Лабораторияда туғилган бир илмий ғоя эртага дорига, уруғга, биопрепаратга ёки озиқ-овқат ишлаб чиқариш усулига айланиши мумкин. Унинг инсон ҳаётига кириб бориши олимнинг ютуғи билан бирга жамият олдидаги масъулиятини ҳам оширади. Яқинда, ЮНЕСКОнинг Халқаро биоэтика қўмитаси синтетик биология тадқиқотлари, ишланмалари ва уларни амалиётга жорий этишнинг этик масалаларига бағишланган ҳисоботида ана шу боғлиқликни кенг белгилаб берди. Ҳужжат тиббиёт, қишлоқ хўжалиги, озиқ-овқат, иқлим ва биоэкономика имкониятларини хавфсизлик, адолат, шаффофлик ҳамда инсон ва табиат олдидаги масъулият билан бирга кўришга чақиради.

Бугун дунё илм-фани жуда тез ўзгармоқда. Кечагина фантастикадек туюлган ишлар лабораторияда тажрибага, кейин саноат, тиббиёт ва қишлоқ хўжалиги амалиётига айланмоқда. Сунъий интеллект матн ва катта маълумотларни таҳлил қилмоқда, дронлар далани кузатмоқда, роботлар ишлаб чиқаришда қатнашмоқда, геном таҳлили касалликлар ва навларни аниқлашга ёрдам бермоқда. Энди бу имкониятлар тирик тизимларни муҳандислик асосида лойиҳалаш ва уларнинг вазифаларини мақсадли ўзгартириш даражасига ҳам етиб келди.

Биология билан муҳандислик туташган ана шу йўналиш синтетик биология деб аталади.

Ҳаёт тилини ўқишдан янги вазифа беришгача

Бу атама дастлаб мураккаб эшитилиши табиий. Ген, ДНК, компьютер модели, роботлашган ускуна ва геном таҳрири унинг воситаларидир. Моҳиятини оддий тилда ифодаласак, синтетик биология ҳаёт тилини ўқиш ва тушуниш асосида тирик тизимга янги вазифа бериш ёки мавжуд вазифасини ўзгартиришга интилади. Шунинг учун бу соҳада билим ва масъулият ёнма-ён бориши зарур.

ДНКни китобга ўхшатсак, генлар унинг сўзлари, ҳужайра эса шу маълумот асосида ишлайдиган тирик тизимдир. Биология бу китобнинг мазмунини ўрганади. Синтетик биология унинг айрим «жумлалари»ни ўзгартириш ёки янги вазифа бажарувчи «жумла» қўшиш имконини очмоқда. ЮНЕСКО ҳисоботида ҳам соҳа янги биологик йўллар, организмлар ва тизимларни лойиҳалаш, мавжуд табиий тизимларни қайта лойиҳалаш билан боғлиқ ҳолда тушунтирилади. Бу ўхшатиш умумий мантиқни англашга ёрдам беради, аммо тирик тизимнинг мураккаблиги ҳар бир ечимни пухта текширишни талаб қилади.

Соҳанинг имкониятлари кенг. Микроорганизмлар орқали дорилар ва янги авлод вакциналарини ишлаб чиқариш, касалликларни тез аниқлаш, тупроқ микробиомини яхшилаш, биологик ўғитлар яратиш, сув танқислигига чидамли экинлар устида ишлаш шулар жумласидандир. Пластик ифлосланишини камайтириш, биоёқилғи, кимёвий моддалар ва биоматериаллар олишга қаратилган тадқиқотлар ҳам шу имкониятлар қаторига киради. Ҳисоботда уларнинг тиббиёт, глобал озиқ-овқат ишлаб чиқариш, атроф-муҳит ва иқлим учун аҳамияти алоҳида кўрсатилган.

