Қадрига етиш, шукр қилиш деган оддий инсоний туй­ғуларни ҳам эсдан чиқаради. Кўз ўнгимизда юз бераётган катта ўзгаришларнинг фарқига бормайди ёки билиб туриб такаббурлик қи­лади.

Яқинда ёши саксонга бораётган бир танишим “фалончи қамалганди, ўғли лаво­зимга ўтирибди. Фалончи ишдан олинган­ди, уч ой ўтмай сал бундайроқ бўлса ҳам вазифага қўйилибди. Мен тушунмадим, нега бундай бўляпти?” деб сўраб қолди.

Очиғи, у кишидан хафа ҳам бўлмадим, гапига ҳайрон ҳам қолмадим. Негаки, бит­та у эмас, аксариятимизда шундай фикр бор: биров қамалдими, уруғ-аймоғи билан “супурилиши” керак, ишдан кетган одам нафақат сиёсий саҳна, ҳатто жамоатчилик назаридан узоқда, кўзга кўринмай юришга маҳкум...

Тўғри, илгари шундай эди. Бугун замон ҳам, сиёсат ҳам ўзгарди. Бироқ таассуфки, жамият буни тўғри англаб ололмаётир. Ҳаётимизда бўлаётган ўзгаришлар ва уларга муносабатимизни кузатиб туриб, баъзан бир нарсага ҳайрон қоламан: бизда ҳам фахр, Миллат ва Ватан зафарларидан қувониб ғурурланиш ҳиссиёти борми ёки бу туйғу­ларимизни ҳам мустабидлик тўфонларига “ем” қилганмизми? Шунча ишлар, ўзгари­шу янгиланишлар бўлаётир, аммо аксарият ҳолларда уларга ёндашувимиз, ҳали айтган танишимникидек, ўта носоғлом...

Майли, тарғибот, Президент сиёсати, бу­гунги кунларимиз қадрини одамларга кенг ва бафуржа шарҳлаш, тушунтириб бериш амалиёти, бироқ бу ишларимиз ҳозирда кўн­гилдагидек кечмаётгани алоҳида мунозара мавзуси. Аммо биз, тарихи минг йилларга тенг халқ, ўтмиши афсонага айланган юрт фарзандлари сифатида қалбимизда миллий ғурур туйғусини шакллантиришни ўргани­шимиз бугун жуда долзарб деган бўлардим.

Мен ўтган йили Президентимизнинг Ўзбекистон касаба уюшмалари фаоллари ва фахрийлари билан учрашувида у кишига юзланиб, шундай мурожаат қилган эдим:

“Бундан 6-7 аср илгари бу юртда кўтарилган муаззам байроқ ўз атрофида жаҳонни бирлаштирган, ўзига қаратган эди. Бу, шубҳасиз, буюк Соҳибқирон бобомиз Амир Темур қурган қудратли давлатнинг байроғи эди.

Орадан қарийб етти аср ўтиб, узоқ йиллар кўздан панада қолган ўша байроқ бугун яна ҳилпирай бошлади. Бу байроқ бугунги Янги Ўзбекистоннинг байроғидир.

Бугун жаҳон узра мағрур ҳилпираётган ушбу байроқни Сиз кўтардингиз, муҳтарам Шавкат Миромонович!”.

Мен бугун ҳам айни фикримда собитман!

Қудратилла РАФИҚОВ,

сиёсатшунос