Қоғозда бу учта алоҳида масала. Ҳаётда эса улар битта саволга бориб тақалади: нега мавжуд имконият инсонга наф келтирадиган натижага айланмаяпти?

Зиёлининг ўрни, менимча, шу ердан бошланиши керак. Катта минбардан эмас, оддий кўринган, аммо йиллар давомида ечимини кутган саволдан. Чунки жамиятга билимли одамнинг борлигигина эмас, унинг нимани пайқаши, қайси саволни ўртага қўйиши ва жавоб излашда қанчалик масъулиятли бўлиши ҳам муҳим.

Олимнинг хонасидаги китоб жавони — унинг шахсий бойлиги. Ўша китоблардаги билим бир ўқитувчининг дарсини яхшиласа, бир шифокорнинг қарорини аниқлаштирса ёки бир маҳалланинг харажатини камайтиришга ёрдам берса, у жамоат бойлигига айланади.

Бизга билимнинг айнан шу ҳаракати керак: қўлёзмадан муҳокамага, муҳокамадан синовга, синовдан кундалик ҳаётга.

Бу олим ҳар бир рўзғор масаласини ўзи ҳал қилиши шарт, дегани эмас. Фундаментал тадқиқотнинг натижаси дарҳол кўринмаслиги мумкин. Айрим изланишлар бугунги эҳтиёждан анча илгарилаб кетади. Аммо илмий муҳит билан жамият ўртасида алоқа узилмаслиги зарур. Одамлар олим нимани ўрганаётганини тушунсин, олим эса одамларни нима қийнаётганидан бехабар қолмасин.

Зиёлиликни диплом, унвон ёки нашрлар рўйхати билан тўлиқ ифодалаб бўлмайди. Унинг яна бир ўлчови бор: инсон ўз билими туфайли бошқалар сезмаган нимани кўра олди? Кўрганини тушунтира олдими? Муаммонинг илдизига етиш учун қулай тасаввурдан воз кечишга тайёр бўлдими?

Жамоатчилик муҳокамаларида ечимлар баъзан муаммодан олдин пайдо бўлади. Сабаблар ўрганилмасидан марказ очиш, платформа яратиш ёки тарғиботни кучайтириш таклиф этилади. Натижада бир муаммо атрофида янги вазифалар кўпаяди, аммо унинг ўзи ўзгармай қолади.

Масалан, ёшлар китоб ўқимаяпти, деган фикрни олайлик. Дарров яна бир китобхонлик тадбири режасини тузиш мумкин. Лекин аввал сўраш керак: қайси ёшлар, қандай китобларни, нима сабабдан ўқимаяпти? Китоб топилмаяптими, матн тушунарсизми, муҳокама қиладиган муҳит йўқми ёки биз уларнинг ўқишини нотўғри ўлчаяпмизми? Ҳар бир жавоб бошқа чорани талаб қилади.

Зиёлининг қадри шундаки, у умумий гапни текшириладиган саволга айлантиради. «Аҳоли фаол эмас» деган ҳукм ўрнига, одамларни иштирокдан нима тўхтатаётганини ўрганади. «Ёшлар қизиқмайди» дейишдан олдин, уларга таклиф этилган ишнинг мазмунини кўриб чиқади. «Тушунтириш керак» деган хулосага келишдан аввал, балки тинглаш керакдир, деб ўйлайди.

Бундай ёндашув секинроқ кўриниши мумкин. Бироқ нотўғри тушунилган муаммога тезкор чора кўришдан кўра, уни тўғри англашга вақт сарфлаш афзалроқдир.

Зиёлиларнинг жамият олдидаги вазифаси фақат муаммоларни кўрсатишдан иборат эмас. Энг муҳими, уларнинг ечимига қаратилган илмий асосланган таклифлар бериш, янги ташаббусларни илгари суриш ва уларнинг амалий натижасига эришишдир.

Навоийдаги ҳудудий йиғилишнинг асосий мақсадларидан бири ҳам зиёлиларнинг фикр ва ташаббусларини бирлаштириш, долзарб масалаларга аниқ ечимлар ишлаб чиқиш ҳамда уларни республика миқёсидаги муҳокамага олиб чиқишдан иборат.

