Investitsion muhit, mulkiy huquqlarning himoyalanganligi, shartnoma majburiyatlarining bajarilishiga bo'lgan ishonch — bularning barchasi pirovardida sud tizimining xolisligiga borib taqaladi. Aynan shu bog'liqlik nuqtai nazaridan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining "Sudlarda komplayens nazorat tizimi samaradorligini oshirishning qo'shimcha chora-tadbirlari to'g'risida"gi Farmoni sud-huquq siyosatidagi metodologik paradigma o'zgarishi sifatida baholash mumkin.
An'anaviy korrupsiyaga qarshi kurash modeli reaktiv xususiyatga ega edi: huquqbuzarlik sodir bo'lgach, uni aniqlash va jazolash. Bunday model muqarrar ravishda kechikadi – u zararni qoplamaydi, balki faqat qayd etadi. Farmon esa tubdan boshqa – proaktiv (oldindan ogohlantiruvchi) modelni ilgari suradi. Uning markazida "korrupsiyaviy xavf-xatarni boshqarish" (corruption risk management) konsepsiyasi turadi.
Bu konsepsiya zamonaviy komplayens nazariyasining o'zagini tashkil etadi. Uning mantig'i sodda, ammo inqilobiy: korrupsiyani shaxsning axloqiy nuqsoni sifatida emas, balki tizimdagi tuzilmaviy zaifliklarning natijasi sifatida ko'rish. Demak, kurash obyekti ham – alohida huquqbuzar emas, balki huquqbuzarlikka sharoit yaratuvchi institutsional bo'shliqlardir. Farmonning sud apparatidagi xavf-xatari yuqori lavozimlarni inventarizatsiya qilish, ularni raqamlashtirish va bu jarayonlarda inson omilini minimallashtirishni nazarda tutishi – aynan shu tuzilmaviy yondashuvning amaliy ifodasidir.
Farmonning ilmiy qiymati uning xalqaro huquqiy standartlarga uzviy mosligida namoyon bo'ladi. Bu yerda ikki fundamental hujjatni ta'kidlash zarur.
Birinchisi – BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi (UNCAC). Uning 11-moddasi to'g'ridan-to'g'ri sud tizimiga bag'ishlangan bo'lib, davlatlardan sud a'zolari o'rtasida halollikni mustahkamlash va korrupsiya uchun imkoniyatlarning oldini olish choralarini ko'rishni talab qiladi. E'tiborli jihati shundaki, Konvensiya bu vazifani "sud mustaqilligini hisobga olgan holda" amalga oshirishni shart qilib qo'yadi. Farmonning institutsional dizayni aynan shu nozik muvozanatga rioya qilgan: sudyalar korpusiga nisbatan nazorat Sudyalar oliy kengashining sud inspeksiyasi orqali, apparat xodimlariga nisbatan esa alohida Komplayens nazorat xizmati orqali amalga oshiriladi. Bu ajratish tasodifiy emas – u sudyaning protsessual mustaqilligiga aralashuvga yo'l qo'ymaydi, ayni paytda ma'muriy korrupsiya kanallarini yopadi.
Ikkinchi hujjat — Bangalor sud xulq-atvori tamoyillari (Bangalore Principles of Judicial Conduct). Bu xalqaro hujjat mustaqillik, xolislik, halollik, odoblilik, tenglik hamda malaka va g'ayrat kabi olti asosiy qadriyatni sud etikasining universal mezoni sifatida belgilaydi. Muhim metodologik jihat shundaki, Bangalor tamoyillari mohiyatiga ko'ra, sud hokimiyati tegishli xulq-atvor standartlarini qabul qilish va ularni ta'minlash orqali jamiyat hurmatini qozonish va saqlab qolish yo'lida muhim qadam tashlash qudratiga ega. Boshqacha aytganda, halollik tashqaridan majburlanmaydi – u sud tizimining o'zi tomonidan, ichkaridan shakllantiriladi. Farmonning Komplayens xizmatini Oliy sud tarkibida tashkil etishi, ya'ni nazoratni ijro hokimiyatiga emas, balki sud hokimiyatining o'ziga yuklashi – aynan shu prinsipga to'la mos keladi.
Nazariy asoslanganlik amaliy natija bilan tasdiqlanishi shart. Bu o'rinda Singapur tajribasi eng ko'rsatkichli empirik model bo'lib xizmat qiladi. Bu davlat 2024-yilgi Transparency International indeksida dunyodagi eng kam korrupsiyalashgan uchinchi davlat sifatida tan olingan.
