Амир Темур! Буюк аждодимизнинг бемисл зафарлари, эл-улус фаровонлиги йўлидаги улкан ишлари, бугун ҳам ҳайрат билан боқадиганимиз ёдгорликлар — маҳобатли бинолару бунёд этилган боғ-роғлар ҳақида қанча гапирсак, ифтихор қилсак кам. Айни вақтда Соҳибқирондан мерос маънавий хазина, адолат қомуси — “Темур тузуклари” ҳам халқимиз ва ватанимиз учун юқоридаги саналган барча ишлардан ҳеч кам бўлмаган аҳамият касб этади.

Биз миллий давлатчилигимиз дастури дея эътироф этилаётган асарнинг асл маз­мун-моҳияти ҳамда тарихий аҳамияти ҳақи­да қизиқиб соҳа мутахассисига юзландик. Саволларимизга жавоб берар экан, “Темур тузуклари”нинг миллий давлатчилигимизда тутган ўрни беқиёс, — дейди суҳбатдоши­миз, Темурийлар тарихи давлат музейи директори Хуршид ФАЙЗИЕВ. — У зотнинг қомусий асарида баён этилган давлатчилик ва дипломатия, ҳарбий маҳорат ва бунёдкор­лик салоҳияти, илму фан, санъат ва меъмор­ликка оид қарашлар, инсонни улуғлайдиган эзгу ишлар, жиддий ва холисона, адолатли, ишончли кенгаш ва тадбирлар ҳамда улар қонун доирасида адо этилгани, бажарилиши аниқ йўлга қўйилгани ҳақидаги ҳикоялар, дину диёнат ва маънавий баркамолликни кўз­лаб юритилган сиёсат, эл манфаатини ўйлаб иш тутиш билан боғлиқ ноёб фазилатлар ало­ҳида эътиборга лойиқ. Энг муҳими, мазкур асар туфайли темурийлар сулоласи дунёда Иккинчи Уйғониш даврини юзага келтирди. Улар қолдирган улкан илмий ва маданий ме­рос, хусусан, “Темур тузуклари” асари ҳамон жаҳон аҳлини ҳайратга солиб келмоқда”.

— “Темур тузуклари”нинг ҳаётий аҳа­мияти ва моҳиятини қандай тушунмоғи­миз керак? Ҳарбий қўлланмами, ижти­моий-иқтисодий ёхуд сиёсий асарми?

— Мазкур саволни жуда кўп такрорлаша­ди. Гап шундаки, “Темур тузуклари”га қизи­қиш бугунги кунда ҳам тобора ортиб бормоқ­да. Жорий йилда Соҳибқирон Амир Темур таваллудининг 690 йиллиги муносабати би­лан “Темур тузуклари” Президентимизнинг асарга ёзган сўзбошиси билан уч тилда нашр этилди. Ўзбек, рус ва инглиз тилларида чоп этилган мазкур янги нашр Соҳибқирон илга­ри сурган давлат ва жамият бошқарувидаги тамойилларни чуқур ўрганиш, уларни дунё ҳамжамияти эътиборига етказиш, шунинг­дек, уни тарғиб ва ташвиқ қилишда алоҳида аҳамият касб этиши шубҳасиз.

Соҳибқирон Амир Темур жаҳон ҳукм­дорлари орасида давлатчилик тамойилла­рининг ўзига хос жиҳатларини ишлаб чиқ­қан шахс сифатида маълум ва машҳурдир. У шоҳона тахтда туғилмади. Мўғулларнинг жабр-зулми туфайли турли бекликларга бў­линган тарқоқ жамиятда таваллуд топди ва вояга етгач, халқининг оғир шароитда кун кечираётганини кўриб, жавонмард бек си­фатида ўзини улардан қарздор деб билди. Амир Темур сиёсат майдонига кириб кел­ган пайтда Мовароуннаҳр мўғуллар истиб­доди остида инграмоқда эди. Дарҳақиқат, Чингизхон ва Ботухон босиб ўтган ерлар­нинг кули кўкка соврулган, шаҳар ва қиш­лоқлар вайронага айланган, сув иншоотла­ри бузиб ташланган ёки ишга яроқсиз ҳолга келтирилган эди. Амир Темур балоғатга етгач, ватанни мўғул истибдодидан халос қилиш йўлларини қидира бошлайди. 1357 йиллардан бошлаб қарийб 13-14 йил даво­мида юрт озодлиги учун қаттиқ ва кескин кураш олиб борди.

