Кўча

Кексайиш болалик хотираларини эслаш­дан бошланади шекилли...

Минг йиллик тарихга эга қишлоғимиз­да суннат тўйи қиш-қировли кунлари ўтар, сўқим сўйилиб, дошқозонларда ош дамла­нар, юрт олдига дастурхон ёзиларди. Ёзда бўлса, ҳашар авжига чиқар, катталарга қў­шилиб, биз — болалар ҳам бу маросимда қатнашар эдик.

Ота-она уйланган ўғлига уй қурмоқчи бўлса, қариндош-уруғ, дўст-қадрдонларини ҳашарга чорлар, улар усталарга қўшилиб, бир-икки кун ичида икки-уч хонали уй­нинг деворини кўтариб, устини ёпишарди. Аёлларнинг ҳашари усталарга йўқлов оши жўнатишдан иборат эди. Таниш-билиши, қариндошлари кўпларникидаги ҳашар қуюқ зиёфатга айланиб кетар, ҳашарчилар бир-би­рига маъноли қараб, “Оҳ-оҳ, ҳашар эмас, ошар бўлди-ку”, дейишарди.

Бир гал дадам билан қўшни қишлоқдаги қариндошимизникига ҳашарга бордик. Уста­лар қуриладиган уйнинг тўрт бурчагига қо­зиқ қоқиб, иш бошлаётган экан. Дадам ўзи­ча бир нималарни чамалаб кўрди-да, қуюқ қоши бир оз чимирилиб, қариндошимизни олдига чақириб: “Жияним, уйнинг ташқи девори кўчага чиқиб кетибди, ярим қулоч ичкарига олиш керак”, деди. Бу гап жиянига, усталарга ҳам ёқмади. Деворнинг тагига тош териш бошланиб кетди.

Тушликни кутмай, уйга қайтдик. Дадам­нинг хафа бўлганини сезиб турибман, аммо сабабини билмайман. Дадам бўлса ўзига ўзи: “Эҳ жиян, жиян, қабристоннинг ери­ни қўшиб ол — майли, масжиднинг ерини қўшиб ол — майли, аммо кўчанинг ҳақига тегма”, деган гапни эшитмаган экансан-да. Парвардигор, ўзинг кечир”, дерди, холос.

Уй кузга қолмай битди. Аммо... баҳор­да кучли сел келиб, ташқи деворини ювиб кетди.

Ўғри

Адабиёт газетаси таҳририятига йўллан­ган бир мактубда баён қилинган воқеани орадан анча йиллар ўтган бўлса ҳам унутол­майман. Ҳовлида изғиб юрган ҳакка, қарға, олақанот ва бошқа қушларга кўзим тушди дегунча, ёдимга тушади. Мактуб муаллифи сирли “ўғрилик” туфайли оиласидан ажра­ган, бадном бўлган бегуноҳ келинчак. Мана, ўша мактуб.

“Катта ҳовлили уйга келин бўлиб туш­ганман. Кеч куз эди. Қайнотам ва қайнонам ҳаж ибодатини адо этиб қайтди. Ҳамма улар­ни зиёрат қилгани келди. Уйимиз икки-уч кун меҳмонлар билан тўлди. Эртадан кечга­ча дастурхон атрофи тўла одам. Қозонимиз тинимсиз қайнайди.

Ҳаммани кузатиб бўлгач, хоналарни йиғиштира бошладик. Мен, икки қайнсинглим, қўшни аёллар тиним билмай ишладик. Ҳамма нарсани жой-жойига қўйиб бўлгач, катта қайнсинглим кутилмаганда жазавага тушиб, “Тилла тақинчоқларим йўқолди, ким олган бўлса, қайтариб берсин. Бўлмаса, шар­мандасини чиқараман”, деб шовқин кўтарди.

Ҳангу манг бўлиб қолдик. Ҳовлидаги тош ўчоқда сув иситиб, идишларни юваёт­гандик. Айтишича, у қўлидаги тақинчоқла­рини шу ерга ечиб қўйган экан. Осмонга учдими, ернинг тагига кириб кетдими, ҳеч ким билмайди. У ерга биздан бошқа ҳеч ким борган эмас. Ҳамма менга қарайди. Мен эса кимга қарашимни билмайман. Қидирмаган жойимиз қолмади, аммо топа олмадик. Хул­лас, тақинчоқларни мен ўғирлаган бўлиб чиқдим.

