Global miqyosda kuzatilayotgan iqlim oʻzgarishlari, tabiiy resurslar keskin kamayishi va ekologik muvozanat buzilishi dunyo hamjamiyati oldiga kechiktirib boʻlmas vazifalarni koʻndalang qoʻymoqda. Aynan shunday tahlikali bir davrda mamlakatimizda ona tabiatni asrab- avaylash hamda ekologik barqarorlikni taʼminlashga qaratilayotgan yuksak eʼtibor barchamizda kelajakka ishonchni mustahkamlaydi.

Ekologik muammolarni faqat maʼmuriy yoʻl, yaʼni jarimalar yoki taqiqlar orqali hal etib boʻlmaydi. Bunga erishishning yagona va eng samarali yoʻli yosh avlod qalbida ona tabiatga mehr-muhabbat hamda daxldorlik hissini tarbiyalashdir. Shu maʼnoda, eko­logiya sohasidagi ishlar ahvolini yaxshilash har bir fuqaroning vijdon ishi va burchi sanaladi.

Shu oʻrinda mamlakatimizda Markaziy Osiyo atrof-muhit va iqlim oʻzgarishi­ni oʻrganish universitetining ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi kabi yoʻnalishlar boʻyicha yetakchi tayanch oliy taʼlim muassasasi sifatida bel­gilanishi sohada fundamental oʻzgarishlarga zamin yaratishini taʼkidlash lozim. Ushbu dargohda “sirkulyar iqtisodiyot” taʼlim yoʻnalishi boʻyicha kadrlar tayyorlash yoʻlga qoʻyilishi resurslarni tejash va chiqin­disiz ishlab chiqarish texnologiyalarini oʻzlashtirgan yangi avlod mutaxassislarini shakllantirishga xizmat qiladi. Qoraqal­pogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Tosh­kent shahrida “yashil texnikumlar” tashkil etilishi esa oʻrta boʻgʻin mutaxassislarida ham ekologik koʻnikmalarni shakllantirish imkonini beradi.

Taʼlim tizimidagi bu kabi islohotlar shunchaki yangi fanlarning kiritilishi bi­lan cheklanib qolmaydi. Tabiiy fanlar, muhandislik-texnika, iqtisodiyot va mo­liya yoʻnalishlaridagi davlat oliy taʼlim tashkilotlarida “Atrof-muhitni muho­faza qilish va yashil rivojlanish” fani hamda oʻquv dasturlari joriy etilishi boʻlajak muhandis, iqtisodchi yoki moliyachi­ni har qanday loyihani amalga oshirishda ekologik oqibatlarni hisobga olishga un­daydi. Davlat buyurtmasi asosida aniq va tabiiy fanlar, muhandislik-texnika, xiz­matlar, tibbiyot kabi sohalarda grant oʻrin­lar bosqichma-bosqich oshirilib borishi, shuningdek, “El-yurt umidi” jamgʻar­masi tomonidan nufuzli xorijiy oliygohlarda ekologiya yoʻnalishida tahsil olish uchun maxsus kvotalar ajratilishi davlatimizning in­tellektual salohiyatni “yashil” taraqqiyotga yoʻnaltirayotgani­dan dalolatdir.

Ayni shu nuqtada zamona­viy pedagogikaning yangi va oʻta muhim yoʻnalishi — “yashil” pedagogika tushunchasi kun tartibiga chiqadi. Bu shunchaki oʻquvchilarga tabiatni asrash kerakligini uqtirish emas, bal­ki taʼlim-tarbiya jarayonining butunlay yangicha falsafasidir. “Yashil” pedagogika insonlar va ja­moalarga ularni oʻrab turgan atrof- muhit haqida chuqur bilim olishga, olgan bilimlarini amaliyotda qoʻllashga va eng muhimi, tabiat bilan uygʻunlikda yashash madaniyatini shakllantirishga yordam beradigan yondashuv sanaladi. Mazkur pedago­gik oqim XXI asrning global chaqiriqlariga javob bera oladigan, mustaqil va tanqidiy fikrlaydigan, masʼuliyatli shaxsni tarbiya­lashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻyadi.

“Yashil” pedagogika tarixi va rivojla­nish bosqichlariga nazar tashlasak, uning ildizlari Vena shahridagi Agrar va atrof- muhit pedagogikasi universiteti kolle­jiga borib taqalishini koʻramiz. Dastlab qishloq xoʻjaligi, ekologik va pedagogik amaliyotlarni oʻzaro bogʻlash usuli sifa­tida ishlab chiqilgan ushbu tizim oʻquv­chilarda tabiatga nisbatan mustahkam va qatʼiy munosabatni shakllantirishga qara­tilgan edi. Garchi jahon ilm-fanida ushbu yoʻnalishning tan olinishi va keng yoyili­shi oson kechmagan boʻlsa-da, bugungi kunda u barqaror taraqqiyotning eng muhim omilla­ridan biriga aylandi. “Yashil” pedagogika konstruktivizm, eksperimental taʼlim va konseptual oʻzgarish kabi mashhur nazariya­larga tayanadi va ularni yangi mazmun bilan boyitadi.

