Чунки ер сувсиз қолса — ҳосил сўнади, яйлов сув кўрмаса — чорва озади. Шунинг учун бўлса керак, кексалар бу йил кўкламда ёмғир мўл бўлишини сўраб, дуога қўл очди. Ахир ўтган йили қурғоқчиликдан тап-тақир бўлиб кетган яйловлар яна ўт-ўлан билан қопланиб, дашт яна жонланишини ҳамма кутиб турибди.

Чорвадорлар умид билан осмонга қара­япти. Чунки яйлов тикланса — чорва боқи­лади, чорва бўлса — тирикчилик юради. Акс ҳолда, ҳа, ҳар бир ишнинг яхши томонини кўриш керак, дейишади. Аммо бугун яйлов масаласи чорвадорларни жиддий ташвишга солаётгани ҳам ҳақиқат. Сўнгги йилларда тартибсиз фойдаланиш, меъёрларга амал қилмаслик ва эътиборсизлик оқибатида кўплаб яйловларда мол боқиш қийинлашиб қол­ди. Натижада айрим ҳудудларда чорвачилик даромад манбаи бўлишдан кўра, ортиқча ташвишга айланиб бормоқда.

Ачинарлиси шундаки, яйловлар йўқолиб бораётгани кўпинча кўзга ташланмайди. Улар бир кунда эмас, аста-секин, йиллар да­вомида емирилади. Бугун ўт чиқмаётган ер эртага чанг босган саҳрога айланади. Бу эса нафақат чорвадорнинг, балки бутун жамият­нинг йўқотишидир. Зеро, яйлов фақат чорва боқиладиган майдон эмас, балки озиқ-овқат хавфсизлиги, қишлоқ аҳолисининг бандли­ги ва экологик мувозанатни таъминловчи муҳим ресурсдир.

Бугун яйловни асрамасак, эртага чорвани, ундан кейин эса бутун озиқ-овқат занжирини йўқотиш хавфи туғилади. Демак, яйлов ма­саласи бугун қишлоқ аҳли муаммоси эмас, балки миллий манфаатлар билан чамбарчас боғлиқ стратегик масалага айланмоқда.

Айнан шу воқеликлар — яйловлар тақ­дири, ерга муносабат ва озиқ-овқат хавфсиз­лиги билан боғлиқ масалалар бугун давлат сиёсати марказига чиқаётгани бежиз эмас. Зеро, табиат берган имкониятларни тасо­дифга ташлаш ёки мавсумий омилларгаги­на боғлаб қўйиш орқали барқарор натижага эришиб бўлмайди. Шу боис, яйловлардан фойдаланиш, уларни тиклаш ва самарали бошқариш масаласи эндиликда тизимли, ил­мий асосланган ҳамда узоқ муддатли ечим­ларни талаб этмоқда.

Ана шундай ёндашув доирасида давлати­миз раҳбари 9 февраль куни қишлоқ хўжа­лигида янги ерларни ўзлаштириш ва соҳада илм-фанни янги босқичга олиб чиқиш бўйича таклифлар тақдимоти билан танишди. Йиғилишда яйловлар, суғориш тизимлари ва аграр илм-фанни ривожлантириш масалала­ри кўрилди.

Сўнгги беш йилда амалга оширилган ирригация ва мелиорация тадбирлари мам­лакатимиз қишлоқ хўжалиги салоҳиятини янги босқичга кўтаришда муҳим қадам бўл­ди. Шу давр мобайнида 826,5 минг гектар ер қишлоқ хўжалиги фойдаланишига киритил­ди: шундан 409 минг гектари суғориладиган ер, 418 минг гектари эса лалми ва яйлов ҳи­собланади. Яйлов ва лалми ердан самарали фойдаланишда ер ости сувидан тўлиқ ва оқилона фойдаланиш ҳамда кам сув талаб қиладиган экинларни жойлаштириш муҳим аҳамият касб этди. Бу натижалар нафақат ер­нинг иқтисодий қимматини оширди, балки барқарор ва масъулиятли ер муносабатини илгари сурди.

