Albatta, bular juda muhim. Ammo XXI asrda bu tushuncha ancha kengaydi. Bugun oziq-ovqat xavfsizligi faqat qorin toʻqligi emas. Bu inson salomatligi, bolalarning toʻgʻri oʻsishi, onalarning sogʻlom hayoti, dehqon va fermer daromadi, suv tejamkorligi, tuproq unumdorligi, mahsulot sifati, qayta ishlash, eksport, raqamlashtirish va kelajak avlod oldidagi masʼuliyatdir.

Oddiy qilib aytganda, oziq-ovqat xavfsizligi dalada boshlanib, oila dasturxonida yakunlanadi. Dalada qanday urugʻ ekiladi, u qancha suv talab qiladi, tuproqqa taʼsiri qanday, hosil qanday saqlanadi, mahsulot bolalarimiz salomatligi uchun qanchalik muhim — bularning barchasi bugunning strategik savollari. Bu masalaga shaxsan men ikki xil qarashim zarur: vazir sifatida — amaliyot, islohot va dehqonning kundalik muammolari nuqtai nazaridan; olim sifatida esa — dunyo ilmi qaysi yoʻnalishga ketayotgani, 2050 yil ssenariylari nimani koʻrsatayotgani jihatidan. Ushbu ikki qarash birlashganda kelib chiqqan xulosa: kelajak oziq-ovqat xavfsizligi faqat koʻproq mahsulot yetishtirish emas, balki sogʻlom, adolatli, suvtejamkor, ilmga tayangan va insoniylik bilan yoʻgʻrilgan oziq-ovqat tizimini qurishdir. Keling, shularga birma-bir, kelajak nuqtayi nazaridan toʻxtalaylik.

Insoniyatni nima kutmoqda?

Dunyo aholisi bugun 8 milliarddan oshdi. 2050-yilga borib esa 9 milliarddan ziyod boʻlishi kutilmoqda. Demak, kelajakda dasturxon atrofida oʻtiradigan odamlar soni ortib boradi. Ammo ularni boqadigan yer, suv va tabiiy resurslar cheksiz emas.

BMTning Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO)ning “2050-yilda dunyoni qanday boqamiz?” mavzusidagi tahlillarida keltirilishicha, “2050-yilda 9 milliarddan ortiq odamni boqish uchun jahon oziq-ovqat ishlab chiqarishini 2005—2007-yillarga nisbatan taxminan 70 foizga oshirish zarur boʻladi”. Buning uchun esa rivojlanayotgan mamlakatlarda ishlab chiqarish deyarli ikki barobar oshishi kerak. Lekin FAO yana bir muhim haqiqatni taʼkidlaydi: “dunyo texnik jihatdan yetarli oziq-ovqat ishlab chiqarishi mumkin, ammo bu ochlik avtomatik ravishda yoʻqoladi, degani emas”. Chunki ochlik koʻp hollarda mahsulot yoʻqligidan emas, balki odamlarning oziq-ovqatga iqtisodiy va ijtimoiy kirish imkoniyati cheklanganidan kelib chiqadi.

Bu — biz uchun ham katta saboq. Demak, 2050-yil uchun savol faqat “Qancha yetishtirish kerak?” emas, “Yetishtirilgan mahsulot har bir oilaga yetib boradimi, uning narxi arzonmi, sifatlimi, xavfsizmi, u bola va ona salomatligiga xizmat qiladimi, bu mahsulotni yetishtirishda suv va tuproq asraldimi?” boʻlishi kerak.

Jahonda oʻnlab yil davomida oziq-ovqat xavfsizligini oʻrganib kelayotgan olimlar — fransiyalik Bernard Hyuber, amerikalik Mark Rozgrant, niderlandiyalik Van Boyekel hamda perulik Rodomiro Ortiz oziq-ovqat kelajagi boʻyicha ilmiy ssenariylarda ikki yoʻlni koʻrsatadi. Birinchisi — “Agrimonde GO” boʻlib, iqtisodiy oʻsish va isteʼmolni hamma narsadan ustun qoʻyadigan yoʻl. Bu yoʻlda kaloriya koʻpayadi, yaʼni aholi jon boshiga sutkalik kaloriya miqdori oʻrtacha 3590 kkalgacha oshadi. Goʻsht va resurs talab qiladigan mahsulotlar isteʼmoli ortadi, ammo suv, tuproq va tabiatga bosim kuchayadi. Ikkinchisi — “Agrimonde 1”, yaʼni barqaror rivojlanish, oqilona va adolatli yoʻl. Unda har bir odamga kaloriya kuniga 3000 kkalga yetarli boʻlishi, adolatli sogʻlom, ekologik jihatdan maqbul oziq-ovqat taʼminoti, oʻsimlik mahsulotlari ulushining ortishi, suv va yerni asrash, qishloq aholisi daromadini koʻpaytirish maqsad qilinadi.