Қишлоқ хўжалигида бу имкониятларнинг мазмуни фермер эҳтиёжи орқали янада аниқ кўринади. Шўрланган тупроқда ўсимликка ёрдам берадиган биопрепарат, азот ўзлаштиришни яхшилайдиган микроорганизм ёки озуқавий қиймати юқори маҳсулот устидаги иш дала ва дастурхонни боғлайди. Зараркунанда ва ифлосланишни эрта аниқлайдиган биосенсорлар, маҳсулот занжирида хавфли ифлосланишни кузатишга ёрдам берадиган генетик белгилар ҳам муҳим йўналишлардир. Улар сув ва ўғитдан самарали фойдаланишга, маҳсулот сифати ва озиқ-овқат хавфсизлигига хизмат қилиши мумкин. Бунинг учун ечимнинг маҳаллий шароитдаги самараси ва хавфсизлиги амалда баҳоланиши керак.

Ана шу катта имконият уни яратадиган ва қўллайдиган инсон зиммасига катта масъулият ҳам юклайди.

ЮНЕСКО ҳисоботининг ўз вақтидаги аҳамияти ҳам шунда. У синтетик биологияни хавфсиз, адолатли, очиқ ва жамоат манфаатига хизмат қиладиган йўналишда ривожлантириш учун ахлоқий асос таклиф этади. Илм олға боргани сари унинг натижасидан ким баҳраманд бўлиши, эҳтимолий хавфни ким баҳолаши ва қарор учун ким жавоб бериши ҳам аниқ бўлиши лозим. Биз билим соҳиблари сифатида инсон қадри, табиат ва келажак авлодлар манфаатини илмий изланишнинг бошиданоқ ҳисобга олишимиз керак.

Буни оддий йўл ҳаракати мисолида тушуниш мумкин. Чизиқлар, светофор ва тезлик меъёрлари манзилга хавфсиз етиб боришга ёрдам беради. Тез ҳаракат қилаётган машина учун йўлдаги тартиб қанчалик муҳим бўлса, қудратли биологик технология учун аниқ ахлоқий мезон ҳам шунчалик зарур. ЮНЕСКО ҳисоботидаги тавсиялар тадқиқотчи, муассаса ва компаниянинг масъулиятини белгилаш, илмий натижани одамлар ва табиат манфаатига йўналтиришга хизмат қилади.

Ҳисоботнинг асосий фикрларини шу ҳаётий боғлиқлик орқали ўқиш муҳим. Улар олимлар билан бирга давлат идоралари, университетлар, илмий институтлар, хусусий сектор, журналистлар ва жамоатчиликнинг ҳам фаолиятига дахлдор. Чунки лабораторияда бошланган қарорнинг оқибати лаборатория деворлари билан чекланмайди.

Илмий қарорнинг инсон ва табиатга таъсири

Аввало, ҳар бир лойиҳада кутилаётган фойда ва эҳтимолий зарар биргаликда баҳоланиши керак. Ишланма касалликни даволаши, ҳосилдорликни ошириши ёки ифлосланишни камайтириши мумкин. Шу билан бирга, унинг инсон саломатлиги, ҳайвонлар, ўсимликлар, тупроқ, сув ва биохилма-хилликка таъсири ҳам ўрганилади. Масъулиятли изланиш шу икки томонни бир-биридан ажратмайди. Яхши ният билан бошланган ишнинг ўзи етарли бўлмай, унинг хавфсизлигига доир далиллар ҳам зарур.

Бу талаб эҳтиёткорлик тамойили билан давом этади. Айниқса, тирик организмни очиқ муҳитга чиқариш ёки дала синови ўтказишда эҳтимолий зарар ва ҳали тўлиқ тушунилмаган таъсирлар олдиндан ўрганилиши лозим. Синовлар босқичма-босқич олиб борилиб, ҳар бир кейинги қадам аввалги натижага таяниши керак. Хавфсизлик далилларини тақдим этиш, назорат ва мониторинг чораларини асослаш тадқиқотчи ҳамда масъул ташкилотнинг вазифасидир.