2030 йилгача режалаштирилаётган 938 минг гектар яйлов ўзлаштириш ва ҳолатини яхшилаш чоралари эса узоқ муддатли страте­гик қадамнинг амалий ифодасидир. Хусусан, 2026-2027 йилларда 620 минг гектар яйлов тикланиши, шундан 300 минг гектарида яй­лов ўсимликлари экилиши, 130 минг гекта­рида қудуқлар қазилиши кўзда тутилган. Бу тадбирлар 960 минг бош майда шохли мол боқиш, гўшт ва жун ишлаб чиқариш ҳажми­ни ошириш имконини беради, шунингдек, яйловларнинг барқарорлиги орқали озиқ- овқат хавфсизлигини таъминлашга хизмат қилади.

Янги ерни ўзлаштиришда ҳар бир ҳудуд бўйича аниқ инвестор ва лойиҳа асосида иш ташкил қилиш талаб этилиши эса барқа­рор ва самарали натижаларга эришишнинг муҳим шартидир. Ердан тасодифий ёки назоратсиз фойдаланиш орқали қисқа муд­датли самарага эришиш мумкин бўлса-да,

лакатимиз қишлоқ хўжалиги салоҳиятини янги босқичга кўтаришда муҳим қадам бўл­ди. Шу давр мобайнида 826,5 минг гектар ер қишлоқ хўжалиги фойдаланишига киритил­ди: шундан 409 минг гектари суғориладиган ер, 418 минг гектари эса лалми ва яйлов ҳи­собланади. Яйлов ва лалми ердан самарали фойдаланишда ер ости сувидан тўлиқ ва оқилона фойдаланиш ҳамда кам сув талаб қиладиган экинларни жойлаштириш муҳим аҳамият касб этди. Бу натижалар нафақат ер­нинг иқтисодий қимматини оширди, балки барқарор ва масъулиятли ер муносабатини илгари сурди.

2030 йилгача режалаштирилаётган 938 минг гектар яйлов ўзлаштириш ва ҳолатини яхшилаш чоралари эса узоқ муддатли страте­гик қадамнинг амалий ифодасидир. Хусусан, 2026-2027 йилларда 620 минг гектар яйлов тикланиши, шундан 300 минг гектарида яй­лов ўсимликлари экилиши, 130 минг гекта­рида қудуқлар қазилиши кўзда тутилган. Бу тадбирлар 960 минг бош майда шохли мол боқиш, гўшт ва жун ишлаб чиқариш ҳажми­ни ошириш имконини беради, шунингдек, яйловларнинг барқарорлиги орқали озиқ- овқат хавфсизлигини таъминлашга хизмат қилади.

Янги ерни ўзлаштиришда ҳар бир ҳудуд бўйича аниқ инвестор ва лойиҳа асосида иш ташкил қилиш талаб этилиши эса барқа­рор ва самарали натижаларга эришишнинг муҳим шартидир. Ердан тасодифий ёки назоратсиз фойдаланиш орқали қисқа муд­датли самарага эришиш мумкин бўлса-да, илмий асосда бошқарилган ерлар узоқ муд­датли ижтимоий ва иқтисодий қимматга эга бўлади.

Шу билан бирга, йиғилишда қишлоқ хў­жалигида илм-фанни янги босқичга олиб чиқиш учун институционал инфратузилма­ни ўзгартириш зарурлиги алоҳида қайд этил­ди. Бу мақсадда соҳадаги 22 та илмий мар­каз, 260 та лаборатория ҳамда 2,5 мингдан ортиқ олим ва илмий ходимни ягона тузилма — Қишлоқ хўжалиги фанлари академиясига бирлаштириш режалаштирилмоқда. Ушбу қарор тадқиқотлар ва амалиётни бир йўна­лишда мувофиқлаштириб, қишлоқ хўжали­ги соҳасида илмий ва самарали ёндашувни таъминлайди.

Бу жараёнлар ердан оқилона фойдаланиш, яйловларни тиклаш ва самарали бошқариш, қишлоқ хўжалигида илм-фанни мустаҳкам­лаш ва кадрлар салоҳиятини ривожлантириш­ни ўз ичига олади. Ҳар бир қадам моддий на­тижа ва аҳамиятга эга: ер ва инсоннинг узвий алоқаси, барқарор ривожланиш ва келажакка масъулиятни намоён этади.