Бу жараёнда ҳар бир билдирилган таклиф янги имконият сифатида қаралиши лозим. Масалан, таълим сифатини оширишга доир ташаббус муайян мактабларда янги педагогик усулларни синаб кўриш, натижаларни таҳлил қилиш ва самарали тажрибани кенг оммалаштиришга туртки бўлиши мумкин. Ёки ёшларнинг илмий салоҳиятини ривожлантиришга қаратилган ғоя уларни маҳаллий муаммоларни ўрганиш ва амалий тадқиқотларга жалб этиш орқали ҳаётга татбиқ этилади.

Айниқса, ёшларни илм-фанга жалб қилиш масаласига алоҳида эътибор қаратиш зарур. Уларни фақат маърузалар тингловчиси эмас, балки илмий изланиш ва амалий лойиҳаларнинг фаол иштирокчиси сифатида кўриш керак. Талаба маҳалладаги сув сарфи бўйича таҳлил ўтказиши, мактаб ўқувчиси маҳаллий тарихни ўрганиши, ёш дастурчи замонавий технологиялар ёрдамида аҳолига қулайлик яратадиган дастур ишлаб чиқиши мумкин.

Бундай вазифалар ёшларда мустақил фикрлаш, изланиш, таҳлил қилиш ва масъулиятни ҳис этиш кўникмаларини шакллантиради. Энг муҳими, улар ўз билим ва қобилияти билан жамият ҳаётида муайян ўзгариш ясаш мумкинлигини англайди. Илм-фаннинг ҳақиқий жозибаси ҳам ана шунда — у инсонни тайёр жавобларни такрорлашга эмас, янги саволлар қўйиш ва уларга жавоб излашга ундайди.

Бугун сунъий интеллект ва рақамли технологиялар жадал ривожланаётган бир шароитда зиёлиларнинг вазифалари ҳам янги мазмун билан бойиб бормоқда. Замонавий технологиялардан самарали фойдаланиш, ахборотни таҳлил қилиш, ишончли манбаларни ажратиш, миллий тил ва маданий қадриятларни рақамли маконда кенг тарғиб этиш муҳим йўналишларга айланмоқда. Бунда технология инсон тафаккурининг ўрнини босувчи эмас, балки унинг имкониятларини кенгайтирувчи восита бўлиши керак.

Шу маънода, зиёли учун билим билан бирга масъулият, янгиликка очиқлик ва доимий ўз устида ишлаш ҳам муҳим фазилатдир. Ўз фикрини далиллар билан асослайдиган, бошқаларнинг тажрибасини ҳурмат қиладиган, зарур ҳолларда янги маълумотлар асосида қарашларини бойита оладиган инсон жамиятда соғлом фикрлаш муҳитини шакллантиришга хизмат қилади.

Навоийдаги учрашувнинг яна бир аҳамиятли жиҳати — турли соҳа вакилларини умуммиллий тараққиёт мақсади атрофида бирлаштирганидадир. Миллий юксалиш фақат иқтисодий кўрсаткичлар билан эмас, балки билимли авлод, юксак маънавият, ижодий тафаккур ва жамиятдаги ҳамжиҳатлик билан ҳам белгиланади.

Янги Ўзбекистон зиёлиси — бу муайян лавозим ёки унвон соҳиби эмас. У ўз билими, меҳнати, ташаббуси ва шахсий намунаси билан жамият ривожига ҳисса қўшаётган инсон. Унинг фаолиятида илм ва ҳаёт, миллий қадрият ва замонавийлик, шахсий масъулият ва жамоат манфаати ўзаро уйғунлашади.

Ишончим комилки, Янги Ўзбекистон зиёлиларининг ҳудудий йиғилишлари ана шундай ҳамкорликни мустаҳкамлаш, ҳудудлардаги илғор тажрибаларни оммалаштириш, янги ғоя ва ташаббусларни қўллаб-қувватлаш учун муҳим майдон бўлиб хизмат қилади.

Зеро, миллий юксалишнинг таянчи — билим, унинг ҳаракатлантирувчи кучи — ташаббус, натижаси эса инсон қадри ва жамият фаровонлигида намоён бўлади. Зиёлиларнинг бир мақсад йўлида бирлашиши эса ана шу юксак марраларга эришишда муҳим омилдир.


Абдулла Рўзиқулов,
Демократик жараёнларни таҳлил қилиш маркази
Навоий  вилояти ҳудудий бўлинмаси раҳбари