Бу гап ўша куниёқ маҳаллага ўрмалади. Кўчага чиқа олмай қолдим. Миш-миш авжи­га чиқди. Мактабдан келаётган болалардан бири менга эшиттириб, “Ана, ўғри келин”, деди. Уйимдагилар келди. Қайнотам “Хўш, келин олмаган бўлса, ким олади?” деди. Қай­нонам фолбин аёлга бориб, кўрсатган экан, “Тақинчоқлар йўқолмаган, яшириб қўйил­ган”, дебди. Бу гапдан кейин кўзимга икки олам қоронғи бўлиб кўриндию, болаларим­ни етаклаб, уйдан кетдим.

Орадан уч-тўрт ой вақт ўтди. Аслида, уч-тўрт ой эмас, мен учун минг йил ўтди, деса ҳам бўлаверади. Худодан умид қилиб юрдим, бошқа иложим йўқ эди. Ниҳоят, бир куни...

Баҳорнинг бошлари эди. Турмуш ўр­тоғим ҳовли четидаги кекса ёнғоқнинг тар­вақайлаб кетган шохларини кесиш учун те­пасига чиққан экан, қарға уялардан бирида бир нималар ялтиллаб турган эмиш. Қара­са, кичик-кичик ойна синиқлари ва... ўша йўқолган тақинчоқлар. Хурсанд бўлганидан дарахтдан йиқилиб тушай дебди. Тақин­чоқлар топилди, дея уйимизга суюнчилаб келишди. Аммо бу хушхабар менга ҳам, ота-онамга ҳам тариқчалик таъсир қилмади. Ёнғоқли ҳовлига қайтиб боришдан кўра, дў­захга кирганим афзал, дедим...”.

Бу хатни ҳам воқеалар қаерда, қайси манзилда бўлганини бир оз пардалаб эълон қилдик. Нотаниш синглимизни болаларни етим қилмасликка ундадик. Орадан кўп ўт­май жавоб хати олдик. Унда биргина жумла ёзилган эди, холос: “Борди-ю бу воқеа сиз­ларнинг сингилларингиз билан содир бўлга­нида, оиласига қайтиб боришини маслаҳат берган бўлармидингиз?”.

Бу саволга жавоб ёзиш қўлимиздан кел­мади.

Амал

Ўқувчилик йилларим дадам билан бир хонали уй қурганмиз. Томи ёпилгач, уйнинг ичини сувоқ қилиш учун дадам Абдуназар қорини айтиб келди. Бухородаги катта мадрасада таълим олган бу донишманд киши ўша йиллари бир сабаб билан қишлоғимизга келиб, шу ерда муқим яшаб қолган. Қуръон тиловатида пешқадам бўлса-да, буни ошкор қилмай, ким иш айтса, йўқ демасди. Биров бир гапни бузиб бутунлай тескарисини айтса ҳам “Э, шунақа эканми, бай-бай, қаранг-а, биз — аҳмоқлар мадрасада уламолар бошқача тушунтиришса, ишониб юраверган эканмиз-да”, деб қўярди. “Бува, нотўғри гапиряпти-ку”, десангиз, “Ҳа, адашяпти, аммо изза ҳаром, тўғрисини эшитаверса, ўзи тўғрилаб олади”, дерди.

Лой етилгач, мен уни ийлаб, ҳовучимда қори бувага узатаман, у киши сув сепилган деворга чаплайди. Ёшлик қилиб бир нима­ларни сўрасам, тушунтириб беради. Бир пайт ҳовлимизга тоғда яшайдиган чўпонлар­дан бири кириб келди. Ўша кунлари Ўнҳа­ятда яшайдиган қариндошимиз Адашвой тоға оламдан ўтган эди, чўпон қори бувани танимай, марҳумнинг руҳига ўзи билганича тиловат қилди-да, нонга оғиз теккизиб, ўр­нидан турди.