Замонавий қишлоқ хўжалиги фақат ер­дан фойдаланиш ва ҳосил олиш эмас, балки илм-фан, технология ва инсон капиталини уйғунлаштириш билан ҳам чуқур боғлиқ. Шу нуқтаи назардан, тақдимотда Қишлоқ хўжалиги фанлари академияси фаолияти­нинг устувор йўналишлари сифатида био­технология ва молекуляр биология, ген муҳандислиги ва гибрид уруғчилик, “ақлли” қишлоқ хўжалиги, космик ва дрон техноло­гиялари, ер деградацияси ва соғлом тупроқ, органик қишлоқ хўжалиги ва озиқ-овқат хавфсизлиги, ветеринария ҳамда рақам­ли қишлоқ хўжалиги сифатида белгилаш таклиф этилди. Бу йўналишлар илмий изла­нишларнинг чуқурлигини, амалиётга яқин ва натижали ечимларни яратиш имконияти­ни ҳам англатади.

Академия фаолиятини самарали йўлга қўйиш бўйича белгиланган чора-тадбирлар эса илмий ва амалий ишларни бирлаштириб, қишлоқ хўжалигида самарадорликни оши­ришга хизмат қилади. Шу билан бирга, кела­жакнинг аграр салоҳиятини таъминлаш учун кадрлар тайёрлаш масаласи алоҳида аҳами­ятга эга экани таъкидланди. Ҳозир Тошкент давлат аграр университетида 13,6 минг тала­ба таҳсил олаётган бўлса-да, уларнинг ама­лиёт билан боғлиқлик даражаси етарли эмас, битирувчиларнинг атиги 55 фоизи фақат ўз соҳасида ишлаши ҳақиқатни кўрсатади.

Шу боис, таълим, илмий тадқиқот ва ишлаб чиқаришни узвий боғлайдиган тизим яратиш ҳамда меҳнат бозори талабларига мос равишда етук мутахассислар тайёрлаш вазифаси қўйилди. Масалан, келгусида уни­верситет талабаларининг 6,8 минг нафари ишлаб чиқарувчи ташкилотлар, корхоналар ва агрокластерларда, 2,6 мингдан ортиқ та­лаба эса Қишлоқ хўжалиги вазирлиги тизи­мидаги 22 та илмий-тадқиқот институтида амалиёт ўтайди. Бу тизим талабаларни наза­рий билим билан таъминлаб қолмай, уларни замонавий технология ва иш тажрибаси би­лан ҳам бойитади.

Шунингдек, фермерлар ва уларнинг хо­димлари фарзандларининг тест синовларида белгиланган балларга ета олмаган тақдирда, камайтирилган тўлов-контракт асосида уни­верситетга қабул қилиш ҳамда еттита таъ­лим йўналиши бўйича ўқиш давомийлигини 4 йилдан 3 йилга қисқартириш таклиф қи­линди. Бу тадбирлар талабаларни амалиётга тезроқ қўшиш ва уларнинг замонавий техни­ка, масалан, тракторчи-машинист гувоҳно­маси ва агродронлардан фойдаланиш кўник­маларини мустаҳкамлаш имконини беради.

Қишлоқ хўжалиги соҳасида илмий билим ва амалиётни уйғунлаштириш, талабаларни замонавий технологиялар билан боғлаш ва уларни соҳада фаол ишлай оладиган мута­хассисга айлантириш орқали ердан самара­ли фойдаланиш ва аграр салоҳиятни ривожлантириш бир-бири билан узвий боғланган стратегик вазифага айланмоқда. Бу эса ер, инсон ва илм-фан ўртасида узвий боғлиқ­ликни англатади ҳамда келажак учун барқа­рор ва самарали аграр тизимни шаклланти­ришнинг асоси ҳисобланади.