Тирик тизим билан ишлаганда вақт омили ҳам бошқача аҳамият касб этади. Айрим натижалар узоқ муддат сақланиши ёки уларни орқага қайтариш қийин бўлиши мумкин. Бугунги лаборатория қарори эртанги табиатга, деҳқонга ва бола ҳаётига таъсир қилиши эҳтимоли бор. Шу боис узоқ муддатли экологик мониторинг, босқичма-босқич синов ва келажак авлодлар манфаатини ҳисобга олиш илмий ишнинг ажралмас қисми бўлиши керак.

Фойдадан адолатли баҳраманд бўлиш ҳам шу масъулиятнинг бир қисмидир. Янги уруғ, биопрепарат, диагностика ёки даволаш усули ривожланаётган мамлакатлар, кичик фермерлар ва чекка ҳудудлардаги одамларга ҳам етиб бориши муҳим. Нарх, лицензия ва интеллектуал мулк шартлари бу имкониятни белгилайди. Ҳисоботда очиқ лицензиялаш, патентлардан ҳамкорликда фойдаланиш механизмлари, фойдани адолатли тақсимлаш ва маҳаллий генетик ресурслар билан ишлашда жамоалар манфаатини ҳисобга олишга эътибор қаратилган. Билимнинг жамият учун қиймати ундан фойдаланиш имконияти билан ҳам ўлчанади.

Табиатнинг қадрини ҳам шу баҳолашдан четда қолдириб бўлмайди. Тупроқ, сув, микроорганизмлар, ҳашаротлар, ўсимликлар, ҳайвонлар, денгиз ва ўрмонлар ўзаро боғланган ҳаёт тизимини ташкил этади. Уларнинг бир қисмидаги ўзгариш бошқа қисмларга ҳам таъсир қилиши мумкин. Сайёравий барқарорлик деганда технологиянинг инсонга фойдасини экотизимлар саломатлиги билан бирга кўриш назарда тутилади. Бу қараш биологик ечимнинг узоқ муддатли қийматини тўғрироқ баҳолашга ёрдам беради.

Бундай қарорларга жамоат ишончи очиқ мулоқот орқали шаклланади. Одамлар технологиянинг вазифаси, кутилаётган фойдаси, маълум хавфлари ва мавжуд ноаниқликларини тушуниши керак. Уни назорат қилувчи ташкилотлар ва қарор қабул қилиш тартиби ҳам очиқ бўлиши лозим. ЮНЕСКО ҳисоботида лойиҳаларни рўйхатга олиш, хатар ва фойдани тушунтириш, қарорларни шаффоф қабул қилиш ҳамда аҳоли билан содда тилда мулоқот қилишга алоҳида аҳамият берилган. Ишонч учун одамга тушунарли ва текшириш мумкин бўлган ахборот зарур.

Шаффофлик ҳисобдорлик билан мустаҳкамланади. Олим, муассаса, компания ва молиялаштирувчи тадқиқотнинг бошиданоқ ўз вазифаси ва масъулиятини билиши керак. Олдиндан кўриш мумкин бўлган хавфни камайтириш чоралари, мустақил этик баҳолаш, манфаатлар тўқнашувини очиқ кўрсатиш ва натижаларни масъулият билан эълон қилиш шу тартибнинг бир қисмидир. Илмий натижага қўшилган ҳисса билан бирга унинг оқибати учун жавобгарлик ҳам белгиланиши лозим.

Технология таъсир қиладиган одамларнинг иштироки шу ердан бошланади. Дала синови фермернинг ерида ўтказилса, биопрепарат маҳаллий муҳитга таъсир қилса ёки жамоанинг генетик ресурсидан фойдаланилса, ўша одамларнинг билими, эҳтиёжи ва хавотири лойиҳани тайёрлашдаёқ ҳисобга олиниши зарур. Улар қарор жараёнида қатнашиши, ўз манфаатини ифодалай олиши керак. Бу иштирок ечимнинг ҳаётийлигини баҳолашга ҳам ёрдам беради.