Мовароуннаҳрда ҳукм сураётган оғир сиё­сий, иқтисодий шароитда мўғул истибдодига қарши озодлик байроғини баланд кўтариб майдонга чиққан ва халқнинг асрий эзгу ния­ти — мустақилликни қўлга киритган етук та­рихий шахс Амир Темурдир.

Мўғулистон ҳукмдори Туғлуқ Темурхонга Мовароуннаҳрдаги сўнгги воқеалар, яъни ма­ҳаллий аҳолининг ҳокимиятга интилиб, жой­ларда вужудга келаётган халқ ҳаракатлари тинчлик бермай қўйганди. Туғлуқ Темурхон Чиғатой наслидан Дувахоннинг набираси бўлиб, Мовароуннаҳр — Чиғатой улусини ўз тасарруфига киритишни режалаштирганди. Ўша пайтда ўлкада кечаётган сиёсий жараён­лар унинг режаларини амалга ошириши учун туртки бўлади. У 1359 йилда катта қўшин билан Мовароуннаҳрга бостириб киради. Кеш вилояти ҳукмдори Ҳожи Барлос Туғлуқ Темурхонга бардош бера олмаслигини фаҳм­лаб, ўз яқинлари билан Хуросонга чекинади. Табиийки, амакиси Ҳожи Барлос билан бирга 24 ёшли Амир Темур ҳам сафар тараддуди­да эди. Аммо жавонмардлик руҳида тарбия­ланган Амир Темурда орият, ҳамият кучли бўлиб, ватани, халқи бошига оғир кунлар соя солиб келаётган бир пайтда юртни душ­ман иродасига ташлаб, ўзи четда томошабин бўлиб туролмасди. У қатъий фикрга келиб, “Сиз бораверинг, қийин кунда мен эл ичида бўлишим керак”, дея амакиси Ҳожи Барлос­ни Хуросонга кузатиб, ўзи Кешга қайтиб ке­лади.

Амир Темурнинг мазкур мардона иши бу­тун бир юртни вайрон бўлишдан, аҳолининг жабр-зулм кўришидан асраб қолди.

Соҳибқирон Амир Темур 1370 йилда чақирилган катта қурултойда ҳукмдор этиб сайланганида давлатчилик, молия, солиқ тизимлари барбод бўлган, на иқтисодий ўсиш, на маънавий баркамоллик ва на халқ­нинг бекларга ишончи, на бирор соҳада олға силжиш бўлмаган. Соҳибқирон ана шундай мураккаб ва оғир шароитда қандай йўл тутган деб ўйлайсиз? У, биринчи нав­батда, адолатга таянган қонунларни ҳаётга жорий этди.

Бу қонунлар адолат ва ишонч билан йўғ­рилган кўрсатмалардан иборат эди. Амир Те­мур аввало куч адолатга, иқтисодиёт маъна­виятга уйғун ислоҳотларни амалга оширди. Халқдан ҳеч нарсани яширмади. Бу жаҳон­нинг ҳеч бир ҳукмдорида кузатилмайдиган, исбот талаб этмайдиган ҳақиқатки, ҳамон унинг бундай адолати кўплар учун намуна бўлиб хизмат қилмоқда.

Бу улкан илм, катта уммон йўқ бўлиб кет­маслиги керак ва шарт эди. Шу боис, уларни Соҳибқирон ўз пайтида қоғозга туширди. Бу­гунги кунда “Темур тузуклари” асари миллий давлатчилигимизнинг асосларидан бири дея баҳоланаётгани бежиз эмас. Мазкур асар на­фақат қонунлар мажмуаси, балки асосланган, ишончли стратегия ва амалда синалган так­тика бўлиб, унинг нуфузи бугун ҳам кундан кунга ошиб бормоқда. Шу боис, мазкур китоб сиз айтган жиҳатларнинг барчасини ўзида мужассам этади.

