Глобал миқёсда кузатилаётган иқлим ўзгаришлари, табиий ресурслар кескин камайиши ва экологик мувозанат бузилиши дунё ҳамжамияти олдига кечиктириб бўлмас вазифаларни кўндаланг қўймоқда. Айнан шундай таҳликали бир даврда мамлакатимизда она табиатни асраб- авайлаш ҳамда экологик барқарорликни таъминлашга қаратилаётган юксак эътибор барчамизда келажакка ишончни мустаҳкамлайди.

Экологик муаммоларни фақат маъмурий йўл, яъни жарималар ёки тақиқлар орқали ҳал этиб бўлмайди. Бунга эришишнинг ягона ва энг самарали йўли ёш авлод қалбида она табиатга меҳр-муҳаббат ҳамда дахлдорлик ҳиссини тарбиялашдир. Шу маънода, эко­логия соҳасидаги ишлар аҳволини яхшилаш ҳар бир фуқаронинг виждон иши ва бурчи саналади.

Шу ўринда мамлакатимизда Марказий Осиё атроф-муҳит ва иқлим ўзгариши­ни ўрганиш университетининг экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши каби йўналишлар бўйича етакчи таянч олий таълим муассасаси сифатида бел­гиланиши соҳада фундаментал ўзгаришларга замин яратишини таъкидлаш лозим. Ушбу даргоҳда “циркуляр иқтисодиёт” таълим йўналиши бўйича кадрлар тайёрлаш йўлга қўйилиши ресурсларни тежаш ва чиқин­дисиз ишлаб чиқариш технологияларини ўзлаштирган янги авлод мутахассисларини шакллантиришга хизмат қилади. Қорақал­поғистон Республикаси, вилоятлар ва Тош­кент шаҳрида “яшил техникумлар” ташкил этилиши эса ўрта бўғин мутахассисларида ҳам экологик кўникмаларни шакллантириш имконини беради.

Таълим тизимидаги бу каби ислоҳотлар шунчаки янги фанларнинг киритилиши би­лан чекланиб қолмайди. Табиий фанлар, муҳандислик-техника, иқтисодиёт ва мо­лия йўналишларидаги давлат олий таълим ташкилотларида “Атроф-муҳитни муҳо­фаза қилиш ва яшил ривожланиш” фани ҳамда ўқув дастурлари жорий этилиши бўлажак муҳандис, иқтисодчи ёки молиячи­ни ҳар қандай лойиҳани амалга оширишда экологик оқибатларни ҳисобга олишга ун­дайди. Давлат буюртмаси асосида аниқ ва табиий фанлар, муҳандислик-техника, хиз­матлар, тиббиёт каби соҳаларда грант ўрин­лар босқичма-босқич оширилиб бориши, шунингдек, “Эл-юрт умиди” жамғар­маси томонидан нуфузли хорижий олийгоҳларда экология йўналишида таҳсил олиш учун махсус квоталар ажратилиши давлатимизнинг ин­теллектуал салоҳиятни “яшил” тараққиётга йўналтираётгани­дан далолатдир.

Айни шу нуқтада замона­вий педагогиканинг янги ва ўта муҳим йўналиши — “яшил” педагогика тушунчаси кун тартибига чиқади. Бу шунчаки ўқувчиларга табиатни асраш кераклигини уқтириш эмас, бал­ки таълим-тарбия жараёнининг бутунлай янгича фалсафасидир. “Яшил” педагогика инсонлар ва жа­моаларга уларни ўраб турган атроф- муҳит ҳақида чуқур билим олишга, олган билимларини амалиётда қўллашга ва энг муҳими, табиат билан уйғунликда яшаш маданиятини шакллантиришга ёрдам берадиган ёндашув саналади. Мазкур педаго­гик оқим XXI асрнинг глобал чақириқларига жавоб бера оладиган, мустақил ва танқидий фикрлайдиган, масъулиятли шахсни тарбия­лашни ўз олдига мақсад қилиб қўяди.

“Яшил” педагогика тарихи ва ривожла­ниш босқичларига назар ташласак, унинг илдизлари Вена шаҳридаги Аграр ва атроф- муҳит педагогикаси университети колле­жига бориб тақалишини кўрамиз. Дастлаб қишлоқ хўжалиги, экологик ва педагогик амалиётларни ўзаро боғлаш усули сифа­тида ишлаб чиқилган ушбу тизим ўқув­чиларда табиатга нисбатан мустаҳкам ва қатъий муносабатни шакллантиришга қара­тилган эди. Гарчи жаҳон илм-фанида ушбу йўналишнинг тан олиниши ва кенг ёйили­ши осон кечмаган бўлса-да, бугунги кунда у барқарор тараққиётнинг энг муҳим омилла­ридан бирига айланди. “Яшил” педагогика конструктивизм, экспериментал таълим ва концептуал ўзгариш каби машҳур назария­ларга таянади ва уларни янги мазмун билан бойитади.