Лабораториядан ташқарига чиқадиган масъулият

Биохавфсизлик чоралари организм ва лойиҳанинг хусусиятига мос белгиланиши лозим. Муҳандислик усулида ўзгартирилган организмнинг кўпайиши, тарқалиши, мутацияси, генетик материал алмашиши ёки табиий турлар билан рақобати эҳтимоли баҳоланади. Саломатлик ва экотизимларга доир хавфлар, жумладан аллергия, антибиотикка чидамлилик, патогенлик ва токсиклик тегишли ҳолларда текширилади. Далага чиқариш режасида тарқалишни чеклаш, эҳтимолий зарарни бартараф этиш, зарур бўлса қайтариб олиш, кейинги экологик мониторинг ва қўшни ҳудудларни хабардор қилиш чоралари бўлиши керак. Биохавфсизлик маданияти ана шу талабларни кундалик ишга айлантиради.

Айрим билимлар даволаш ва ҳимояга хизмат қилиши билан бирга, нотўғри қўлланса зарарли мақсадга ҳам ишлатилиши мумкин. Икки мақсадли, яъни dual-use тадқиқотлар хавфи шу билан боғлиқ. Патогенлар билан ишлаш, уларнинг айрим хусусиятларини кучайтиришга қаратилган gain-of-function тадқиқотлари ва зарарли мақсадга бурилиши мумкин бўлган маълумотлар лойиҳа хусусиятига мос назорат ҳамда этик баҳолашни талаб қилади. Бу ерда илмий ҳамкорлик хавфни англаш ва уни камайтириш масъулияти билан бирга бориши зарур.

Сунъий интеллект бу жараёнга яна бир масъулият қўшмоқда. У оқсил тузилишини башорат қилиш, генетик конструкцияларни лойиҳалаш ва катта маълумотларни таҳлил қилишда олимга ёрдам беради. Лойиҳалаш, яратиш, синаш ва натижадан ўрганиш – “Design-Build-Test-Learn” жараёни тезлашади. Бироқ алгоритм таклифининг асоси ҳар доим ҳам тўлиқ тушунарли бўлавермайди. Шунинг учун сунъий интеллект яратган биологик дизайн текширилиши, якуний қарор учун инсон ва муассаса масъул бўлиб қолиши лозим. Ҳисобот самарадорликни инсон қадри, хавфсизлик ва экологик бутунлик билан бирга баҳолашга чақиради.

Лаборатория рақамлашган сари кибербиохавфсизлик ҳам кундалик эҳтиёжга айланади. Ускуналар интернетга уланган, генетик маълумотлар серверларда сақланади, ДНК синтези бўйича буюртмалар онлайн берилиши мумкин. Шу боғлиқлик маълумот ўғирланиши, тизимга ноқонуний кириш ёки биологик дизайннинг бузилиши каби хавфларни ҳам келтириб чиқаради. Демак, лаборатория хавфсизлиги стерил шароит, халат ва қўлқоп билан бирга рақамли инфратузилманинг ҳимоясини ҳам қамраб олади. Биолог ва ахборот хавфсизлиги мутахассисининг ҳамкорлиги шу нуқтада муҳим бўлади.

Ҳисоботда айрим йўналишлар учун алоҳида эҳтиёткорлик тавсия қилинган. Масалан, “mirror cells” – молекулаларининг фазовий тузилиши табиий шаклнинг кўзгудаги аксига ўхшаш бўлган гипотетик «кўзгу ҳужайралар» бўйича глобал мораторий таклиф этилган. Бунга уларнинг иммун тизимлари, ферментлар ва экотизимлар билан ўзаро таъсирига доир катта ноаниқликлар асос бўлади. Очиқ муҳитга чиқариладиган организмлар ва икки мақсадли қўлланиш хавфи юқори лойиҳаларда ҳам пухта бошқарув зарурлиги таъкидланган. Бундай йўналишларда ҳаракат суръати хавфни тушуниш ва назорат қилиш имкониятига мос бўлиши керак.