Йиғилишда замонавий технология ва илм-фан билан бирга Агросаноатни ривожлантириш агентлиги фаолияти ҳам муҳим аҳамиятга эга экани қайд этилди. Ўтган йили 44 минг гектар самарасиз ер­ларда интенсив ва саноатлаштирилган боғ ҳамда токзорлар ташкил этилиб, 37 минг янги иш ўрни яратилди. Бу маҳаллий аҳоли учун иқтисодий фойда келтирди, шунингдек, аграр салоҳиятни кенгайтиришда муҳим стратегик қадам бўлди.

Ташкил этилган боғ ва токзорлар 2027 йилдан ҳосил бериб, йиллик 660 миллион долларлик мева-сабзавот экспорт қилиш имкониятини яратади. Масалан, Сўхда 500 гектар олма, малина ва ўрик, Термизда 164 гектар ўрик ва шафтоли, Оҳангаронда 309 гектар, Булунғурда 550 гектар ҳамда Қува­да 60 гектар ерда узумнинг “Avatar” нави, Попда эса 504 гектар шафтоли ва олхўри плантациялари ташкил қилинди. Бу рақам­лар кўрсатадики, маҳаллий ресурсларни оқилона фойдаланиш орқали ички эҳтиёж ва экспорт салоҳияти сезиларли даражада оширилади.

Келгуси йилларда бу ишлар давом этти­рилиши, жорий йилда яна 25,5 минг гектар мевали боғ ва 5 минг гектар узумзор ташкил этилиши режалаштирилган. Шу билан бир­га, 48 минг доимий ва мавсумий иш ўрни яратиш кўзда тутилмоқда. Бу эса аграр сек­торни иқтисодий ва ижтимоий жиҳатдан ҳам мустаҳкамлашни таъминлайди.

Мамлакатимизга ҳар йили 60 миллион доллар қийматида кўчатлар импорт қилини­ши ҳамда уни маҳаллий шартларда, Европа стандартларига мувофиқ тайёрлаш имко­нияти мавжудлиги таъкидланди. Бу борада агентлик 200 дан ортиқ мева турининг ви­русдан холи, юқори ҳосилли оналик навлари коллекциясини яратди. Ушбу мева турлари­ни кўпайтириш ва барча ҳудудларга етказиб бериш мақсадида Бектемир туманида 50 гек­тар, Юқоричирчиқ туманида эса 75 гектар “in-vitro” лабораториялари ва оналик кўчат­хоналардан иборат мажмуалар ташкил этил­моқда. Йил якунига қадар ушбу мажмуалар ишга туширилиб, йилига 27 миллион дона кўчат тайёрлаш вазифаси қўйилди.

Агросаноатни ривожлантириш агентли­гининг бу борадаги ишлари мева-сабзавот ҳосилини кўпайтириш, экспорт салоҳиятини ошириш ва иш ўринлари яратишга хизмат қилади, шунингдек, ер ва ресурслардан уз­вий ва самарали фойдаланишнинг барқарор моделини намоён этади. Мазкур жараёнлар, ўз навбатида, мамлакатнинг аграр ривожла­ниши ва озиқ-овқат хавфсизлигини таъмин­лашга хизмат қилади.

Ҳар бир қадам — ерни самарали ўзлашти­ришдан то илмий тадқиқот ва кадр салоҳия­тини ривожлантиришга қадар — мамлакати­миз қишлоқ хўжалиги сиёсатининг узвий ва оқилона тизимини шакллантиради. Бу жара­ёнларда асосий ғоя шундан иборатки, ер ва инсон, илм-фан ва технология, иқтисодиёт ва ижтимоий тараққиёт бир-бири билан уз­вий боғланган.

Яйловларни тиклаш, замонавий агротех­ника ва дрон технологияларидан фойдала­ниш, ген муҳандислиги ва биотехнологиялар орқали маҳсулдорликни ошириш, олий таъ­лим ва илмий тадқиқотларни амалиёт билан уйғунлаштириш — барчаси барқарор аграр ривожланиш ва озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашга хизмат қилади. Шунингдек, мева-сабзавот боғлари ва токзорларни таш­кил этиш, кўчатларни маҳаллий шароитда тайёрлаш ва экспорт салоҳиятини ошириш орқали иқтисодий ва ижтимоий самара ҳам яратилади.

Сардор ТОЛЛИБОЕВ,

“Янги Ўзбекистон” мухбири