Хусусан, конструктивизм назарияси “яшил” педагогикада ўқувчининг ҳамкорлик, муҳокама ва таҳлил орқали янги билимлар­ни мустақил кашф этиш жараёнида намоён бўлади. Колбнинг экспериментал таълим назарияси эса тажрибалар орқали ўрганиш­ни узлуксиз жараёнга айлантиришни кўзда тутади. Яъни ўқувчи шунчаки назарий маъ­лумотни эшитмайди, балки муаммони де­конструкция, реконструкция ва рефлекция қилиш орқали ўзлаштиради. Бу жараёнда ўқувчи пассив тингловчидан фаол тадқиқот­чига, муаммолар ечимини изловчи ижодкорга айланади. Концептуал ўзгариш назарияси эса ўқувчилардаги мавжуд нотўғри қарашларни аниқлаш ва уларни илмий асосланган янги тушунчалар билан алмаштиришга хизмат қилади.

“Яшил” педагогиканинг ўзига хослиги шундаки, у фанлараро ёндашувни талаб этади. Табиатдаги жараёнлар ҳеч қачон алоҳида-алоҳида кечмаганидек, таълимда ҳам фанлар ўртасидаги чегаралар йўқолиши лозим. Жоргенсон таъбири билан айтганда, бу ўқитувчиларни дарсларда экологик таълим беришга чорлайдиган, ўқувчиларни эса кун­далик ҳаётда атроф-муҳитни ҳимоя қилишга жалб этадиган ўзгарувчан таълимдир. Бунда ситуатив таълим, виртуал ўқитиш, аутентик топшириқлар ва лойиҳага асосланган таълим стратегиялари қўл келади. Ўқувчи ўзининг кундалик танловлари — уйдаги энергия сар­фи, транспортдан фойдаланиш ёки чиқинди­ларни саралаш орқали глобал жараёнларга таъсир кўрсатишини англаб етиши зарур.

“Яшил” педагогиканинг асосий мақсади ёшларнинг ҳис-туйғуларини рағбатлантириш ва она табиатга нисбатан дунёқарашини кен­гайтириш орқали уларнинг қадриятлар ти­зимини ўзгартиришдир. Юзаки ўрганишдан чуқур тафаккурга, қисқа муддатли манфаатдан узоқни кўзлаб фикрлашга ўтиш ушбу ёнда­шувнинг ўзагини ташкил этади. Тафаккурни мақсадли йўналтириш орқали ўқувчилар ўз хатти-ҳаракатларининг табиий барқарорликка таъсирини онгли равишда тушунади. Шундай қилиб, мактабда ёки универси­тетда олинган билимлар ўқув­чининг уйида, иш жойида ва жамиятдаги фаолиятида эколо­гик хавфсиз амалиётлар шаклида аксини топади. Бу эса БМТнинг Европа иқтисодий комиссияси то­монидан ишлаб чиқилган экологик хавфсизлик компетенциялари билан ҳамоҳангдир.

Ушбу педагогик ёндашув қатор тамойилларга асосланади: у педагогик мазмунга нисбатан фанлараро ёндашув бўлиб, экологик ва иқтисодий парадигма­ларни бирлаштиради, келажак муаммолари­га ечим топишга йўналтирилган, маданий жиҳатдан сезгир ва қадриятларга таянган ҳолда ҳис-туйғуларни ривожлантиради. Энг муҳими, “яшил” педагогика амалиёт, ҳаёт, табиат ва маданият уйғунлигига қаратилган яхлит тизим сифатида намоён бўлади. Бунда ўқитувчи ва ўқувчи ўртасидаги муносабатлар ҳам ўзгаради — улар ягона мақсад йўлида ҳамкорлик қилувчи жамоага айланади.

Таълим жараёнида “яшил” педагогика қўлланилиши ҳар бир фаннинг мазмун-моҳи­ятини бойитишга хизмат қилади. Масалан, математикани олайлик: ўқитувчи шунчаки формулаларни ёдлатиш ўрнига, ўқувчилар­га ўз оиласининг углерод изини ҳисоблаш­ни ёки экологик хавфсиз бинолар лойиҳаси сметасини тузишни топшириши мумкин. Бу орқали ўқувчи нафақат математик амаллар­ни бажаради, балки ўз турмуш тарзининг табиатга таъсирини рақамларда кўради ва таҳлил қилади. Табиий фанлар дарсларида синфхонадан ташқарига чиқиб, маҳаллий боғ ёки ўрмонга уюштирилган дала сайрлари ўқувчиларга экотизимлар, ўсимлик ва ҳайво­нот дунёсини бевосита кузатиш ҳамда ҳис қилиш имконини беради. Китобдаги расмдан кўра ўз кўзи билан кўрган ва қўли билан уш­лаган нарсаси бола хотирасида умрбод муҳр­ланади ҳамда унда табиатни асраш истагини уйғотади.