Бу масъулият миллий чегараларда тугамайди. Бир мамлакатдаги биологик ишланма қўшни давлатнинг экотизими, озиқ-овқат занжири ёки хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун ҳисоботда халқаро мониторинг ва мувофиқлаштирувчи тузилмалар, лойиҳаларнинг марказий реестри, халқаро этик баҳолаш, касбий кодекслар, таълим дастурлари ҳамда ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш таклиф қилинган. Илмий имкониятлар кенгайган сари уларни масъулият билан бошқариш учун умумий билим ва ўзаро ишонч ҳам зарур.

Шу йўналишларни биргаликда кўрсак, ҳисоботнинг умумий мантиғи аниқлашади. У илмий изланишни инсон ва табиат манфаатини ҳисобга олган ҳолда давом эттиришга қаратилган. Йўл ҳаракати мисолига қайтсак, тезлик билан бирга йўналиш, йўлдаги вазиятни кўриш ва бошқалар хавфсизлигини ҳисобга олиш ҳам муҳим. Илмий тараққиётда бу вазифани ахлоқий мезонлар, ишончли назорат ва қарор қабул қиладиган инсоннинг масъулияти биргаликда бажаради.

Албатта, этик баҳолаш ва хавфсизлик текширувлари вақт ҳамда ресурс талаб қилади. Бу олим ва тадбиркорнинг иш режасида ҳисобга олиниши керак. Мезонлар аниқ, тартиблар тушунарли, қарорлар асосли бўлса, тадқиқотчи ҳам ўз йўлини ишончлироқ режалаштиради. Жамият ишонадиган технологиянинг амалиётда барқарор ўрин олиши учун шундай муҳит зарур. Қоидага риоя қилиш билан илмий ижодкорлик ўртасидаги боғлиқлик ҳам шу ерда намоён бўлади.

ЮНЕСКО тавсияларидан илмий маданиятга

Биолог сифатида ЮНЕСКО ҳисоботини ўз вақтида билдирилган муҳим чақириқ деб биламан. Президентимиз бошчилигида инсон қадри тамойилига асосланган Янги Ўзбекистонни барпо этар эканмиз, бу тавсияларни инсон ва муассасаларнинг кундалик фаолиятига сингдириш ҳақида ҳам ўйлашимиз лозим. Шу мақсадда ҳисобот тавсиялари билан параллел равишда HECIни қўллаш таклифини илгари сурдик. Унинг мазмунини яқинда “Frontiers in Bioengineering and Biotechnology” журналининг “Biosafety and Biosecurity” бўлимида чоп этилган илмий мақоламда дунё ҳамжамиятига тақдим этдим.

Таклифнинг марказида технологияни яратадиган ва ундан фойдаланадиган инсон турибди. Унинг техник билими билан бирга қадриятлари, қарор қабул қилиш қобилияти ва ўз ишининг оқибатини кўра билиши ҳам ривожланиши керак. Ўзбекистон аграр ислоҳотларида илгари сураётган «бозорга йўналтирилган, бироқ инсонийликка йўғрилган қишлоқ хўжалиги» ғояси ҳам шу мантиққа таянади. STEM+HECI орқали замонавий билимни инсон манфаати ва масъулият билан бирга ривожлантиришни таклиф қилмоқдамиз.

HECI – Humanity, Ethics, Creativity and Imagination, яъни инсонийлик, ахлоқ, ижодкорлик ва тасаввур. У STEM – табиий фанлар, технология, муҳандислик ва математика – таълимини инсонпарварлик ҳамда масъулиятли қарор қабул қилиш қобилияти билан бойитишга қаратилган. Аввал буни аграр таълим ва инновацияларда қўллашни таклиф этдик. Чунки қишлоқ хўжалигида технология ҳосил билан бирга инсон саломатлиги, сув, тупроқ, деҳқон, фермер, оила ва келажак авлодга хизмат қилиши керак. Шу мантиқни синтетик биология, сунъий интеллект, геномика, тиббиёт, рақамли иқтисодиёт, энергетика ва экологияда ҳам ривожлантириш мумкин. STEM воситаларни ўзлаштиришга ёрдам берса, HECI уларни қўллайдиган инсоннинг йўналиши ва масъулиятини шакллантиришга хизмат қилади.