Xoʻsh, Oʻzbekiston qaysi yoʻlni tanlamoqda? Soʻnggi yillardagi islohotlar, suv tejovchi texnologiyalarga eʼtibor, paxta maydonlarini qisqartirib hosildorlikni oshirish, meva-sab­zavotchilik, chorvachilik, baliqchilik, qayta ishlash va raqamlashtirishga berilgan ustuvorlik savolga “Oʻzbekiston kelajakni faqat miqdorda emas, sifat, samaradorlik va inson manfaatida koʻrmoqda”, degan loʻnda javobni bermoqda.

FAO sabogʻi: bu faqat hosil emas, daromadga ham bogʻliq

Shu oʻrinda FAOning yana bir muhim xulosasini keltirish joiz: “Qishloq xoʻjaligidagi oʻsish kambagʻallik va ochlikni kamaytirishda juda kuchli taʼsirga ega”. Xalqaro tahlillarga koʻra, qishloq xoʻjaligidagi iqtisodiy oʻsish kambagʻallar uchun boshqa sohalardagi oʻsishga nisbatan kamida ikki barobar samarali boʻlishi mumkin. Bu tabiiy hol: rivojlanayotgan mamlakatlarda kambagʻal aholining katta qismi qishloq joylarda yashaydi va ularning daromadi bevosita yer, chorva, suv, mehnat va agrar xizmatlar bilan bogʻliq. Shu nuqtayi nazardan, oziq-ovqat xavfsizligi faqat ombordagi don yoki bozordagi sabzavotdan iborat emas. Bu qishloqda ish oʻrni, fermerning daromadi, dehqonning bozorga chiqishi, ayollar va yoshlarning yer, kredit, bilim hamda texnologiyaga kirish imkoniyati hamdir.

FAO, shuningdek, kelajakda oziq-ovqat narxlari oʻzgaruvchanligi ortishi, iqlim, energiya bozori, savdo va xomashyo narxlaridagi tebranishlar qishloq xoʻjaligiga kuchli taʼsir koʻrsatishini taʼkidlaydi. Demak, kelajak qish­loq xoʻjaligi faqat koʻp mahsulot yetishtiradigan emas, balki tashqi zarbalarga chidamli, risklarni boshqara oladigan va oddiy dehqonni ham himoya qiladigan tizim boʻlishi kerak.

Yangi xavflar: mikroplastik, iqlim va antibiotiklar

Bugun dunyo oziq-ovqat xavfsizligiga taʼsir qilayotgan xavflar avvalgidan ancha murakkab. Ular faqat qurgʻoqchilik yoki hosil kama­yishi emas. Olimlar soʻnggi yillarda uchta yangi jiddiy xavfga alohida eʼtibor qaratmoqda.

Birinchisi — mikroplastik. Plastik chiqindilarning koʻzga koʻrinmas mayda zarralari endi faqat shahar tozaligi muammosi emas. Ular tuproqqa, suvga, oʻsimliklarga, baliqchilikka va butun oziq-ovqat zanjiriga kirib bormoqda. Ayrim ilmiy baholashlarda mikroplastiklar oʻsimlik va suv oʻtlarida fotosintez jarayonini pasaytirishi, bu esa global miqyosda asosiy ekinlar hosiliga salbiy taʼsir qilishi mumkinligi taʼkidlanadi. 2025-yilda tayyorlangan xalqaro tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, plastik chiqindilarning mikroskopik zarrasi yer yuzasidagi oʻsimlik­lar, baliqlar va suv oʻtlarining fotosintezini 12 foizgacha kamaytiryapti. Yaʼni oddiy tilda aytganda, bu ekilgan har 10 gektar daladan, toza dalaga nisbatan 1 gektar hosil kamroq olinadi degani. Global miqyosda bu yiliga 110-360 million tonna asosiy ekinlar yoʻqotilishini anglatadi.

Ikkinchisi — iqlim oʻzgarishi. Qurgʻoqchilik, issiqlik toʻlqinlari, suv tanqisligi va haddan tashqari koʻp ob-havo hodisalari bugʻdoy, sholi, makkajoʻxori, sabzavot va chorvachilikka taʼsir koʻrsatmoqda. Xitoydagi va Hindistondagi “non savatlari”da bugʻdoy hosili 2080-yillarga borib, 13 foiz tushishi prognoz qilinmoqda. Bu xavfga javob berish uchun donli ekinlarning yangi navlari ustida ishlanmoqda, lekin ulardan kutilayotgan hosildorlik, agar hozirdan investitsiya qilinsa, 2100-yilga borib, yoʻqotishlarni 17-18 foizgacha qisqartirish imkonini beradi, xolos. Oʻzbekiston uchun bu masala yanada dolzarb: mamlakatimiz quruq iqlim mintaqasida joylashgan, suv resurslari cheklangan, aholi soni va oziq-ovqatga talab esa ortib bormoqda.