Singapur muvaffaqiyatining metodologik siri uch ustunga tayanadi. Birinchidan – mustaqil va xolis sud: u yerda mustaqil sud siyosiy ta'sirdan himoyalangan bo'lib, qonun ustuvorligini shaffof va xolis amalga oshiradi. Ikkinchidan – tizimli profilaktik vositalar: muntazam lavozim rotatsiyasi, mol-mulk va moliyaviy holatning yillik deklaratsiyasi, hamda barcha boshqaruv darajalarida ichki va tashqi auditlar. Uchinchidan – kadrlar siyosatining iqtisodiy mantig'i: mamlakat asoschisi davlat xizmatchilariga munosib haq to'lash orqali korrupsiya xavfini kamaytirishga e'tibor qaratgan.
Bu uch ustunning Farmondagi aksini ko'rish qiyin emas: deklaratsiya tizimlari, avtomatlashtirilgan monitoring, meritokratiyaga asoslangan kadr tanlovi va Komplayens xodimlariga qo'shimcha ustamalar. Demak, Farmon empirik tasdiqlangan eng yaxshi amaliyotning O'zbekiston huquqiy tizimiga ilmiy moslashtirilgan holda joriy etilishidir.
Alohida ilmiy e'tiborga loyiq jihat – Odil sudlov akademiyasini ISO 37001 (Korrupsiyaga qarshi menejment tizimi) xalqaro standarti bo'yicha auditdan o'tkazish majburiyati. Bu yechimning chuqurligi shundaki, u halollikni deklarativ tushunchadan obyektiv, o'lchanadigan va tashqi tomonidan tasdiqlanadigan kategoriyaga aylantiradi. ISO 37001 tashkilotda korrupsiyaviy xavfni aniqlash, boshqarish va oldini olish jarayonlarini o'rnatishga yordam beradi, bunda yuqori rahbariyat ishtiroki, o'qitish, xavf-xatarni baholash, due diligence, moliyaviy va tijoriy nazorat kabi choralarni qamrab oladi.
Huquqiy nuqtai nazardan bu standartning qiymati o'ziga xosdir: u tashkilot korrupsiyaviy xavfini oldini olish bo'yicha asosli va mutanosib choralar ko'rganligining ishonchli dalili sifatida xizmat qiladi. Davlat boshqaruvi tilida buni quyidagicha ifodalash mumkin: ISO 37001 sertifikatsiyasi O'zbekiston sud tizimining halollik infratuzilmasini xalqaro investorlar, hamkor davlatlar va reyting agentliklari uchun "tarjima qilinadigan", tushunarli va ishonchli formatga keltiradi. Bu — mamlakatning xalqaro huquqiy obro'siga to'g'ridan-to'g'ri investitsiyadir.
Farmonning yuqori potensialini e'tirof etgan holda, uning samaradorligini ta'minlovchi uch shartni ta'kidlash o‘rinlidir.
Birinchidan, Komplayens nazorat xizmatining institutsional mustaqilligi real bo'lishi shart. Uning to'g'ridan-to'g'ri Oliy sud raisiga bo'ysunishi to'g'ri yechim, ammo xizmat xodimlarining kasbiy daxlsizligi va moliyaviy mustaqilligi qo'shimcha kafolatlar bilan mustahkamlanishi maqsadga muvofiq.
Ikkinchidan, raqamlashtirish – vosita, maqsad emas. Sud ishlarini avtomatik taqsimlash va monitoring tizimlari faqat ma'lumotlar yaxlitligi va algoritmlar shaffofligi ta'minlangandagina samara beradi. Aks holda, raqamli tizim korrupsiyani yo'q qilmaydi, balki uni yangi, ko'rinmas shaklga o'tkazadi.
Uchinchidan, halollik madaniyati uzluksiz ta'lim orqali joriy etilishi lozim. Bangalor tamoyillari falsafasi aynan shuni ta'kidlaydi: tashqi nazorat ichki e'tiqodga aylangandagina barqaror bo'ladi. Farmondagi "real keyslar"ga asoslangan o'quv modullari va davriy malaka oshirish – bu yo'nalishdagi to'g'ri qadamlardir.
Yakunda shuni ta'kidlash joizki, ushbu Farmon O'zbekistonni xalqaro-huquqiy diskursda yetuk ishtirokchi sifatida pozitsiyalashtiradi. U sud islohotini izolyatsiyalangan milliy tajriba emas, balki UNCAC, Bangalor tamoyillari va ISO standartlari bilan uyg'un, global eng yaxshi amaliyotga integratsiyalashgan tizimli loyiha sifatida shakllantiradi. Bu — "Yangi O'zbekiston" konsepsiyasining huquqiy davlat qurish bo'yicha e'lon qilgan strategik majburiyatining konkret, o'lchanadigan va xalqaro miqyosda tan olinadigan ifodasidir.
Islambek Rustambekov,
yuridik fanlari doktori, professor
Toshkent davalt yuridik universiteti prorektori
xalqaro arbitr