Ижтимоий-гуманитар фанлар ҳам бундан мустасно эмас. Тарих ёки ижтимоий фанлар ўқитувчиси ўқувчилар билан иқлим ўзгари­шининг инсоният тарихидаги ўрни, циви­лизациялар инқирози ва экологик омиллар ўртасидаги боғлиқликни муҳокама қилиши мумкин. Инглиз тили дарсларида глобал экологик муаммоларга доир мақолаларни ўқиш ва таҳлил қилиш орқали ўқувчиларнинг танқидий фикрлаш қобилияти ривожланади, дунёқараши кенгаяди. “Яшил” педагогика ўқувчиларга қоғоз, сув ва энергия ресурсла­рини тежаш, чиқиндиларни қайта ишлаш ҳамда компост тайёрлаш каби оддий, аммо ҳаётий зарур кўникмаларни ўргатади. Бу би­лимларнинг барчаси жамланиб, жамиятда экологик маданият юксалишига олиб келади.

“Яшил” педагогиканинг олтита асо­сий йўналиши — ҳамкорлик орқали жамоа шаклланиши, рефлекция, кутилмаган вази­ятларга тайёрлик, фаол ҳаракат, безовталик ва ҳис-туйғу — таълим-тарбия жараёнини жонли организмга айлантиради. Айниқса, “безовталик” тушунчаси бу ерда ижобий маънода, яъни атроф-муҳит тақдири учун қайғуриш ва лоқайд бўлмаслик мазмунида тушунилади. Ўқувчи табиатга етказилаётган зарарни кўриб, бефарқ ўтиб кета олмайдиган, аксинча, вазиятни ўнглаш учун ҳаракатга ту­шадиган шахсга айланади. Бу эса “ёш авлод қалбида она табиатга меҳр-муҳаббат ҳиссини тарбиялаш” ғоясининг амалдаги ижросидир.

“Яшил” педагогика трансдиссиплинарлик, чизиқли парадигмаларни қайта қуриш, ти­зимли фикрлаш ва мета фикрлаш каби пойде­ворларга таянади. Тизимли фикрлаш ўқувчи­ларга дунёни узуқ-юлуқ бўлаклар йиғиндиси сифатида эмас, балки ўзаро боғлиқ мураккаб тизим сифатида кўришни ўргатади. Масалан, бир жойда дарахтнинг кесилиши нафақат ўша ҳудуднинг кўркини бузиши, балки тупроқ таркибига, ҳаво сифатига, ер ости сувларига ва у ерда яшовчи жонзотларга қандай таъ­сир қилишини тушуниш тизимли фикрлаш мевасидир. “Яшил” педагогика ўқувчиларни мураккаб ва ноаниқ келажакка тайёрлайди, уларда ностандарт вазиятларда тўғри қарор қабул қилиш кўникмасини шакллантиради.

Шу ўринда айтиш мумкинки, мамлакати­миздаги ислоҳотлар, хусусан, олий таълим­ни тизимли трансформациялашнинг устувор йўналишлари замонавий билим ва юксак маъ­навий-ахлоқий фазилатларга эга кадрлар тай­ёрлашни назарда тутади. Учинчи Ренессанс пойдеворини барпо этаётган янги Ўзбекистон учун нафақат юқори технологияларни эгалла­ган, балки қалби тоза, виждони уйғоқ ва та­биат билан дўст бўлган авлод сув ва ҳаводек зарур. “Яшил” педагогика айнан шундай ав­лодни вояга етказишда қудратли восита бўлиб хизмат қилиши шубҳасиз.

“Яшил” педагогика тамойилларининг таъ­лим тизимига кенг жорий этилиши мамлака­тимиз тараққиётида янги саҳифа очади. Бу жа­раён нафақат иқтисодий ўсишни таъминлайди, балки жамиятимизнинг маънавий қиёфасини ҳам тубдан ўзгартиради. Зеро, ўз уйини, маҳал­ласини ва юртининг табиатини асраган инсон ватанни ҳам чин юракдан севади ва ардоқлай­ди. “Яшил” педагогика ҳар қандай фан соҳаси­да ва ҳар қандай ёшда қўлланилиши мумкин бўлган универсал калитдир. У ўқувчи ёшларни ҳамда бутун жамиятимизни экологик хавфсиз, барқарор ва фаровон келажак сари етаклов­чи машъала бўлиб қолади. Биз бугун экаётган “яшил таълим” уруғлари эртага серҳосил ме­валарини бериши, Ўзбекистонимизнинг янада гуллаб-яшнашига ҳамда мусаффо атроф-муҳит барқарорлигига хизмат қилиши муқаррар. Бу йўлда барча зиёлилар, устоз-мураббийлар ва кенг жамоатчиликнинг ҳамжиҳатлиги ҳар қа­чонгидан ҳам муҳимроқ.

Бекзод ХЎЖАЕВ,

педагогика фанлари доктори, профессор