Uchinchisi — antibiotiklarga chidamlilik. 2025-yilgi tadqiqot maʼlumotlari shuni koʻrsatdiki, Sharqiy Oʻrta dengiz mintaqasida antibiotiklarga chidamli bakteriya­lardan oʻlim 2021-yilda 380 ming kishiga yetgan, 2050-yilda esa 752 mingdan oshishi kutilmoqda. Bu faqat tibbiyot muammosi emas. Chorvachilik, parrandachilik va baliqchilikda ­antibiotiklardan notoʻgʻri foydalanish inson salomatligiga qaytib keladigan xavfdir. Bu butun dunyo uchun “One Health” — inson, hayvon va atrof-muhit salomatligini birgalikda koʻrish zaruratini eslatadi.

Ushbu xavflar Oʻzbekiston uchun ham begona emas. Demak, kelajakda oziq-ovqat xavfsizligiga faqat agronom, fermer yoki iqtisodchi emas, biolog, ekolog, veterinar, shifokor, muhandis, raqamli texnologiya mutaxassisi va pedagog ham birdek javob beradi.

Dunyo tajribasi bizga nimani oʻrgatmoqda?

2050-yil oziq-ovqat xavfsizligi haqida gapirganda, dunyo tajribasiga qarash juda muhim. Chunki bugun har bir mamlakat oʻz dalasida ishlayotgandek koʻrinsa-da, aslida, barcha mamlakat bitta umumiy savolga javob izlamoqda: cheklangan suv, cheklangan yer va oʻzgarib borayotgan iqlim sharoitida insonni qanday sogʻlom boqish mumkin?

FAO hisob-kitoblariga koʻra, 2050-yilgacha global ziroatchilik oʻsishining asosiy qismi yangi yer ochishdan emas, hosildorlikni oshirish va bir yilda koʻproq hosil olish, yaʼni intensivlikni kuchaytirish hisobiga kelishi kerak. Boshqacha aytganda, kelajakda yerni kengaytirishdan koʻra har bir gektardan ilm, texnologiya va oqilona boshqaruv orqali koʻproq va sifatli mahsulot olish hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Bu Oʻzbekiston uchun juda mos yoʻnalish. Chunki bizda yer va suv cheklangan. Demak, kelajak “koʻproq yer” emas, “koʻproq bilim”, “koʻproq samara”, “koʻproq qoʻshilgan qiymat” davri boʻladi.

Yevropa va Xitoy bozorlari esa boshqa saboqni koʻrsatmoqda. Kelajakda mahsulotni faqat yetishtirish yetarli emas, uning “tarixi” ham toza boʻlishi kerak. Masalan, anorni Xitoyga yoki quritilgan mahsulotni Yevropa bozoriga chiqarish uchun bogʻ qayd etilishi, zararkunandalar nazorati, pestitsid qoldiqlari, fitosanitar sertifikat va qadoqlash talablari toʻliq bajarilishi lozim. Global GAP kabi standartlar mahsulotning nafaqat sifatini, balki xavfsizligi, izchilligi va ishonchliligini ham isbotlaydi. Demak, Oʻzbekiston eksportda “tonna”dan “isbotlangan sifat” bosqichiga oʻtishi kerak. Dunyoda “aqlli ferma”, “aniq dehqonchilik”, “raqamli suv hisobi”, “issiqxonada sensor boshqaruvi” kabi tushunchalar oddiy amaliyotga aylanmoqda. Sensorlar suv va namlikni oʻlchaydi, dronlar ekin holatini kuzatadi, sunʼiy intellekt hosilni prognoz qiladi, laboratoriyalar mahsulot xavfsizligini tasdiqlaydi. Oʻzbekistonda Agroxizmatlar markazlari, raqamli platformalar va xalqaro qishloq xoʻjaligi taʼlimi tizimi shu global jarayonning milliy poydevoridir.

Yana bir muhim saboq — hosilni yoʻqotmaslik. Dunyoda koʻp mamlakatlar mahsulotni koʻp yetishtirsa ham saqlash, sovitish, qadoqlash va qayta ishlash zaif boʻlgani uchun katta yoʻqotishlarga duch keladi. Oddiy qilib aytganda, 2050-yilda gʻolib mamlakatlar faqat koʻp yetishtirganlar emas, balki mahsulotni isrof qilmagan, qayta ishlagan va qoʻshilgan qiymat yaratgan davlatlar boʻladi.