Xususan, konstruktivizm nazariyasi “yashil” pedagogikada oʻquvchining hamkorlik, muhokama va tahlil orqali yangi bilimlar­ni mustaqil kashf etish jarayonida namoyon boʻladi. Kolbning eksperimental taʼlim nazariyasi esa tajribalar orqali oʻrganish­ni uzluksiz jarayonga aylantirishni koʻzda tutadi. Yaʼni oʻquvchi shunchaki nazariy maʼ­lumotni eshitmaydi, balki muammoni de­konstruksiya, rekonstruksiya va refleksiya qilish orqali oʻzlashtiradi. Bu jarayonda oʻquvchi passiv tinglovchidan faol tadqiqot­chiga, muammolar yechimini izlovchi ijodkorga aylanadi. Konseptual oʻzgarish nazariyasi esa oʻquvchilardagi mavjud notoʻgʻri qarashlarni aniqlash va ularni ilmiy asoslangan yangi tushunchalar bilan almashtirishga xizmat qiladi.

“Yashil” pedagogikaning oʻziga xosligi shundaki, u fanlararo yondashuvni talab etadi. Tabiatdagi jarayonlar hech qachon alohida-alohida kechmaganidek, taʼlimda ham fanlar oʻrtasidagi chegaralar yoʻqolishi lozim. Jorgenson taʼbiri bilan aytganda, bu oʻqituvchilarni darslarda ekologik taʼlim berishga chorlaydigan, oʻquvchilarni esa kun­dalik hayotda atrof-muhitni himoya qilishga jalb etadigan oʻzgaruvchan taʼlimdir. Bunda situativ taʼlim, virtual oʻqitish, autentik topshiriqlar va loyihaga asoslangan taʼlim strategiyalari qoʻl keladi. Oʻquvchi oʻzining kundalik tanlovlari — uydagi energiya sar­fi, transportdan foydalanish yoki chiqindi­larni saralash orqali global jarayonlarga taʼsir koʻrsatishini anglab yetishi zarur.

“Yashil” pedagogikaning asosiy maqsadi yoshlarning his-tuygʻularini ragʻbatlantirish va ona tabiatga nisbatan dunyoqarashini ken­gaytirish orqali ularning qadriyatlar ti­zimini oʻzgartirishdir. Yuzaki oʻrganishdan chuqur tafakkurga, qisqa muddatli manfaatdan uzoqni koʻzlab fikrlashga oʻtish ushbu yonda­shuvning oʻzagini tashkil etadi. Tafakkurni maqsadli yoʻnaltirish orqali oʻquvchilar oʻz xatti-harakatlarining tabiiy barqarorlikka taʼsirini ongli ravishda tushunadi. Shunday qilib, maktabda yoki universi­tetda olingan bilimlar oʻquv­chining uyida, ish joyida va jamiyatdagi faoliyatida ekolo­gik xavfsiz amaliyotlar shaklida aksini topadi. Bu esa BMTning Yevropa iqtisodiy komissiyasi to­monidan ishlab chiqilgan ekologik xavfsizlik kompetensiyalari bilan hamohangdir.

Ushbu pedagogik yondashuv qator tamoyillarga asoslanadi: u pedagogik mazmunga nisbatan fanlararo yondashuv boʻlib, ekologik va iqtisodiy paradigma­larni birlashtiradi, kelajak muammolari­ga yechim topishga yoʻnaltirilgan, madaniy jihatdan sezgir va qadriyatlarga tayangan holda his-tuygʻularni rivojlantiradi. Eng muhimi, “yashil” pedagogika amaliyot, hayot, tabiat va madaniyat uygʻunligiga qaratilgan yaxlit tizim sifatida namoyon boʻladi. Bunda oʻqituvchi va oʻquvchi oʻrtasidagi munosabatlar ham oʻzgaradi — ular yagona maqsad yoʻlida hamkorlik qiluvchi jamoaga aylanadi.

Taʼlim jarayonida “yashil” pedagogika qoʻllanilishi har bir fanning mazmun-mohi­yatini boyitishga xizmat qiladi. Masalan, matematikani olaylik: oʻqituvchi shunchaki formulalarni yodlatish oʻrniga, oʻquvchilar­ga oʻz oilasining uglerod izini hisoblash­ni yoki ekologik xavfsiz binolar loyihasi smetasini tuzishni topshirishi mumkin. Bu orqali oʻquvchi nafaqat matematik amallar­ni bajaradi, balki oʻz turmush tarzining tabiatga taʼsirini raqamlarda koʻradi va tahlil qiladi. Tabiiy fanlar darslarida sinfxonadan tashqariga chiqib, mahalliy bogʻ yoki oʻrmonga uyushtirilgan dala sayrlari oʻquvchilarga ekotizimlar, oʻsimlik va hayvo­not dunyosini bevosita kuzatish hamda his qilish imkonini beradi. Kitobdagi rasmdan koʻra oʻz koʻzi bilan koʻrgan va qoʻli bilan ush­lagan narsasi bola xotirasida umrbod muhr­lanadi hamda unda tabiatni asrash istagini uygʻotadi.

