Shu bois Oʻzbekiston uchun transport yoʻlaklarini diversifikatsiya qilish oddiy infratuzilma vazifasi emas, balki iqtisodiy xavfsizlik va tashqi savdo samaradorligi bilan bogʻliq strategik masaladir.
Soʻnggi yillarda mamlakatimiz xalqaro transport koridorlarini rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratib, Markaziy Osiyoni Sharq va Gʻarbni bogʻlaydigan muhim logistika hududiga aylantirishga intilmoqda.
Shu nuqtayi nazardan Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻli alohida ahamiyat kasb etadi.
Oʻnlab yillar davomida muhokama qilingan ushbu loyiha bugun qogʻozdagi rejadan real qurilish bosqichiga oʻtdi. Ammo uning ahamiyati faqat temir yoʻl qurilishi bilan cheklanmaydi. Gap Oʻzbekistonning tashqi savdo marshrutlarini kengaytirish, mintaqadagi tranzit salohiyatini oshirish va yangi logistika tizimini shakllantirish haqida ketmoqda.
Nega aynan shu temir yoʻl muhim?
Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻli uch mamlakatni toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlaydigan yangi transport arteriyasi boʻladi.
Loyiha amalga oshgach, Oʻzbekiston Xitoy bilan temir yoʻl orqali yangi yoʻnalishda bogʻlanadi. Bu esa tashqi savdo yuklarini tashishda mavjud marshrutlarga qoʻshimcha muqobil yaratadi.
Masalaning yana bir muhim tomoni shundaki, yangi koridor faqat Oʻzbekistonning oʻzi uchun emas, balki butun Markaziy Osiyo uchun yangi logistik imkoniyatlarni ochadi.
Davlatimiz rahbari Shavkat Mirziyoyev Qirgʻiz Respublikasiga davlat tashrifi davomida ham mazkur loyihaning ahamiyatiga alohida toʻxtalib, uni mintaqa taraqqiyoti va oʻzaro bogʻliqligini mustahkamlaydigan tarixiy qadam sifatida baholagan.
“Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻli loyihasida erishilayotgan yutuqlarni mamnuniyat bilan qayd etdik. Ushbu magistral boʻylab savdo-logistika infratuzilmasini birgalikda rivojlantiramiz. Savdo va transport jarayonlariga raqamli yechimlarni faol joriy etamiz. Avtotashuvchilar uchun qulay shart-sharoitlar yaratamiz”, — degan edi Prezident.
Demak, masala faqat temir izlarini yotqizishda emas. Asosiy maqsad — ushbu temir yoʻlni samarali ishlaydigan yagona transport-logistika tizimiga aylantirish.
4,7 milliard dollarlik loyiha qanday qurilmoqda?
Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻlining umumiy qiymati 4 milliard 700 million dollarni tashkil etadi.
Loyiha Qirgʻizistonning murakkab togʻli hududlaridan oʻtishi bilan ajralib turadi. Shu sababli qurilishning oʻzi ham katta muhandislik vazifalarini talab qilmoqda.
Qurilish ishlarini tashkil etish uchun vaqtinchalik yoʻllar, elektr uzatish liniyalari, beton zavodlari, laboratoriyalar, omborlar va maxsus qurilish bazalari barpo etildi.
Loyihaga koʻra, temir yoʻl boʻylab yoʻlovchi poyezdlar soatiga 120 kilometrgacha, yuk poyezdlari esa 90 kilometrgacha tezlikda harakatlanishi rejalashtirilgan.
Torugart, Makmal va Jalolobod kabi asosiy stansiyalar bilan birga jami 20 ta temir yoʻl stansiyasini qurish belgilangan.
Biroq loyihaning haqiqiy murakkabligi uning togʻli qismlarida yaqqol namoyon boʻladi.
Togʻlar bagʻridagi 305 kilometr
Temir yoʻlning eng murakkab 305 kilometrlik qismi Qirgʻiziston hududidan oʻtadi.
Birgina Makmal stansiyasining oʻzida 5 million 200 ming kub metr yer ishlari bajarildi.
Hozirda qurilish 26 ta tunnelda olib borilmoqda. Uzunligi 13 562 metr boʻlgan asosiy tunnelda qazish ishlari yakunlangan. Bu loyihada belgilangan umumiy hajmning 13,1 foizini tashkil etadi.
Shuningdek, 12 ta obyektda yordamchi shtolnyalar qurilmoqda. Tunnel qazish ishlarining qariyb 30 foizi portlatish ishlarisiz, toʻliq mexanizatsiyalashgan usulda bajarilmoqda.