ЮНЕСКО тавсиялари хавфсизлик, адолат ва жамоатчилик иштироки учун ахлоқий асос беради. HECI шу тамойилларни тадқиқотчининг касбий одати ва муассасанинг ишлаш маданиятига сингдиришга қаратилган. Инсонийлик технология таъсир қиладиган одамлар ва табиат манфаатини кўришга, ахлоқ қарорнинг оқибати учун жавоб беришга ундайди. Ижодкорлик хавфсизроқ, адолатлироқ ва қулайроқ ечим излашга ёрдам беради. Тасаввур эса бугунги ишланманинг ўн, йигирма ёки эллик йилдан кейинги таъсирини олдиндан ўйлашга чорлайди. Бу қобилиятлар қоидага риоя қилишни онгли касбий муносабатга айлантириш учун зарур.

Шу боис HECI қонунчилик, мустақил этик баҳолаш ва биохавфсизлик назорати билан бирга қўлланиши керак. Масалан, хавфсизлик талабларини пасайтирмаган ҳолда уларни амалда бажариладиган, ҳамёнбоп ва фермерга тушунарли тартибга айлантириш ижодий ёндашувни талаб этади. Ёш олимга шу тартибни ўргатиш, маҳаллий жамоага ечимни содда тилда тушунтириш ва одамларнинг фикрини эшитиш ҳам алоҳида қобилиятдир. Тавсиялар ҳаётга ана шундай кундалик билим, мулоқот ва қарорлар орқали киради.

Фойдани адолатли тақсимлаш тамойили ҳам амалий ечимларга муҳтож. Ривожланаётган мамлакатлар, кичик фермерлар, қишлоқ аёллари, ёш тадқиқотчилар ва маҳаллий жамоаларнинг технологиядан фойдаланиш имконияти лойиҳанинг дастлабки босқичида ҳисобга олиниши керак. HECI билим эгасини шу эҳтиёжларга мос йўл излашга ундайди. Келажакни тасаввур қилиш эса бугунги қарорда эртанги бола, деҳқон ва табиат манфаатини ҳам кўришга ёрдам беради. Биз ижодий масъулият деганда муаммони англаш билан бирга яхшироқ, хавфсизроқ ва инсонпарварроқ ечим топиш қобилиятини назарда тутмоқдамиз.

Ўзбекистон учун билим ва масъулиятни бирга ривожлантириш

Ўзбекистонда бу йўлни ривожлантириш учун илмий замин бор. Геномика, биотехнология, уруғчилик, микробиология, ветеринария, озиқ-овқат технологиялари ва фармацевтикадаги билим ва тажрибамиз ёш олимлар учун имконият яратади. Биолог, генетик, биотехнолог, агроном, шифокор ва муҳандиснинг бирга ишлаши бу имкониятни кенгайтиради. Энди касбий тайёргарликни замонавий биоэтика, биохавфсизлик, сунъий интеллект саводхонлиги ва HECI билан бирга ривожлантириш муҳим. Илмий қудрат уни масъулият билан қўллай оладиган инсон орқали жамиятга фойда беради.

Бугун ёш тадқиқотчи лабораторияга кирганда янги конструкция яратиш билан бирга, унинг хавфсизлигига, жамиятга фойдасига, фойдаланувчилар доирасига ва табиатга таъсирига эътибор қаратиши лозим. Конструкцияни нотўғри қўллаш эҳтимоли ва оқибатларини баҳолаш, натижани оддий одамга тушунарли тилда изоҳлаш ҳам унинг касбий тайёргарлигига киради. Шу тариқа масъулият тажриба тугагач эсга олинадиган талабдан кундалик илмий одатга айланади.

