Тадбир Нидерландияда 4-9 май кунлари нишонланадиган Хотира ҳафтаси доирасида ташкил этилди.
Мазкур хотира мажмуаси 1948 йил 18 ноябрь куни очилган бўлиб, унда 865 нафар аскар дафн этилган. Мажмуада уруш қурбонларининг ҳар бирининг хотирасига бағишлаб қабр тоши ўрнатилган. Айтиш жоизки, тошларнинг аксариятида дафн этилган аскарнинг исм-шарифи ёзилган бўлса-да, бир қисмида фақатгина рақам ва «Номаълум совет аскари», деган ёзув битилган. Бу – Россия ва собиқ иттифоқ республикалари, жумладан, Ўзбекистонда ҳам бедарак йўқолган, деб ҳисоблаб келинаётган аскарлардир.
Хотира майдони Нидерландия ҳукумати ва маҳаллий ташкилотлар, жумладан, «Совет шараф майдони» нодавлат жамғармасининг доимий қарамоғида. Иккинчи жаҳон уруши йилларида фашистлар Германияси томонидан босиб олинган бўлишига қарамай, Нидерландия ҳеч қачон фашизм мафкурасини қабул қилмаган ва урушдан кейин ўз ҳудудини немис босқинчиларидан озод этиш йўлида ҳалок бўлган аскарлар, шу жумладан, ўзбек солдатларининг хотирасига ҳурмат кўрсатиб келмоқда.
Жорий йил Нидерландияда охирги 35 йилдаги энг совуқ баҳор қайд этилиб, 3 май куни ҳам ҳаво ҳарорати 12 даражадан ошмаган бўлса-да, хотира майдонига эрта кунданоқ бир гуруҳ нидерландиялик кўнгиллилар тўпланди. Улар 865 тўплам гулдан ранг-баранг гулдасталар ясаб, махсус тувакчаларда қабр тошларининг бошига жойлаштиришга киришиб кетди. Кўнгиллиларнинг катта қисми ёшлардан иборат бўлиб, улар ҳам катталар билан ёнма-ён туриб, бу савобли ишга ҳисса қўшди.
Шу ўринда мазкур хотира майдонига дафн этилган ўзбекистонлик аскарлар ҳақида қисқача тўхталиб ўтсак.
Шахси аниқланмаган аскарлар орасида 101 нафар ўзбекистонлик солдат бор. Тарихий маълумотларга кўра, 1941 йил кузида асир тушган аскарлар фашистлар томонидан босиб олинган Нидерландия ҳудудидаги «Амерфсорт» концлагерига олиб келинган. Бир юз бир нафар асирнинг 24 нафари 1941 йилнинг қишида қийноқ ва касалликлар қурбони бўлган. Қолган 77 нафари эса 1942 йил 9 апрель куни эрта тонгда яқин атрофдаги ўрмонда отиб ташланган. Бу - Иккинчи жаҳон уруши даврида Нидерландиядаги энг йирик оммавий қатл бўлган.
«Амерсфорт» концлагерида фашистлар қурбони бўлган ўзбек жангчиларининг тақдирини кенг жамоатчиликка маълум қилиш борасидаги илк ташаббус «Совет шараф майдони» жамғармаси директори Ремко Рейдингга тегишли бўлиб, у мазкур савобли ишга умрининг 20 йилдан кўпроғини сарфлади.
Иккинчи жаҳон уруши пайтида «Амерсфорт» концлагерига келтирилиб, бу ерда ақл бовар қилмас қийноқларга солинишига қарамай, ўз шаъни, ғурур ва одамийлигини сақлаб қолган 101 нафар ўзбек ўғлонининг қалбларни ларзага келтирувчи тақдири айнан Ремконинг саъй-ҳаракатлари туфайли нафақат Нидерландия ва Ўзбекистон, балки дунёнинг кўплаб мамлакатларида ҳам маълум бўлди.
Хусусан, шахси аниқланган солдатлар орасида навоийлик аскар Саидқул Қаҳҳоров ҳам бор. 2020 йил февраль ойида «101 ватандош изидан» экспедицияси аъзолари Нидерландияга келиб, унинг қабирини зиёрат қилди. Қабр тоши устига марҳум аскарнинг Нурота туманидаги ҳовлисидан келтирилган тупроқ сепилди.
Ремко Рейдингнинг ўзи эса юртимизнинг дўсти ва доимий меҳмонига айланиб улгурди. Хусусан, у Ўзбекистонда бир неча марта бўлиб, ўзбек аскарларининг Иккинчи жаҳон уруши йилларидаги қаҳрамонлигини тарғиб этишга бағишланган тадбирларда қатнашди.
2020 йил май ойида Иккинчи жаҳон урушидаги Ғалабанинг
75 йиллигига бағишлаб ўтказилган тадбирлар доирасида «101» бадиий фильмининг премьераси бўлиб ўтди. Киноасарнинг яратилиши учун зарур маълумотлар айнан Ремко Рейдинг томонидан тақдим этилган. Ҳозирги кунда эса Р.Рейдинг билан ҳамкорликда ўзбек киночилари «101» деб номланган ҳужжатли фильмни суратга олмоқда.
Нидерландияда дафн этилган 101 нафар аскарнинг шахсини аниқлашга қаратилган лойиҳани амалга ошириш ишлари фаол давом этмоқда. Жумладан, 2021 йил бошида Ремко Рейдинг ва унинг ҳамкасблари томонидан ўзбекистонлик бўлиши мумкин, деб тахмин қилинаётган бир неча аскарнинг шахсини аниқлаш борасидаги ишлар бошланди