Geosiyosiy xatarlar va Oʻzbekiston tanlagan yoʻl

Bugungi dunyoda oziq-ovqat xavfsizligi faqat agrar masala emas, balki geosiyosiy barqarorlik masalasiga ham aylandi. Urushlar, savdo yoʻllaridagi uzilishlar, yonilgʻi va oʻgʻit narxining keskin oʻzgarishi, eksport chek­lovi, portlar va logistika yoʻnalishlaridagi xavflar bir mamlakatdagi dalaning hosiliga boshqa qitʼadagi siyosiy voqealar ham taʼsir qilishi mumkinligini koʻrsatmoqda. Shunday sharoitda davlatimiz rahbari tomonidan qishloq xoʻjaligida oʻtkazilayotgan chuqur oʻylangan islohotlarning mohiyati yanada yaqqol koʻrinadi. Davlat buyurtmasi va eski maʼmuriy tizimlardan bosqichma-bosqich voz kechish, fermer va dehqonga erkinlik berish, gʻalla va paxtada bozor mexanizmlarini joriy etish, suv tejovchi texnologiyalarni kengaytirish, yerdan foydalanishda shaffoflikni oshirish, dehqon xoʻjaliklariga yer ajratish, qayta ishlash va eksport infratuzilmasini rivojlantirish — bularning barchasi faqat iqtisodiy islohot emas. Bu tashqi xatarlar kuchaygan davrda mamlakatning oziq-ovqat mustaqilligi va ichki barqarorligini mustahkamlash yoʻlidir.

Bugungi geosiyosiy vaziyat bizga bir haqiqatni oʻrgatmoqda: har bir davlat oʻz das­turxonining asosiy qismini oʻzi taʼminlay olishi bilan birga dunyo bozori bilan oqilona bogʻlangan boʻlishi kerak. Oʻzbekistonning yoʻli ham shu: ichki bozorni barqaror taʼminlash, fermer daromadini oshirish, eksportni kengaytirish, suv va tuproqni asrash, ilm-fan va texnologiya orqali qoʻshilgan qiymat yaratish. Prezidentimiz taʼkidlaganidek, har bir muam­moni imkoniyatga aylantirish mumkin, qachonki ilm-fan, texnologiya va innovatsiyalardan toʻgʻri foydalansak. Bugungi oziq-ovqat siyosati aynan shu tamoyilga tayanmoqda: geosiyosiy xatarlarga javob izolyatsiya emas, balki kuchli ichki ishlab chiqarish, diversifikatsiya, ilmga asoslangan agrar boshqaruv, raqamlashtirish, suv tejamkorligi va insonga yoʻnaltirilgan islohotlardir.

“Oq oltin”dan rang-barang dasturxonga

Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi uzoq yillar “oq oltin”, yaʼni  paxta bilan tanildi. Bu ekin mamlakat iqtisodiyoti, qishloq hayoti va suv tizimiga katta taʼsir koʻrsatdi. Ammo bir ekinga ortiqcha bogʻlanishning oqibatlarini ham tarix koʻrsatdi: suvga bosim, tuproq shoʻrlanishi, Orol fojiasi, oziq-ovqat ekinlariga yetarli eʼtibor berilmagan davrlar bunga misol.

Joriy yilda Xalqaro savdo kengashi (ITC) chop etgan “Beyond the White Gold” kitobida yangi Oʻzbekistondagi bugungi tarixiy ­burilish yaxshi ifodalangan: Oʻzbekiston paxtaga tor ixtisoslashgan tizimdan diversifikatsiyalashgan, bozorga yoʻnaltirilgan, innovatsion va barqaror agrar tizimga oʻtmoqda. Eng muhimi, bu faqat ekin almashtirish emas, balki yerga, suvga, dehqon mehnatiga va kelajakka munosabatni oʻzgartirishdir. Kechagi qishloq xoʻjaligi “oq oltin” bilan tanilgan boʻlsa, ertangi Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi sogʻlom, rang-barang, suvni tejaydigan va inson qadriga xizmat qiladigan milliy dasturxon bilan tanilishi kerak. Bu milliy dasturxonda non ham, meva ham, sabzavot ham, dukkaklilar ham, sut, tuxum, baliq, parranda goʻshti, sifatli yogʻ, yongʻoq va poliz mahsulotlari ham bor. Bu faqat mahsulot xilma-xilligi emas, balki sogʻlom millat asosidir.

Paxtachilik ham yangicha maʼno kasb etmoqda

“Oq oltin”dan keyingi davr paxtadan voz kechish degani emas. Bu paxtani eskicha hududiy hukmron ekin sifatida emas, balki ilm, texnologiya, suv tejamkorligi, yuqori qoʻshilgan qiymat va oziq-ovqat xavfsizligi bilan uygʻun holda boshqarish deganidir.