— Китоб қайси тилда ёзилган?

— Бу муҳим савол. “Темур тузуклари” асари дунёнинг турли тилларига таржима қилинган бўлиб, мутахассислар томонидан ўрганиб келинмоқда.

“Темур тузуклари”нинг асл нусхаси мум­тоз ўзбек тилида ёзилган. Асарни ўрганган мутахассисларнинг таъкидлашича, унинг туркий тилда ёзилган нусхаси XVII асрга қа­дар Яманда — Жаъфар пошонинг кутубхона­сида сақланган.

Асарни форс тилига таржима қилган Абу Толиб ал-Ҳусайний ат-Турбатий Маккага зиёрати давомида Яманда Жаъфар пошонинг кутубхонасида асарнинг туркийда битилган нусхаси билан танишади. Бироқ асарнинг мазкур нусхаси давримизгача етиб келмаган ёки ҳозиргача топилмаган.

— Сизнингча, бу китобни ёзишдан кўз­ланган асл мақсад нима эди?

— Соҳибқирон Амир Темур ўзидан ке­йин ҳам фарзандлари, мард ва жасур ав­лодлари, садоқатли зурриётлари томони­дан Турон юрти адолатли бошқарилишини истаган эди. Шу боис, у “Тузуклар”, яъни қонунлар мажмуасига тартиб берди. Бу ҳақда унинг ўзи “Салтанатни бошқариш учун қўлланма ёзиб қолдирдим, токи фар­зандларим, авлодим ва зурриётларимдан бўлганларнинг ҳар бири унга мувофиқ иш тутсинлар”, дея қайд этган. Демак, “Темур тузуклари” узоқни кўзлаб ёзилган қомусий асар. Уни ҳатто ўз даврининг конституция­си деб таърифлашади.

“Темур тузуклари” асари икки китобдан иборат бўлиб, биринчи китобда Соҳибқирон­нинг таржимаи ҳоли, ўша давр ижтимоий, сиёсий воқеликлардаги ўрни ва роли, Мова­роуннаҳрда марказлашган ҳокимият қуриш йўлидаги фаолияти, шунингдек, улкан салта­натни барпо этиш борасида юритган сиёсати, ҳарбий юришлари, чора-тадбирлари, давлат асосларини мустаҳкамлаш йўлида турли иж­тимоий табақаларга нисбатан муносабати каби масалалар содда ва ихчам тарзда баён қилинади.

“Темур тузуклари”нинг иккинчи кито­бида Соҳибқироннинг авлодларига давлат бошқаруви сир-синоатлари, ҳукмдорнинг ҳар қандай вазиятда ҳам муҳим қарорлар қабул қила олиш қобилиятига эга бўлиши, бу борада кимларга таяниш, вазир ва сар­кардаларни қандай усуллар билан танлаш, уларнинг бурч ва мажбуриятлари, қўшин­нинг тузилиши ва ҳарбий ҳолат даврида ҳаракатланиш тартиб-қоидалари, оддий аскар вазифалари ва уларга тўланадиган маош, амирлар, вазирлар ҳамда бошқалар­нинг давлат ва ҳукмдор олдида кўрсатган хизматларини муносиб тақдирлаш тузуги каби масалалар ҳақида сўз юритилади.

— Асарнинг оммалашуви қандай кеч­ган ва қайси мамлакатларда кимлар томо­нидан нашр этилган?

— Абу Толиб ал-Ҳусайний ат-Турбатий “Темур тузуклари”нинг асл туркий нусхаси, юқорида таъкидланганидек, Ямандаги Жаъ­фар пошо кутубхонасида сақлангани ва 1610 йилда унинг ижозати билан асарни туркий­дан форсчага ўгирганини қайд этган.

“Темур тузуклари” асарининг Абу Толиб Турбатий таржимасидаги форсий матни инг­лиз офицерлари томонидан Англияга олиб борилган. Асар инглиз офицери, майор Уильям Деви ва профессор Жозеф Уайт то­монидан форсча матни ва инглизча таржи­маси билан 1783 йилда Буюк Британияда чоп этилади.