Bu raqamlar loyihaning nima uchun murakkab va qimmat ekanini koʻrsatadi. Biroq qurilish jarayonidagi har bir bosqichning ahamiyati kelgusida ushbu yoʻl qanday ishlashi bilan oʻlchanadi.
Qurilishda qancha ish bajarildi?
Umumiy uzunligi 185,5 kilometr boʻlgan yer polotnosini barpo etish boʻyicha 23 ta uchastkada ishlar olib borilmoqda.
Loyiha boʻyicha belgilangan 56 million 85 ming kub metrlik yer ishlaridan 19 million 630 ming kub metri, yaʼni 35 foizi bajarildi.
Koʻpriklar qurilishi boʻyicha ham ishlar davom etmoqda. Umumiy uzunligi 15,18 kilometr boʻlgan 50 ta koʻprikdan 38 tasida, yaʼni 76 foizida qurilish ishlari boshlangan.
Hozirgacha 2 398 ta poydevor qoziqlari oʻrnatilib, loyihaviy miqdorning 69 foiz ishlari tugallangan. 65 ta ustunning asosiy konstruksiyasi toʻliq qad rostlagan.
Bundan tashqari, umumiy uzunligi 10 854 metr boʻlgan 33 ta koʻprikdan 13 tasida ham qurilish ishlari jadal olib borilmoqda.
Temir yoʻl barqarorligini taʼminlash va suv oqimlarini tartibga solish maqsadida umumiy uzunligi 15 623 metr boʻlgan 576 ta suv oʻtkazish quvurini oʻrnatish rejalashtirilgan. Hozirgacha ularning 280 metri qurib bitkazildi.
Shu bilan birga stansiya binolari va muhandislik inshootlarini qayta qurish ishlari ham olib borilmoqda.
Bu koʻrsatkichlar loyihaning bosqichma-bosqich fizik jihatdan shakllanayotganini koʻrsatadi. Ammo yangi temir yoʻlning iqtisodiy samarasi uning qanchalik tez va qulay ishlashiga ham bogʻliq.
Temir yoʻl qurishning oʻzi yetarli emas
Yangi transport koridori ishga tushganidan keyin eng muhim masala — undan qanchalik samarali foydalanish.
Chunki poyezd temir yoʻlda tez harakatlangani bilan chegarada uzoq vaqt turib qolsa, yukni qayta rasmiylashtirish jarayoni koʻp vaqt olsa yoki turli mamlakatlardagi transport tizimlari bir-biri bilan toʻliq integratsiya qilinmagan boʻlsa, yangi koridorning afzalligi pasayadi.
Shuning uchun Oʻzbekiston tomoni temir yoʻl qurilishi bilan bir vaqtda uning kelgusidagi ishlash mexanizmiga ham eʼtibor qaratmoqda.
Bu borada uch tomonlama hamkorlik doirasida toʻrtta muhim tashabbus ilgari surildi.
Birinchi tashabbus — chegarada poyezdlarni ushlab qolmaslik
Birinchi tashabbus chegara oʻtkazish punktlaridagi jarayonlarni soddalashtirish va raqamlashtirishga qaratilgan.
Maqsad — tadbirkorlar uchun yuk tashish jarayonini tezlashtirish va soddalashtirish.
Bu orqali poyezdlarga xizmat koʻrsatish vaqtini ikki baravarga kamaytirish maqsad qilinmoqda.
Aslida, bu yangi koridorning iqtisodiy samaradorligi uchun hal qiluvchi masalalardan biri. Chunki transportda vaqtning oʻzi ham xarajat hisoblanadi.
Ikkinchi tashabbus — chegarada iqtisodiy faollikni kuchaytirish
Ikkinchi tashabbus Qirgʻiz — Oʻzbek chegarasida neytral erkin texnologik zona bilan yonma-yon holda neytral erkin iqtisodiy zonani barpo etishni nazarda tutadi.
Bu gʻoyaning ahamiyati shundaki, temir yoʻl faqat yuklarni bir nuqtadan ikkinchisiga olib boruvchi yoʻlak boʻlib qolmay, uning atrofida ishlab chiqarish, savdo, xizmat koʻrsatish va logistika faoliyati rivojlanishiga zamin yaratadi.
Yaʼni transport infratuzilmasi asta-sekin iqtisodiy infratuzilmaga aylanadi.
Uchinchi tashabbus — togʻli hududlar uchun yagona texnik yechimlar
Uchinchi tashabbus temir yoʻl oʻlchovlari kengligini oʻzgartirish texnologiyalari, gabarit va yuk koʻtarish qobiliyati unifikatsiya qilingan harakatlanuvchi tarkiblar, shuningdek, baland togʻli temir yoʻllar uchun texnik yechimlarni ishlab chiqish boʻyicha qoʻshma muhandislik-konstruktorlik byurosini tashkil etishni nazarda tutadi.