Yaqinda nufuzli Nature-Scientific Reports jurnalida chop etilgan milliy miqyosdagi tadqiqotimiz Oʻzbekiston paxtachiligida aynan shunday yangi bosqich boshlanganini koʻrsatdi. 2021-2025-yillarda paxta maydoni 1 million 31 ming gektardan 875,6 ming gektarga qisqardi, yaʼni 15,1 foiz kamaydi. Ammo shu davrda umumiy paxta hosili 19,3 foiz oshib, 3,99 million tonnaga yetdi. Oʻrtacha hosildorlik oshdi. Bu natijaning mazmuni juda oddiy: Oʻzbekiston paxtachiligi “koʻproq maydon” mantigʻidan “koʻproq bilim, texnologiya va samara” mantigʻiga oʻtmoqda. Yaʼni kamroq yerda koʻproq hosil olish, suvni tejash, xarajatni kamaytirish, fermer daromadini oshirish bilan birga oziq-ovqat ekinlari uchun yer imkoniyatini kengaytirish yangi paxtachilik siyosatining asosiy mazmuniga aylanmoqda.

Shu bilan birga, paxtadagi yangi intensiv agrotexnologiyalar iqtisodiy jihatdan ham samarali ekani koʻrinmoqda. Tadqiqotda 76 santimetr intensiv ekish sxemasi, tomchilatib sugʻorish va fertigatsiya (mineral oʻgʻit yoki zarur moddalar bilan sugʻorish) orqali gektar boshiga mahsulot yetishtirish xarajati sezilarli ­kamayishi, suv sarfi 40 foizgacha qisqarishi va mineral oʻgʻitlardan foydalanish samaradorligi oshishi qayd etilgan. Demak, ilmiy yondashuv fermerga ham, tabiatga ham, milliy iqtisodiyotga ham foyda beradi. Bu oziq-ovqat xavfsizligi uchun ham bevosita muhim. Chunki paxtada “koʻproq hosil — kamroq maydon — kamroq suv — koʻproq qoʻshilgan qiymat” tamoyili mustahkamlansa, sabzavotchilik, bogʻdorchilik, chorva ozuqasi, dukkaklilar va boshqa oziq-ovqat ekinlari uchun koʻproq imkoniyat yaratiladi. Boshqacha aytganda, zamonaviy paxtachilik diversifikatsiyaga toʻsiq emas, aksincha, uning imkonini kengaytiradigan omilga aylanishi mumkin.

Albatta, bu natijalarni yakuniy manzil emas, balki islohotlar davridagi muhim ilmiy dalil deb baholash toʻgʻri boʻladi. Tadqiqotimiz ham 2021-2025-yillar qisqa, ammo juda muhim transformatsiya davri ekanini taʼkid­laydi. Endigi vazifa bu oʻsishni uzoq muddatli, ekologik barqaror va fermerlar uchun adolatli tizimga aylantirishdir. Paxta kelajakda ham iqtisodiy ahamiyatga ega boʻladi. Lekin u endi yakka hukmron ekin emas, balki rang-barang, oziq-ovqatga yoʻnaltirilgan, insonparvar va barqaror agrar tizimning bir qismi boʻlishi kerak.

Soʻnggi yillarda yaratilgan poydevor

Mamlakatimizda oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlash, qishloq xoʻjaligini kompleks rivojlantirish, qoʻshilgan qiymat zanjirini yaratish, bozor munosabatlarini joriy etish, qayta ishlash va eksport infratuzilmasini kengaytirish, yer va suv resurslaridan samarali foydalanish, sohani raqamlashtirish va innovatsion texnologiyalarni qoʻllash boʻyicha keng koʻlamli ishlar bajarildi. 2025-yilda 2016-yilga nisbatan qishloq xoʻjaligi ­mahsulotlari hajmi 4,5 barobar oshdi. ­Sabzavot, meva, kartoshka, poliz, goʻsht, sut, tuxum va baliq mahsulotlarida barqaror oʻsish kuzatildi. Baliq yetishtirish 2016-yilda 84 ming tonna boʻlgan boʻlsa, 2025-yilda 206 ming tonnaga yetdi. Bu oqsil manbalarini koʻpaytirish, ovqatlanish madaniyatini boyitish va qishloqda yangi daromad manbalarini yaratish uchun katta imkoniyatdir.

Ayniqsa, suv tejovchi texnologiyalar boʻyi­cha salmoqli qadam tashlandi. 2016-yilda suv tejovchi texnologiyalar joriy qilingan maydon atigi 9000 gektarni tashkil etgan edi. Bugun bu koʻrsatkich 2,6 million gektarga yetdi: tomchilatib sugʻorish, yomgʻirlatib sugʻorish va lazerli tekislash bilan birgalikda shu natijaga erishildi. Oʻzbekiston bu koʻrsatkich boʻyi­cha Markaziy Osiyoda birinchi, MDHda ikkinchi, Osiyoda toʻrtinchi va dunyoda 13-oʻrinda turadi. Bu raqamlar oddiy statis­tika emas. Ular ortida suvni tejagan fermer, yangi texnologiya oʻrnatgan tadbirkor, hosilini koʻpaytirgan dehqon, bandligi taʼminlangan yoshlar, bozorga chiqqan mahsulot va eksportga yoʻl olgan milliy brendlar turibdi.

