Математиклар 12 000 йил давомида аҳолининг ўсишини тавсифловчи ва глобал экологик инқироз ёмонлашса, келажакдаги мумкин бўлган даҳшатли сценарийларга ишора қилувчи оддий чизиқли бўлмаган математик тенгламани таклиф қилишди.
Chaos, Solitons & Fractals журналида чоп этилган тадқиқотда глобал аҳолининг ўсишини тавсифлаш учун чизиқли бўлмаган “тезлик билан алоқа” модели тақдим этилган.
Аҳоли ўсишини экспоненциал ёки логистик жараён сифатида тавсифловчи классик демографик моделлардан фарқли ўлароқ, янги тизим битта параметр ёрдамида бир нечта тарихий режимлар ўртасида табиий равишда ўтишга қодир. Баъзи даврларда Ер аҳолиси секин ва барқарор ўсган, бошқаларида эса тез ўсган. Тадқиқот муаллифларининг фикрига кўра, бу ўзгаришларнинг барчасини бир хил чизиқли бўлмаган динамика билан изоҳлаш мумкин. Модел шунингдек, энг машҳур демографик прогнозлардан бирига — 1960 йилда Хайнц фон Фёрстер ва унинг ҳамкасблари томонидан таклиф қилинган “қиёмат” сценарийсига янгича назар ташлайди. Ўша пайтда олимлар Ер аҳолиси назарий жиҳатдан 2026 йилга келиб чексизликка етиши мумкинлигини математик ҳисоблаб чиққанди.
Аслида, кўплаб мамлакатларда туғилиш даражасининг пасайиши туфайли инсоният бу сценарийдан қутулди. Бироқ, тадқиқотчилар маълум шароитларда аҳолининг ўсиши яна назоратдан чиқиб кетиши мумкинлигини таъкидлашмоқда.
Ушбу гипотезани синаб кўриш учун олимлар Траченко-Закконе тенгламаси деб ҳам аталадиган янги математик моделни тарихий аҳоли маълумотлари билан таққослашди. Аниқланишича, у саноатлашув даври каби жадал ўсиш босқичларини ҳам, шунингдек, тахминан 1970 йилдан буён жаҳон аҳолисига хос бўлган нисбатан секин ўсиш ҳолатини ҳам акс эттиради.
Тадқиқотнинг алоҳида бўлими келажакдаги мумкин бўлган сценарийларга бағишланган. Асосий таҳлилга кўра, ҳозирги глобал тенденциялар фон Фёрстер гипотезасидаги ҳалокатли сингуларликка олиб келмайди: моделнинг асосий параметри барқарорлашувчи режимда қолмоқда.
Шу билан бирга, олимлар инқироз сценарийсини ҳам моделлаштиришди — бу вазиятда экологик шоклар, иқлим инқирози, пандемиялар, можаролар ёки ресурсларнинг етишмаслиги сайёрамиздаги юкламани кескин камайтиради.
Энг экстремал сценарийлардан бири Ернинг барқарор аҳолиси даражаси тўсатдан тахминан 2 миллиард кишига камайишини тахмин қилади. Бу ҳолда, модел аҳолининг тез камайишини башорат қилади: 2064 йилга келиб у деярли икки баравар камайиши мумкин.
Муаллифлар гап башорат ҳақида эмаслигини таъкидлашмоқда. Бу сценарий соф иллюстратив бўлиб, демографик динамиканинг кенг кўламли экологик ўзгаришлар ва ижтимоий зарбаларга қанчалик сезгир бўлиши мумкинлигини кўрсатади. Ҳозирги ҳисоб-китобларга кўра, глобал аҳоли нисбатан барқарор траектория бўйлаб ривожланишда давом этмоқда.
Тадқиқот нафақат демографик нуқтаи назардан қизиқарли. Унда конденсацияланган моддалар физикасидан олинган математик усуллар инсон жамиятларини ўрганиш учун қандай қўлланилиши мумкинлиги кўрсатилган. Шишадаги атомларнинг ҳаракатларини тавсифловчи бир хил моделлар асрлар давомида аҳолининг ўсиши, барқарорлашиши ва мумкин бўлган беқарорликни таҳлил қилиш учун потенциал жиҳатдан қўлланилиши мумкин.
Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, бу ёндашув турли хил ривожланиш сценарийларини — доимий барқарорлашувдан тортиб, аҳолининг тез ўсиши ёки камайишигача — битта математик доирада тавсифлаш имконини беради, деб хабар берди vokrugsveta.ru.