Bu tashabbus loyihaning texnik jihatdan barqaror ishlashini taʼminlashga qaratilgan.
Ayniqsa, Qirgʻiziston hududidan oʻtadigan murakkab togʻli qismni hisobga olganda, temir yoʻl infratuzilmasining texnik standartlari va harakatlanuvchi tarkiblar oʻrtasidagi uygʻunlik muhim ahamiyat kasb etadi.
Toʻrtinchi tashabbus — temir yoʻlni raqamlashtirish
Toʻrtinchi tashabbus yoʻnalishdagi barcha ishtirokchilar tomonidan tan olinadigan yagona integratsiyalashgan raqamli transport hujjatini joriy etishdan iborat.
U temir yoʻl maʼmuriyatlari va nazorat organlari oʻrtasida uzluksiz maʼlumot almashinuvini taʼminlashi kerak.
Buning natijasida hujjatlar bilan ishlash jarayoni soddalashishi, nazorat va chegaradan oʻtish operatsiyalari tezlashishi mumkin.
Shunday qilib, Oʻzbekiston ilgari surayotgan tashabbuslar bir-biridan alohida emas.
Ularning barchasi bitta maqsadga — temir yoʻlni tez, qulay va raqamlashtirilgan transport koridoriga aylantirishga xizmat qiladi.
Makmal: temir yoʻldan logistika markazigacha
Bu jarayonda Makmal yuklash-tushirish stansiyasi alohida oʻrin tutadi.
Qirgʻizistonda barpo etilayotgan mazkur stansiyada terminallar, omborlar, ishlab chiqarish va servis maydonchalarini oʻz ichiga olgan mintaqaviy darajadagi transport-logistika tarmogʻini yaratish koʻzda tutilgan.
Demak, loyiha faqat temir yoʻldan iborat boʻlmaydi.
Temir yoʻl — asosiy infratuzilma.
Makmal kabi logistika markazlari — uning iqtisodiy tayanch nuqtalari.
Raqamli transport hujjatlari va chegaradagi soddalashtirilgan tartiblar — uning tezkor ishlash mexanizmi.
Erkin iqtisodiy zona esa koridor atrofida iqtisodiy faollikni kuchaytirishi mumkin.
Ana shu elementlar bir-biri bilan uygʻunlashganda, temir yoʻl haqiqiy transport-logistika koridoriga aylanadi.
Oʻzbekiston uchun asosiy natija nima boʻladi?
Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻlining ahamiyatini faqat uning uzunligi, tunnellari yoki koʻpriklari soni bilan baholab boʻlmaydi.
Uning asosiy ahamiyati — Oʻzbekistonning transport imkoniyatlarini kengaytirishida.
Birinchidan, tashqi savdo yuklarini tashish uchun yangi yoʻnalish paydo boʻladi.
Ikkinchidan, mamlakatning tranzit salohiyati oshadi.
Uchinchidan, Xitoy bilan savdo-iqtisodiy aloqalar uchun yangi transport imkoniyati yaratiladi.
Toʻrtinchidan, Qirgʻiziston orqali Markaziy Osiyoning ichki transport bogʻliqligi kuchayadi.
Beshinchidan, temir yoʻl atrofida logistika, ombor, servis va ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish imkoniyatlari paydo boʻladi.
Eng muhimi esa — Oʻzbekiston oʻzining geografik cheklovini logistika imkoniyatiga aylantirishga harakat qilmoqda.
Dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan davlat uchun transport koridorlarini koʻpaytirish — shunchaki qulaylik emas. Bu tashqi savdo, eksport, import va iqtisodiy barqarorlik uchun strategik ahamiyatga ega.
Shu maʼnoda Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston temir yoʻli bitta temir yoʻldan koʻra kattaroq loyihadir.
U Xitoyni Markaziy Osiyo bilan yanada yaqin bogʻlaydi, Qirgʻizistonning tranzit salohiyatini oshiradi va Oʻzbekiston uchun yangi tashqi savdo hamda logistika imkoniyatlarini ochadi.
Shuning uchun bu loyihaning haqiqiy natijasi temir yoʻl qachon qurib bitkazilishi bilangina emas, balki u ishga tushgach, qanchalik tez, arzon va samarali transport koridoriga aylana olishi bilan belgilanadi.
Xitoy — Qirgʻiziston — Oʻzbekiston: bir magistral, ammo uning ortida butun mintaqa uchun yangi iqtisodiy imkoniyatlar turibdi.