Eng katta sinov — suv tanqisligini yengish

2050-yil haqida gapirganda Oʻzbekiston uchun birinchi masala, albatta, suv. Chunki mamlakatimiz quruq iqlim sharoitida joylashgan, qishloq xoʻjaligi esa suvga katta ehtiyoj sezadi. Ayrim baholashlarga koʻra, kelgusi oʻn yilliklarda Amudaryo va Sirdaryo havzalarida suv oqimi kamayishi, suv taqchilligi esa yanada kuchayishi mumkin. Oʻzbekistonda suv resurs­larining katta qismi qishloq xoʻjaligida ishlatiladi. Shuning uchun suvdan samarali foydalanish endi faqat agrotexnik vazifa emas, balki milliy xavfsizlik, iqtisodiy barqarorlik va kelajak avlod oldidagi masʼ­u­liyatdir. “Har tomchi suv — kelajak rizqi” degan tamoyil faqat shior boʻlib qolmasligi kerak. U agrar siyosat, fermer amaliyoti, mahalla madaniyati va bolalar tarbiyasiga kirishi lozim. Suvni tejash texnologiya bilan boshlanadi, lekin madaniyat bilan mustahkamlanadi. Tomchilatib sugʻorish, yomgʻirlatib sugʻorish, diskret sugʻorish, lazerli tekislash — bular juda zarur. Ammo kanallardan tortib, dala boshigacha boʻlgan butun suv zanjirida masʼuliyat boʻlmasa, texnika ham toʻliq samara bermaydi.

Tuproq — tirik boylik

Tuproq — tirik boylik. Agar tuproq charchasa, eng yaxshi urugʻ ham, eng zamonaviy texnika ham kutilgan natijani bermaydi. Shuning uchun kelajakda Oʻzbekistonning agrar siyosati “koʻproq yer ochish”dan koʻra “har bir gektarni bilim va masʼ­uliyat bilan ishlatish”ga tayanishi kerak. Soʻnggi yillarda tuproqni muhofaza qilish, unumdorligini oshirish, agrokimyoviy xaritalar tuzish, yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish, almashlab ekish va past hosilli maydonlarni tiklash boʻyi­cha muhim ishlar qilindi. 2019-2023-yillarda 692 ming gektar yer qayta foydalanishga kiritilib, qoʻshimcha 6 million tonna qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish imkoniyati yaratildi va 213 ming ish oʻrni ochildi. Kelajakda tuproq unumdorligini oshirish uchun dukkakli ekinlar, almashlab ekish, organik modda, biogumus, biochar, tuproq mikrobiomi, agroekologiya va suv kam talab qiladigan ekinlar katta ahamiyatga ega boʻladi.

Bozordan insoniylikka qarab: STEM+HECI zarurati

Bozor islohotlari qishloq xoʻjaligini harakatga keltirdi. Bu zarur bosqich edi. Ammo endi yanada yuqori bosqichga oʻtishimiz kerak. Faqat “bozorga yoʻnaltirilgan qishloq xoʻjaligi” yetarli emas. Bizga “bozorga yoʻnaltirilgan + insoniylikka yoʻgʻrilgan qishloq xoʻjaligi” kerak. Bozor bizga qaysi mahsulot yaxshi sotilishini anglatadi. Ammo insoniylikka yoʻgʻrilgan yondashuv savol qoʻyadi: bu mahsulot bolalar salomatligiga, suvga, tuproqqa, fermer daromadiga va kelajak avlodga qanday taʼsir qiladi?

Shu yerda STEM+HECI yondashuvi juda muhim. STEM — fan, texnologiya, muhandislik va ­matematika bizga hosildorlik, raqamlashtirish, sunʼiy intellekt, genomika, seleksiya, suv tejovchi tizimlar, sensorlar va dronlarni beradi. HECI — Humanity, Ethics, Creativity and Imagination, yaʼni insoniylik, axloq, ijodkorlik va tasavvur — texnologiyalarga insoniylik fazilatlari, axloqiy chegaralar va muammolarga ijodiy intellekt bilan yondashib, ularni tabiat, inson, hayvonot va nabotot manfaati va kelajagiga yoʻnaltiradi. Oddiy qilib aytganda, STEM “Qanday qilib koʻproq va samarali yetishtirish mumkin?”, HECI esa “Bu yechim insonga, hayvonga, oʻsimliklarga, suvga, tuproqqa, jamiyatga va kelajakka foydali boʻladimi?” deb soʻraydi. Shuning uchun kelajak agronomi faqat nav va oʻgʻitni bilgan mutaxassis emas. U iqlim, suv, tuproq, bozor, oziqlanish, raqamli maʼlumot va axloqiy masʼuliyatni birgalikda tushunadigan yangi avlod mutaxassisi boʻlishi kerak.