Асарнинг мазкур нашри турли мамла­катларга тарқалди ва жаҳоннинг кўплаб шаҳарларида, хусусан, Калькутта, Теҳрон, Бомбейда нашр қилинди.

Мустақилликдан аввалги даврларда ва истиқлол йилларида Ўзбекистонда чоп этилган “Темур тузуклари”нинг ўнлаб нашрлари ҳам мазкур Оксфорд форсий матнига асосланган.

1787 йилда майор Уайт ва Деви нашр этган форсча матн асосида Л.Лангле то­монидан асарнинг французча таржимаси Парижда босмадан чиқди.

1892 йилда эса Н.П.Остроумов бошчили­гидаги Тошкент гимназияси талабалари то­монидан асарнинг французча нашри асосида рус тилига таржимаси ҳам амалга оширилди.

XX асрнинг 60-йилларида Алихонтўра Соғуний асарнинг Деви ва Уайт нашри асо­сида чиқарилган тошбосма ва нашрлардан бири асосида “Тузуки Темурий”ни ўзбек ти­лига тўлиқ таржима қилган. 1989 йилда эса мазкур нашрни Бомбей нашрининг форсча матнига солиштирган ҳолда ўзбек тилига тўлиқ таржимаси шарқшунос олим Ҳаби­булла Кароматов томонидан илмий жамоат­чиликка тақдим этилди.

Бугунги кунда “Темур тузуклари” аса­рини дунёнинг қатор эътиборли кутубхона­ларида, жумладан, Буюк Британия, Фран­ция, АҚШ, Финляндия, Дания, Ҳиндистон, Эрон, Туркия, Миср ва Яман қўлёзма ха­зиналарида учратиш мумкин. У қимматли ва нодир асар сифатида жаҳоннинг кўплаб тилларига таржима қилинган. Олимлар, та­рихчи тадқиқотчилар томонидан ўрганил­моқда.

— Бугунги авлод нима учун “Темур тузуклари”ни ўқиши керак?

— Бу тўғрида узоқ ва кенг фикр бил­дириш мумкин. Аммо бир-икки мисоллар билан чекланаман. Ушбу китоб миллий давлатчилигимизнинг ноёб намунасидир. Асардаги ҳар бир сўз, жумладан, ўн икки тузук, ўн икки қоида, ўн икки тоифа ҳақи­даги сўзлар, вазирлар, амир ва беклар, қў­шин бошлиқлари, сипоҳлар, молия ишла­ри бўйича ходимлар, солиқчилар ва бошқа соҳа вакилларини танлаш, тақдирлаш, улар билан муомала қилиш тузуклари бугунги ёшларнинг иш юритиш саъй-ҳаракатларида муҳим қўлланма вазифасини ўтайди. Шу ўринда асарда зикр этиб ўтилган ўн икки тоифа ҳақидаги қайдлардан мисоллар келти­риб ўтишни жоиз топдик.

Биринчи тоифа — саййидлар, уламо, шайхлар ва фозилларни ўзимга яқинлаш­тирдим. Улар менинг саройимга доимо ке­либ-кетиб, мажлисларимни безаб турарди. Диний, ҳуқуқий, ақлий масалаларни ўртага ташлаб, қимматли фикрлар билдирарди.

Иккинчи тоифа — ақлли кишилар ва кенгаш соҳиблари, эҳтиёткор, қатъиятли ар­боблар, кейинини ўйлаб, олисни кўриб иш юритувчи, кекса ва тажрибали кишиларни хос мажлисимга киритиб, уларнинг суҳбат­ларидан, ишларидан наф олиб, тажрибалар ҳосил қилардим.

Учинчи тоифа — дуогўй кишиларни қадрладим. Хилватда улардан дуолар тилаб, истакларимнинг бажо этилишини ўтиниб сў­рардим. Мажлисларда, йиғинлар, базмлар ва жанг майдонларида улардан кўп баракотлар топдим.

