Ular xalq tarixini aks ettiruvchi koʻzgu boʻlish bilan birga, tabiat va jamiyatning noyob, xilma-xil ashyolari xazinasi hamdir. Shu bois, soʻnggi yillarda poytaxtimiz, viloyat va tuman markazlarida tarixiy yoʻnalishdagi qator yangi muzeylar tashkil etildi. Mavjudlari taʼmirlandi. Muzeylarning ilmiy konsepsiyasi milliy gʻoya asosida qayta tuzilib, ekspozitsiyalari zamonaviy texnologiyalar uygʻunligida tubdan yangilandi.

Bugun mamlakatimizdagi muzeylar soni (filiallari bilan birga) 138 tani tashkil etmoqda. Hududlar kesimida eng koʻp muzey Toshkent shahri (30 dan ortiq), Buxoro viloyati (19 ta), Fargʻona va Samarqand viloyatlari hissasiga toʻgʻri keladi.

Ushbu muzeylardagi eksponatlar soni ham soʻnggi 30 yilda qariyb ikki baravar koʻpaygan. 1996-yilda Sohibqiron Amir Temur tavalludining 660-yilligi munosabati bilan tashkil etilgan Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Olimpiya shon-shuhrati muzeyi, Termiz arxeologiya muzeyi, Hazrati Imom majmuasidagi ixcham kitoblar muzeyi, Aloqa tarixi muzeyi, Toshkent politexnika muzeyi hamda Qurolli Kuchlar muzeyi kabi maskanlar xalqimizning milliy oʻzligini anglashi va maʼnaviyatini yuksaltirishga xizmat qilmoqda.

Soʻnggi yillarda sohaga yanada katta eʼtibor qaratilib, koʻplab yangi muzeylar tashkil etildi. Xususan, Nukus shahri va viloyat markazlarida barpo etilgan Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeyining filiallari, 2020-yilda poytaxtimizda Ikkinchi jahon urushida fashizm ustidan qozonilgan gʻalabaning 75 yilligi arafasida foydalanishga topshirilgan Gʻalaba bogʻi majmuasidagi “Shon-sharaf” muzeyi, shuningdek, 2020-yilda Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyining filiali sifatida tashkil etilgan Toshkent muzeyi yurtimiz tarixining hali toʻliq oʻrganilmagan sahifalarini arxiv hujjatlari, noyob eksponatlar va zamonaviy koʻrgazma vositalari orqali toʻlaqonli yoritib berayotgani bilan keluvchilarning katta qiziqishiga sabab boʻlmoqda.

Bundan tashqari, oxirgi yillarda koʻplab davlat va madaniyat arboblari hayoti hamda faoliyatiga bagʻishlangan muzeylar ochildi. Xususan, Toshkent shahridagi Erkin Vohidov uy-muzeyi, Margʻilon shahridagi Erkin Vohidov memorial muzeyi, Jizzaxdagi Hamid Olimjon va Zulfiya muzeyi, Shayxontohur tumani Samarqand darvoza koʻchasidagi Abdulla Qodiriy uy-muzeyi, Abdulla Qodiriy nomidagi istirohat bogʻi hududidagi Abdulla Qodiriy memorial muzeyi hamda Doʻrmon ijod uyi hududida Abdulla Oripov uy-muzeyining ochilishi xalqimizning asl farzandlari, adabiyot va sanʼat ahliga koʻrsatilgan yuksak ehtirom ifodasidir. Bu maskanlar yosh avlodda milliy qadriyatlarga hurmat, Vatan va millat taqdiriga daxldorlik tuygʻularini mustahkamlashda muhim vosita boʻlishi bilan birga, yangi Oʻzbekistonning madaniy siyosati, milliy xotirani tiklash va milliy oʻzlikni anglash nuqtayi nazaridan beqiyos ahamiyat kasb etmoqda.

Ayni vaqtda ushbu muzeylar mamlakatimizda madaniy turizmni rivojlantirishga ham xizmat qilmoqda. Tahlillarga koʻra, soʻnggi yillarda muzeylar sonining ortishi va eksponatlarning boyib borishi aholi hamda xorijlik sayyohlarning qiziqishini yanada oshirib, keluvchilar oqimining koʻpayishiga ijobiy taʼsir koʻrsatgan.