“Daladan — dasturxongacha” tamoyili

Kelajakda gʻolib mamlakatlar faqat koʻp yetishtirganlar emas, balki mahsulotni yoʻqotmagan, saqlagan, qayta ishlagan, qadoqlagan, sifatini saqlab, isteʼmolchiga xavfsiz yetkazganlar boʻladi. Agar dehqon 100 tonna meva yetishtirsayu, uning katta qismi saqlash, tashish yoki bozorga yetkazishda yoʻqolsa, bu faqat iqtisodiy zarar emas, balki suv, mehnat, tup­roq, oʻgʻit va inson umidi yoʻqotilishidir. Shuning uchun qayta ishlash 2050-yildagi oziq-ovqat xavfsizligining markaziy masalalaridan. Bugun Oʻzbekistonda oziq-ovqat sanoati korxonalari soni oshmoqda, qayta ishlash quvvatlari meva-sabzavot, goʻsht, sut, un va oʻsimlik yogʻi yoʻnalishlarida kengaymoqda. Lekin bu hali bosh­lanishi. Meva-sabzavotni chuqur qayta ishlash, muzlatish, quritish, tabiiy sharbatlar, bolalar ozuqasi, funksional oziq-ovqatlar, yuqori qiymatli eksport mahsulotlari, organik mahsulotlar va xalqaro standartlarga mos qadoqlash kelajakdagi katta imkoniyatlardir.

Raqamli qishloq xoʻjaligi — shaffoflik va ishonch omili

Kelajak dehqoni faqat ketmon va traktor bilan emas, raqamli maʼlumot bilan ham ishlaydi. Qaysi yerda qanday tuproq bor? ­Qaysi hududda suv tanqisligi kuchayadi? Qaysi nav issiqqa yoki shoʻrga chidamli? Qaysi mahsulot bozorda talabgir? Qaysi fermerga qanday subsidiya berildi? Bu savollarga aniq javob boʻlmasa, samaradorlik ham, adolat ham toʻliq taʼminlanmaydi. Shu jihatdan “Agrosubsidiya”, “Agroplatforma”, “Raqamli qishloq xoʻjaligi” kabi tizimlarning joriy etilishi katta ahamiyatga ega. Ular nafaqat davlat xizmatlarini tezlashtiradi, balki fermer va dehqon uchun shaffoflik, banklar uchun ishonch, davlat uchun aniq maʼlumot, jamiyat uchun adolatli mexanizm yaratadi.

Kelajakda bu tizimlar yanada chuqurlashib, sunʼiy intellekt asosida hosil prognozi, suv sarfi, kasallik va zararkunandalar xavfi, oziq-ovqat narxlari, logistika va eksport imkoniyatlarini oldindan koʻra oladigan milliy agroaxborot tizimiga aylanishi kerak. Ammo raqamlashtirishda ham inson unutilmasligi lozim. Agar fermer raqamli tizimdan foydalana olmasa, internet yoʻq boʻlsa, maslahatchi yetishmasa yoki maʼlumot unga tushunarli tilda berilmasa, eng yaxshi platforma ham kutilgan natijani bermaydi. Shuning uchun raqamli qishloq xoʻjaligi bilan birga raqamli savodxonlik, agromaslahat, mahalliy tilda xizmat, yoshlar va xotin-qizlarni oʻqitish ham zarur.

Milliy ovqatlanish madaniyati — strategik boylik

Kelajak oziq-ovqat xavfsizligi faqat ishlab chiqarish emas, isteʼmol madaniyati hamdir. Agar bozorda mahsulot bor boʻlsayu, oila uni toʻgʻri tanlamasa, bola ratsioni muvozanatli boʻlmasa, maktab va bogʻchada ovqatlanish toʻgʻri tashkil etilmasa, oziq-ovqat xavfsizligi toʻliq taʼminlanmaydi. Oʻzbek milliy dasturxonining katta afzalligi bor: unda non bilan birga sabzavot, koʻkat, dukkaklilar, sut mahsulotlari, meva, poliz, baliq va parranda uchun tabiiy oʻrin bor. Bu madaniyatni zamonaviy ilm bilan boyitish kerak. Yaʼni milliy taomlarimizni saqlagan holda ularni bolalar, onalar, keksalar va mehnatkash aholi salomatligiga mos ravishda toʻgʻri targʻib qilish lozim. 2050-yil milliy dasturxoni faqat toʻy dasturxoni kabi moʻl-koʻllik belgisi emas, balki har kunlik sogʻlom hayot dasturxoni boʻlishi kerak.

Yetti milliy yoʻnalish

Birinchi yoʻnalish — suvni tejashni yangi milliy madaniyatga aylantirish. Suv tejovchi texnologiyalarni kengaytirish bilan birga kanallar, suv hisoblagichlar, raqamli monitoring, fermer malakasi va mahalliy suv boshqaruvi kuchaytirilishi kerak.