Чўпон кетгач, мен бувага чўпоннинг ти­ловатида хатолари борлигини айтгандим, у киши “Майли-майли, шунча жойдан ният қилиб келибди, хатони тузатса бўлади, ният­да гап кўп, қани, лойдан узатинг”, деди. Бу гапнинг маъносини англаш учун кўп китоб варақладим. Ҳазрат Навоий “Амалларнинг боши — ниятнинг холислигида. Ният холис, кўнгил тоза бўлмас экан, фақиҳлик каби ша­рафли касб ҳам номаи аъмолнинг гуноҳлар­дан холи бўлишига кафолат беролмайди”, деган экан.

Бақатерак

Бу ёруғ оламга келган ҳар бир инсоннинг шахсий ҳаёти, яхши-ёмон кунлари бўлгани каби бошқа жонзотлар, дов-дарахтлар, улкан бино ва иншоотлар ҳам ўзига яраша тариху тақдирга эга бўлади деган гапни эшитганми­сиз?

Раҳматли дадам 82 йил умр кўрди. Катта акам Умаржон ҳофиз “Худо хоҳласа, дадам­нинг ёшига етаман”, дерди. Нияти ижобат бўлди.

Ҳовлимизда бир туп нок бўларди. Дадам “Умаржон туғилган йили экканман”, дерди. Меваси йирик, серсув, пўсти хол-холак, ма­заси бошқа нокларникидан фарқ қилади. Шу нок ҳовлимизда роса тўқсон йил яшади, шун­ча вақт мева берди. Бир марта касалланиб, танаси ёрилиб, шохлари қурий бошлагани­ни биламан. Раҳмонжон акам “Ҳа, бўлдими, қуримоқчимисан, мана сенга”, деб у ер-бу ерини арралай бошлаган эди, айвонда ёнбошлаб ётган дадам ҳайҳайлаб тўхтатиб: “Қўй, арралама, Худо хоҳласа, тузалиб кетади, мана кўрасан, ҳали кўп нок еймиз”, деди.

Шундай бўлди ҳам. Баҳорда нок қадди­ни ростлади, ён шохлари ўсиб, танасидаги жароҳатлари битиб кетди.

Дадам эллигинчи йилларнинг бошида бир кишидан йигирма сўмга бир туп бақа­терак сотиб олган экан. Йўғон ва узун та­насини усталарга тарошлатиб, харили уй қурган. Бундай уйнинг томига хари узу­насига ётқизилиб, икки ёнига тўсинчалар устидан бир-бирига юзма-юз қилиб мин­дирилади, бошқа уйларга нисбатан кенг, иссиқ бўлади.

Шу уйда катта бўлганмиз. Орадан кўп йиллар ўтди, харили уйлар урфдан чиқди. Акаларим уйни янгилашди. Харини ҳовли четига олиб чиқиб қўйдик. Шу ерда бир-ик­ки йил тургач, ҳовли четидаги янги оғилхо­намизнинг томига ишлатилди. Молхона бу­зилгач, бостирмага узун сарроб бўлиб ўтди.

Вақти келиб, ҳовлини қайта қуриш навбати менга келди. Бостирмага зарурат қолма­ди. Буздик. Икки учи чирий бошлаган хари яна ишсиз қолди. Бу орада дадам вафот этди. Харини кўтариб, дарвозамиздан ташқари­га олиб чиқдик. Таъзияга келганлар устига кўрпача ёзиб, шу ерда дадамнинг руҳига тиловат қилишди. Маҳаллада бўладиган ис­сиқ-совуқ маъракаларда одамлар кўп йиллар унинг устида ўтирди, кўп дуоларга гувоҳ бўлди. Кейин...

Бир йили қиш ўта қаҳрли келди. Кўмир йўқ, тезак оз. Умри якунига етган харини майдалаб, ўчоққа ёқдик, чўғи сандални қиз­дирди, омон-эсон баҳорга чиқиб олдик.