Islom sivilizatsiyasi markazi – yuksalish timsoli

Majmua qurilishi va bezatish jarayoni 8 yil davom etdi.  Darhaqiqat, Islom sivilizatsiyasi markazi mahobati, ilmiy-maʼrifiy qimmati va meʼmorchiligi bilan nafaqat mamlakatimiz, balki butun musulmon dunyosi va xalqaro hamjamiyatning diqqat markazidagi maskanga aylandi.

Markaz ochilgan ilk kunlardan mintaqadagi eng gavjum madaniy maskanlardan biriga aylandi. Hozir unga har kuni 5000 gacha mahalliy aholi vakillari va xorijliklar bormoqda. Markaz jahon miqyosida qator nufuzli eʼtiroflarga sazovor boʻlib, global ilmiy va madaniy maydondagi nufuzini tobora mustahkamlamoqda. 2025-yilda markaz Yevropaning nufuzli mukofotlaridan biri boʻlmish “Prix Avicenne” mukofotiga loyiq deb topildi.

“Smithsonian Magazine” talqiniga koʻra, Islom sivilizatsiyasi markazi 2026-yilda dunyoda eng katta qiziqish bilan kutilayotgan TOP-10 muzey loyihasi qatoridan joy oldi.

“Prix Versailles” talqiniga binoan 2026-yil uchun dunyodagi eng goʻzal muzeylarning global roʻyxatiga kiritildi. Tanlov tashkilotchilari maʼlumotiga koʻra, Islom sivilizatsiyasi markazi nafaqat ushbu roʻyxatga kiritilgan, balki 2026-yil yakunida eʼlon qilinadigan uchta oliy jahon mukofotidan biri — “Grand Prix Versailles”, “Interyer” yoki “Eksteryer” nominatsiyalaridan biriga daʼvogarlik qilish huquqini ham qoʻlga kiritgan. Mukofot gʻoliblari yil yakunida Parijdagi YUNESKO qarorgohida eʼlon qilinishi rejalashtirilgan.

“BBC Travel” nashri Islom sivilizatsiyasi markazini 2026-yilda ochilishi eng koʻp kutilayotgan 6 ta muzey qatoriga kiritdi. Nashrga koʻra, markaz VII asrga oid Usmon Qurʼoni va 2000 dan ortiq noyob qoʻlyozmaga ega boʻlishi bilan birga, sunʼiy intellekt hamda VR (virtual borliq) texnologiyalari yordamida tarixni interaktiv tarzda namoyish etishi bilan ham alohida ahamiyat kasb etadi.

2026-yil aprelda Islom sivilizatsiyasi markazi rasman Ginnesning rekordlar kitobidan joy oldi. Majmua ushbu nufuzli reestrga “Dunyodagi eng yirik Islom sivilizatsiyasi muzeyi” nominatsiyasi boʻyicha kiritildi.

Atrofimizdagi odamlar bilan sayohat haqida suhbatlashganimizda, odatda Oʻzbekiston shaharlaridagi diqqatga sazovor manzillar, ayniqsa, hududlarning oʻziga xos milliy taomlari haqida koʻp gapiradi, ammo muzeylar toʻgʻrisida gap ochilganini kam kuzatamiz. Vaholanki, yurtimizdagi aksariyat muzeylarga kirish uchun chipta narxi 1 soatlik avtoturargoh uchun toʻlov narxidan qimmat emas.

Shu oʻrinda muzeylarga bagʻishlangan turkum koʻrsatuvlar va ijtimoiy tarmoqlar uchun maxsus targʻibot lavhalari tayyorlanib, doimiy targʻibot ishlari olib borilsa, taʼlim muassasalari va mehnat jamoalari tomonidan uyushgan holda muzeylarga sayohatlar uyushtirilsa, maqsadga muvofiq boʻlar edi.

Elbek NORMOʻMINOV,

Ichki ishlar organlari tarixi muzeyi boshligʻi,

mayor