Илмий институт раҳбари эса нашрлар сони билан бирга лойиҳаларнинг этик баҳоланиши, биохавфсизлик талабларининг бажарилиши ва сунъий интеллект ёрдамидаги дизайнларнинг текширилишини таъминлаши лозим. Ёшларнинг икки мақсадли қўлланиш хавфини тушуниши, маҳаллий жамоалар манфаатининг ҳимоя қилиниши ҳам раҳбар масъулиятига киради. Муассасанинг ишлаш маданияти шу талабларни мунтазам бажариш орқали шаклланади.

Давлат идораларининг вазифаси технологияни жорий этиш суръати билан бирга қонунчилик, назорат ва миллий биоэтика тузилмаларининг тайёрлигини ҳам таъминлашдир. Очиқ маълумот ва реестрлар, интеллектуал мулк сиёсати, технологиядан ҳудудлар ўртасида адолатли фойдаланиш имконияти шу жараённинг бир қисми бўлиши керак. Тадқиқотчи, тадбиркор ва жамоатчилик учун тушунарли тартиб шаклланса, илмий ечимнинг амалиётга кириши ҳам масъулиятлироқ кечади.

Журналист ҳам бу занжирнинг муҳим иштирокчисидир. У илмий янгиликни халққа аниқ ва тушунарли етказиши, далилни ваъдадан, мавжуд имкониятни тахминдан ажратиб кўрсатиши зарур. Ортиқча қўрқув ёки асоссиз умид жамоат ишончига зарар етказади. Синтетик биология ҳақидаги тўғри ахборот одамнинг тушуниб муносабат билдиришига ёрдам беради, шу боис очиқ мулоқот илмий масъулиятнинг ҳам бир қисмидир.

Шу маънода, ЮНЕСКО ҳисоботи илмий ҳамжамиятимизнинг тайёргарлигига кенгроқ қарашга ундайди. Замонавий асбоб-ускуналар билан бир қаторда таълим, ахлоқ, ҳуқуқ, жамоатчилик билан мулоқот, биохавфсизлик, киберхавфсизлик, интеллектуал мулк ва халқаро ҳамкорликни ҳам ривожлантириш зарур. Бу вазифалар бир-бирига боғланган ҳолда бажарилса, янги билимни масъулият билан қўллаш учун муҳит шаклланади.

Ҳеч шубҳасиз, Президентимизнинг инсон қадри тамойилига асосланган Янги Ўзбекистон бу жараёнга ўз тажрибаси билан ҳисса қўша олади. Биз STEM+HECIни аграр таълим, фермерга яқин инновация, гендер тенглик, сув ва тупроқ олдидаги масъулият билан боғлаб илгари сурдик. Энди шу мантиқни синтетик биология ва сунъий интеллект даврида ҳам ривожлантириш мумкин. Бунинг қиймати инсоннинг билими ва қадриятини технология билан бирга камол топтиришдадир.

Бундай ёндашув ёш олимларда масъулиятли тадқиқот маданиятини шакллантиришга, институтларда этик баҳолаш ва биохавфсизликни кучайтиришга хизмат қилиши мумкин. Технология аҳолига тушунарли бўлиб, илмий тараққиёт миллий манфаат, жамоат ишончи ва халқаро масъулият билан боғланади. Ўзбекистон шу орқали масъулиятли инновация маданиятини ривожлантиришга ҳам ўз ҳиссасини қўша олади. Бу мақсад таълим ва муассасаларнинг кундалик амалиётида кўриниши керак.

Масалан, замонавий университетда биология талабаси геном таҳлили билан бирга биоэтикани ҳам ўрганади. Муҳандис яратаётган қурилмасининг жамиятга таъсирини баҳолашга тайёрланади. Агроном тупроқ, сув, инсон саломатлиги ва фермер манфаатини биргаликда кўради. Шифокор бемор қадр-қиммати ва маълумотлари махфийлигини ҳимоя қилади, тадбиркор эса бозор имкониятини жамоат манфаати билан уйғунлаштиришни ўрганади. Техник билим шу қобилиятлар билан бойиганда мутахассиснинг қарори ҳам пухтароқ бўлади.