Шаҳар

Талабалик йилларим раҳматли дадам бир марта Тошкентга олма сотгани кел­ган. Ўша йили ҳовлимиздаги олмаларнинг шохи ҳосилдан эгилиб, тиргак ёғоч роса керак бўлган экан. Дадам “Олой” бозори­да уч кун савдо қилиб, тўртинчи куни бир нимадан хафа бўлиб, қолган олмани олиб­сотарларга улгуржи бердию, қишлоққа қайтадиган бўлди. Поездга ўтираётганида “Дада, якшанба куни Тошкентни айлантир­моқчи эдим (у пайтлари университетда бир соат ўқишдан қолиш мумкин эмас эди), олманинг қолганини арзонгаров бериб юбордингиз десам, “Э, ўғлим-ей, Тошкент менга ёқмади. Уч кун олма сотдим, бир киши эҳсонга демади-я! Ҳаммаси “Яхши­сидан беринг, балнисага обораман”, дейди. Яхшисини териб-териб берсам, қолганини оладиганларнинг ҳақига хиёнат қилган бўламан-ку. Эҳсонга деса, савобга қўши­либ қолай деб бир-иккита қўшиб бермоқчи эдим. Нима бало, шаҳарда ҳамма касал­ми?”, деди.

Нима демоқчи бўлганини кейинроқ — таътилга борганимда ўзидан сўраб олганман.

Бозорда савдо қилиш қоидасини дадам косонсойлик мулла Жўра охундан эшитган экан. “Олма сотасизми, нокми, гўшт ёки буғдойми — паллани тўғри қўйинг ва тўғри келтиринг, — деган экан бу донишманд ин­сон. — Фалон сўмга бай очдингизми (яъни келишдингизми), паллани шунга тўғриланг. Оғир қилманг, савдо бузилади. Агар хайр қилмоқчи бўлсангиз, сотаётган нарсангизни палладан олиб, харидорнинг идишига солиб беринг ва “Мана буниси биздан сизга совға, дуо қилиб қўясиз”, денг. Шундай қилсангиз, савоб иш қилган бўласиз”.

Биз томонларда ҳали ҳам шундай. Эҳ­сон охирида қовун-тарвуз, мева-чевани етиштирган деҳқону боғбон ҳақига дуо қи­линади. Косонсойда бирор нарсани хайри билан сотиш ҳали ҳам сақланган.

Шаҳарда бўлса... ҳамма “касал”.

Дўппи

Шоир Муҳаммад Юсуфнинг дўппи ҳақи­даги машҳур шеърини эслайсизми? Бу шеър бошидан асло дўппи тушмайдиган адиб Муроджон Мансуровга бағишланган эди.

Кўплар бу шеърни ёддан ўқийди. Анча аввал ёзилган бўлишига қарамай, унинг сод­да, халқона сатрлари худди бугун ёзилгандай таъсирчан жаранглаб туради. Йиллар ўтгани сайин шеърнинг маъно-моҳияти янада очи­либ бормоқда. Бунинг боисини бошқа ёқдан эмас, шеърнинг ўзидан ахтариш керак. Дўп­пи асли нима учун кийилади? Бугун атро­фингизга бир қаранг — дўппили бошларни қаерда учратиш мумкин? Тўй ёки азада!

Эрталаб соқолни қиртишлаб, сочни та­раб, бўйинбоғни тақиб, жомадонда тахи бузилмай ётган дўппингизни кийиб ишга келинг-чи. Энг яқинларингиз ҳам “тинчлик­ми?” дегандай сизга сергакланиб қарайди.

Бир гал Муҳаммад Юсуфга шу мулоҳа­заларни айтиб, шеърдаги “Бош қолмади дўп­пига лойиқ” сатрини “Бел қолмади, белбоққа лойиқ”, дея ўзгартириб, лутф қилган эдим, шоир дарҳол жавоб қайтарди:

— Дўппи, белбоғ... Эркакларни қўя ту­райлик, аёллар ҳам кўп нарсалардан воз кеч­ди, аммо ҳаммасини шеърга солиб бўлмай­ди-да, ака…  

Аҳмаджон МЕЛИБОЕВ,

Ўзбекистонда хизмат кўрсатган журналист