Ikkinchi yoʻnalish — tuproq unumdorligini milliy boylik sifatida asrash. Har bir hududning tuproq pasporti, agrokimyoviy xaritasi, almashlab ekish rejasi va organik modda balansi boʻlishi kerak.

Uchinchi yoʻnalish — qayta ishlash va saqlashni keskin oshirish. Har bir viloyatda meva-sabzavotni saqlash, quritish, muzlatish, qadoqlash va chuqur qayta ishlash tizimi kuchaytirilishi lozim.

Toʻrtinchi yoʻnalish — dukkaklilar, moyli ekinlar, baliqchilik, parrandachilik, sutchilik va bogʻdorchilikni milliy ovqatlanish strategiyasi bilan bogʻlash. Bu sohalar faqat eksport emas, xalq salomatligi uchun ham kerak.

Beshinchi yoʻnalish — organik va “yashil” dehqonchilikni kengaytirish. Jahon bozorida organik mahsulotga talab ortib bormoqda. Oʻzbekistonning quyoshi, tuprogʻi va anʼanaviy dehqonchilik madaniyati bu yoʻnalishda katta imkoniyat beradi.

Oltinchi yoʻnalish — Qoraqalpogʻiston va suvi kam hududlar uchun alohida agrar modellar yaratish. Tuzga chidamli navlar, kam suv talab qiladigan ekinlar, kam xarajatli issiqxonalar, yaylovlarni tiklash va baliqchilik bu hududlar uchun katta ahamiyatga ega.

Yettinchi yoʻnalish — yoshlar va xotin-qizlarni agrar innovatsiyalar markaziga olib kelish. Yer, kredit, texnologiya, maslahat va bozorga kirish imkoniyatlari kengaysa, qishloq xoʻjaligi nafaqat mahsulot, balki yangi avlod uchun munosib kasb va daromad manbaiga aylanadi.

Xulosa: bugungi don ertaga non boʻladi

2050-yil bizdan uzoq emas. Bugun maktabga borayotgan farzandlarimiz oʻsha davrda mamlakatimizning asosiy ishchi kuchi, olimlari, fermerlari, tadbirkorlari va rahbarlari boʻladi. Ularning dasturxonida qanday non, qanday sut, qanday sabzavot, qanday meva, qanday suv boʻlishi bugungi qarorlarimizga bogʻliq. Dunyo xavflari real: suv taqchilligi, iqlim oʻzgarishi, mikroplastik ifloslanish, antibiotiklarga chidamlilik, tuproq degradatsiyasi, geosiyosiy uzilishlar va oziq-ovqat narxlari beqarorligi. Ammo yechimlar ham aniq: ilm, innovatsiya, suv tejamkorligi, raqamlashtirish, organik va “yashil” dehqonchilik, qayta ishlash, toʻgʻri ovqatlanish madaniyati, STEM+HECI taʼlimi va adolatli bozor munosabatlari. FAOning eng muhim sabogʻi shundaki, dunyo yetarli oziq-ovqat ishlab chiqarishi mumkin, ammo ochlikni yengish uchun odamlarda ushbu oziq-ovqatga yetishish imkoniyati, daromad, infratuzilma, bilim va barqaror qishloq iqtisodiyoti boʻlishi shart. Shuning uchun Oʻzbekistondagi agrar islohotlar faqat mahsulot koʻpaytirish emas, balki qishloqda daromad yaratish, fermerni erkinlashtirish, dehqonni bozorga olib chiqish, yoshlar va xotin-qizlarga imkoniyat berish, suv va tuproqni asrash, ilm-fanni dalaga yaqinlashtirish jarayonidir.

Oʻzbekiston soʻnggi yillarda bu yoʻlda katta qadam tashladi. Navbatdagi vazifa moʻl hosildan sogʻlom dasturxonga, bozor samaradorligidan inson qadriga, texnologiyadan masʼuliyatli innovatsiyaga oʻtishdir. Oziq-ovqat xavfsizligi faqat Qishloq xoʻjaligi vazirligi yoki fermerning vazifasi emas, bu olimning izlanishi, oʻqituvchining tarbiyasi, shifokorning maslahati, onaning dasturxoni, tadbirkorning halol mahsuloti, suvchining masʼuliyati, dehqonning mehnati, umuman, har bir fuqaroning tanlovidir. 2050-yil dasturxoni bugungi daladan boshlanadi. Bugungi urugʻdan, bugungi suv tejamkorligidan, bugungi tuproqqa munosabatdan, bugungi ilm va insoniy masʼuliyatdan boshlanadi. Shu bois, yangi Oʻzbekiston uchun oziq-ovqat xavfsizligining yangi maʼnosi shunday boʻlishi kerak: moʻl hosil — sogʻlom inson uchun, bozor — adolatli farovonlik uchun, texnologiya — tabiat va kelajak avlod manfaati uchun xizmat qilsin.

Ibrohim ABDURAHMONOV,

qishloq xoʻjaligi vaziri, akademik