Лабораторияда хавфсизлик протоколи кундалик иш тартибига айланиши, олим тажриба бошлашдан олдин натижанинг мақсади ва эҳтимолий таъсирини баҳолаши керак. Ёш тадқиқотчи мақола тайёрлаш билан бирга масъулиятли натижа яратишни ўрганади. Сунъий интеллект ёрдамида олинган дизайн текширилади, якуний ахлоқий қарор учун инсон масъул бўлиб қолади. Илмий маданиятнинг қиймати шу одатларда намоён бўлади.

Қишлоқ хўжалигида ҳам шу боғлиқлик сақланади. Биотехнология, геномика, сенсорлар, дронлар, сунъий интеллект ва сув тежовчи ечимлар фермернинг кундалик қарорига ёрдам бериши керак. Уларнинг умумий мақсади инсон саломатлиги, фермер фаровонлиги, тупроқ саломатлиги, сувни асраш ва озиқ-овқат хавфсизлигига хизмат қилишдир. Даладаги ҳар бир янгиликнинг қадри шу натижалар орқали очилади.

Илм ва келажак олдидаги масъулият

Мақола бошидаги йўл ҳаракати мисолига қайтсак, ЮНЕСКО ҳисоботи синтетик биология учун зарур ахлоқий йўналишларни кўрсатади. HECI шу йўлда қарор қабул қиладиган инсоннинг билими, қадрияти, ижодкорлиги ва тасаввурини ривожлантиришга қаратилган. Сунъий интеллект, геномика ва автоматлаштириш имкониятларни кенгайтирган сари инсоннинг онгли танлови ҳам муҳимлашади. STEM техник қудратни ривожлантиришга ёрдам беради, HECI эса уни масъулият билан қўллаш қобилиятини бойитади. Бу икки йўналиш таълимда ва муассасалар амалиётида бирга ишлаши лозим.

Синтетик биология дори-дармон, озиқ-овқат, қишлоқ хўжалиги, иқлимга мослашув ва биоэкономика учун катта хизмат қилиши мумкин. Бу имкониятлар хавфсизлик, адолат, шаффофлик, жамоат ишончи ва табиатга ҳурмат билан бирга ривожланиши зарур. Илмий тезлик пухта синов ва ҳисобдорлик билан уйғунлашганда технология жамият ҳаётида ишончли ўрин олади. Унинг амалий қиймати инсон саломатлиги, фермер фаровонлиги ва келажак учун сақланган имкониятларда кўринади.

Янги Ўзбекистон илм-фан ва инновацияларга очиқ мамлакат сифатида биотехнология, рақамлаштириш, сунъий интеллект, аграр инновация, таълим ва биоэкономика имкониятларидан самарали фойдаланиши керак. Бу йўлда инсон қадри, ахлоқий масъулият, ижодий ечим ва келажакни тасаввур қилиш маданияти ҳам бирга ривожланиши лозим. ЮНЕСКО тавсиялари ва HECI ёндашувини амалиётга биргаликда сингдириш таклифининг маъноси ана шунда.

Илм инсонга янги йўл очади. Ахлоқ қарорнинг оқибатини кўришга, ижодкорлик мураккаб муаммога ечим топишга, тасаввур эса қураётган келажагимизни англашга ёрдам беради. Илмий ютуқнинг қадри унинг одамлар, жамият, табиат ва келажак авлод ҳаётида берадиган натижаси билан ҳам белгиланади. Шу масъулиятни сақлаганимизда билим ва инновация тараққиётга хизмат қилади.

Ҳаётни ўзгартириш қудратига эга бўлган илм – энг аввало ҳаётни ҳурмат қилиши керак.

Иброҳим Абдураҳмонов,
Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазири, академик