Ijtimoiy-gumanitar fanlar ham bundan mustasno emas. Tarix yoki ijtimoiy fanlar oʻqituvchisi oʻquvchilar bilan iqlim oʻzgari­shining insoniyat tarixidagi oʻrni, sivi­lizatsiyalar inqirozi va ekologik omillar oʻrtasidagi bogʻliqlikni muhokama qilishi mumkin. Ingliz tili darslarida global ekologik muammolarga doir maqolalarni oʻqish va tahlil qilish orqali oʻquvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyati rivojlanadi, dunyoqarashi kengayadi. “Yashil” pedagogika oʻquvchilarga qogʻoz, suv va energiya resursla­rini tejash, chiqindilarni qayta ishlash hamda kompost tayyorlash kabi oddiy, ammo hayotiy zarur koʻnikmalarni oʻrgatadi. Bu bi­limlarning barchasi jamlanib, jamiyatda ekologik madaniyat yuksalishiga olib keladi.

“Yashil” pedagogikaning oltita aso­siy yoʻnalishi — hamkorlik orqali jamoa shakllanishi, refleksiya, kutilmagan vazi­yatlarga tayyorlik, faol harakat, bezovtalik va his-tuygʻu — taʼlim-tarbiya jarayonini jonli organizmga aylantiradi. Ayniqsa, “bezovtalik” tushunchasi bu yerda ijobiy maʼnoda, yaʼni atrof-muhit taqdiri uchun qaygʻurish va loqayd boʻlmaslik mazmunida tushuniladi. Oʻquvchi tabiatga yetkazilayotgan zararni koʻrib, befarq oʻtib keta olmaydigan, aksincha, vaziyatni oʻnglash uchun harakatga tu­shadigan shaxsga aylanadi. Bu esa “yosh avlod qalbida ona tabiatga mehr-muhabbat hissini tarbiyalash” gʻoyasining amaldagi ijrosidir.

“Yashil” pedagogika transdissiplinarlik, chiziqli paradigmalarni qayta qurish, ti­zimli fikrlash va meta fikrlash kabi poyde­vorlarga tayanadi. Tizimli fikrlash oʻquvchi­larga dunyoni uzuq-yuluq boʻlaklar yigʻindisi sifatida emas, balki oʻzaro bogʻliq murakkab tizim sifatida koʻrishni oʻrgatadi. Masalan, bir joyda daraxtning kesilishi nafaqat oʻsha hududning koʻrkini buzishi, balki tuproq tarkibiga, havo sifatiga, yer osti suvlariga va u yerda yashovchi jonzotlarga qanday taʼ­sir qilishini tushunish tizimli fikrlash mevasidir. “Yashil” pedagogika oʻquvchilarni murakkab va noaniq kelajakka tayyorlaydi, ularda nostandart vaziyatlarda toʻgʻri qaror qabul qilish koʻnikmasini shakllantiradi.

Shu oʻrinda aytish mumkinki, mamlakati­mizdagi islohotlar, xususan, oliy taʼlim­ni tizimli transformatsiyalashning ustuvor yoʻnalishlari zamonaviy bilim va yuksak maʼ­naviy-axloqiy fazilatlarga ega kadrlar tay­yorlashni nazarda tutadi. Uchinchi Renessans poydevorini barpo etayotgan yangi Oʻzbekiston uchun nafaqat yuqori texnologiyalarni egalla­gan, balki qalbi toza, vijdoni uygʻoq va ta­biat bilan doʻst boʻlgan avlod suv va havodek zarur. “Yashil” pedagogika aynan shunday av­lodni voyaga yetkazishda qudratli vosita boʻlib xizmat qilishi shubhasiz.

“Yashil” pedagogika tamoyillarining taʼ­lim tizimiga keng joriy etilishi mamlaka­timiz taraqqiyotida yangi sahifa ochadi. Bu ja­rayon nafaqat iqtisodiy oʻsishni taʼminlaydi, balki jamiyatimizning maʼnaviy qiyofasini ham tubdan oʻzgartiradi. Zero, oʻz uyini, mahal­lasini va yurtining tabiatini asragan inson vatanni ham chin yurakdan sevadi va ardoqlay­di. “Yashil” pedagogika har qanday fan sohasi­da va har qanday yoshda qoʻllanilishi mumkin boʻlgan universal kalitdir. U oʻquvchi yoshlarni hamda butun jamiyatimizni ekologik xavfsiz, barqaror va farovon kelajak sari yetaklov­chi mashʼala boʻlib qoladi. Biz bugun ekayotgan “yashil taʼlim” urugʻlari ertaga serhosil me­valarini berishi, Oʻzbekistonimizning yanada gullab-yashnashiga hamda musaffo atrof-muhit barqarorligiga xizmat qilishi muqarrar. Bu yoʻlda barcha ziyolilar, ustoz-murabbiylar va keng jamoatchilikning hamjihatligi har qa­chongidan ham muhimroq.

Bekzod XOʻJAYEV,

pedagogika fanlari doktori, professor