Тўртинчи тоифа — амирлар, сарҳанглар, сипоҳсолорларга мажлисимдан ўрин бериб, мартабаларини юқори кўтардим. Улар билан суҳбатлашиб, маслаҳатлар олдим.

Бешинчи тоифа — сипоҳ ва раият бўлиб, ҳар иккисига бир кўз билан қарадим. Сипо­ҳийлардан чиққан баҳодирлар, довюракларга махсус фахрли ўтоғ, камар ва ўқдон тақдим этиб, мартабаларини кўтардим.

Олтинчи тоифа — ишончли, тўғри эътиқодли оқил-хирадманд кишиларким, давлат сирларини уларга очиб, салтанат ишлари бўйича улардан маслаҳат олишим­га лойиқ эдилар. Бу тоифа кишилар билан сирдошлик қилиб, ўз махфий ишларим ва пинҳоний сир-асроримни ўшаларга топ­ширдим.

Еттинчи тоифа — вазирлар, девон ко­тиблари ва муншийларки, салтанатим саро­йини шулар билан безатдим. Буларни менга тобе мамлакатларни кўрсатувчи кўзгу деб билдим.

Саккизинчи тоифа — ҳакимлар, табиб­лар, мунажжимлар ва муҳандисларки, улар салтанат корхонасига ривож берувчилардир. Уларни ўз атрофимга тўпладим. Ҳакимлар ва табиблар билан иттифоқда беморларни даво­латар эдим. Мунажжимлардан сайёраларнинг қутлуғ-қутсиз кунлари, уларнинг ҳаракати ва осмонда айланишини аниқлаб олардим. Му­ҳандислар билан иттифоқда олий иморатлар барпо этиб, боғу бўстонларнинг тарҳини чиз­дирардим.

Тўққизинчи тоифа — муҳаддислар, (пайғамбар, унинг авлодлари ва саҳобалари) ҳақида ривоятлар нақл қилувчилар ҳамда қиссахонлар бўлиб, уларни ҳам ўзимга яқин­лаштирдим.

Ўнинчи тоифа — машойихлар, сўфий­лар, (Худони таниган) орифлардир. Улар­нинг хизматларида бўлиб, суҳбатлар қур­дим ва охират фойдаларини олдим. Улардан Тангри таолонинг сўзларини эшитиб, каро­матлар кўрдим, мўъжизаларини мушоҳада этдим ва суҳбатларидан роҳатланиб, ҳузур қилдим.

Ўн биринчи тоифа — касбу ҳунар эга­ларидир: буларнинг ҳар тоифа ва синфидан бўлганларини давлатхонамга олиб келиб, ўз ўрдамдан ўрин белгиладимки, сафардаю турғунликда сипоҳимга керак яроқлар ҳам­да бошқа жиҳозларни ҳозирладилар.

Ўн иккинчи тоифа — ҳар мамлакат ва диёр саёҳатчиларию мусофирларининг бо­шини силадим, улар турли мамлакатлардан менга хабар келтириб турдилар.

Соҳибқирон Амир Темурнинг мамлакат­ни бошқаришда амал қилган ўн икки тузуки, давлат ишларига жалб этилган ўн иккита тои­фа ва бошқа тузук тамойиллари билан сизни қайта таништиришдан мақсадимиз уларнинг ҳар бири бугунги кунимиз учун ҳам бени­ҳоя муҳим қўлланма эканини англатишдир. Чиндан ҳам биз қадрлайдиган, эъзозлайдиган абадий мерос — Соҳибқирон Амир Темурдан қолган кўрсатмалар — тузуклар адолат билан иш юритишимизда, бағрикенгликни улуғлаб, дунёда дўстликни шарафлаб, тинчлик ва та­раққиёт учун хизмат қилишимизда, айниқса, ёш авлодни ҳар томонлама билимли, мард, жасур, ватанпарвар, халқпарвар, янги ташаб­бус ва ғояларни илгари сурувчи комил ҳамда баркамол шахс сифатида тарбиялашимизда муҳим дастуруламал бўлиб хизмат қилишига шубҳа йўқ.

“Янги Ўзбекистон” мухбири

Аслиддин АБДУРАЗЗОҚОВ суҳбатлашди.