Ish beruvchi huquqiy normani topa oladigan, namuna asosida shartnoma tuza oladigan, xavf-xatarlarni oldindan ko‘ra biladigan, xat yozishni biladigan va elektron hujjat aylanishida adashib qolmaydigan mutaxassislarni ko‘rishni istaydi.

Shu sababli Toshkent davlat yuridik universiteti talabasi to‘rtinchi kursda “yurist lavozimi”ni qidirish bilan emas, balki professional tajriba orttirishni hatto ikkinchi kursdan boshlashi maqsadga muvofiqdir.

Bozor buning uchun asos bermoqda. hh.uz ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilning yanvar — sentabr o‘rtalarida platformadagi yuridik bo‘sh ish o‘rinlari soni yillik hisobda 25,1 foizga oshgan. Bunda huquqshunoslik sohasidagi e’lonlarning 87,7 foizi Toshkent shahriga to‘g‘ri kelgan. Raqobat hamon sezilarli: bitta yuridik vakansiyaga o‘rtacha 7,3 tadan rezyume to‘g‘ri kelgan.

Bu raqamlar O‘zbekiston mehnat bozorining umumiy qiyofasini to‘liq ochib bermaydi, gap faqat bitta yirik platforma ma'lumotlari haqida ketmoqda. Biroq yo‘nalish aniq: poytaxt yuridik faoliyatning asosiy markazi bo‘lib qolmoqda, diplomni kutish esa birinchi ish o‘rnini topishni osonlashtirmayapti.

“Har qanday yo‘l bilan ish topish” emas, balki ilk professional tajriba

Bo‘lajak yurist karyerasining boshlanishini faqat lavozim va maosh bilan o‘lchamasligi kerak. Birinchi bosqichda boshqa bir savolga javob topish muhimroq: bu ish ko‘nikma, tavsiyanoma, portfolio yoki mutaxassislikni tushunish imkonini beradimi?

Talabalar va boshlang‘ich mutaxassislar uchun profilli lavozimlar turlicha nomlanishi mumkin: legal intern, intern tax & legal, legal assistant, yurist yordamchisi, shartnomalar bo‘limi yordamchisi, kichik huquqshunos, junior lawyer. Turli nomlar ortida odatda bir xil vazifalar turadi: qonunchilikni o‘rganish, shartnoma va ishonchnoma loyihalarini tayyorlash, reyestirlar bilan ishlash, hujjatlarni yig‘ish, tahliliy eslatmalar tayyorlash hamda katta yurist nazorati ostida da'vo ishlari bilan shug‘ullanish.

Aynan shu yerda talaba yuridik kasb darslikni so‘zlab berish emasligini tushuna boshlaydi. Bu avvalo vaziyatni o‘rganish, amaldagi normani topish, xavfni baholash va xulosani kasbdosh yoki mijoz qaror qabul qilishi uchun tushunarli qilib bayon eta olish malakasidir.

Toshkentdagi so‘nggi e’lonlarda kasbga kirib borishning bir nechta xarakterli yo‘nalishlarini ko‘rish mumkin. “AZIZOV & PARTNERS” yuridik firmasi tajribasiz Junior Lawyerni qidirib, oyiga 500 dan 1000 dollargacha maosh taklif qilgan. “Deloitte” kompaniyasi Tax & Legal bo‘limiga tajriba talab etilmagan holda Intern vakansiyasini joylashtirib, oyiga 4–4,4 million so‘m maosh belgilagan. Konsalting sohasida tajribasiz yurist yordamchisi lavozimlari ham uchrab turibdi.

Biroq buning aks tarafi ham bor. “Yordamchi” yoki “junior” nomi har doim ham talaba uchun mo‘ljallangan vakansiyani anglatmayveradi. Ayrim e’lonlarda ish beruvchilar yurist yordamchisidan baribir bir-uch yillik tajriba talab qiladi. Demak, qidirishni erta boshlash kerak: yuqori lavozimni darhol egallash uchun emas, balki uchinchi yoki to‘rtinchi kursga kelib bu tajriba allaqachon mavjud bo‘lishi uchun.

Nechanchi kursdan boshlash kerak?

Aniq javob quyidagicha: ilk professional qadamlarni birinchi kursning oxiridan boshlash, stajirovka yoki profilli ishni esa ikkinchi kursdan tizimli ravishda qidirish lozim.

Birinchi kursda asosiy vazifa — istalgan joyga joylashib olish emas, balki poydevor qo‘yishdir. LexUZ bilan ishlashni o‘zlashtirish, normativ hujjatning amaldagi tahririni topishni o‘rganish, Word va Exceldan erkin foydalanish, yuridik klinika, talabalar tanlovi, moot court yoki tadqiqot loyihalarida qatnashish shular jumlasidandir. Yil oxiriga kelib talabaning ish beruvchiga ko‘rsatadigan kamida ikki-uchta natijasi bo‘lishi kerak: qisqacha huquqiy ma’lumotnoma, qonunchilikdagi o‘zgarishlarni tahlil qilish jadvali, oddiy shartnoma loyihasi yoki tadqiqot ishi.

Ikkinchi kurs — bozorga muntazam ravishda chiqish uchun eng maqbul payt. Talaba endi stajirovkalar, yordamchi lavozimlar, shartnomalar bilan ishlash, yuridik tadqiqotlar va loyiha vazifalariga da’vogar bo‘la oladi. Bu yerda asosiy maqsad — maksimal maosh emas, balki rezyumedagi ilk qator, taniqli natija va tavsiyanoma.

Uchinchi kursda o‘qishga xalaqit bermaydigan grafik asosidagi haq to‘lanadigan profilli lavozimga intilish kerak. Bu legal intern, legal assistant, shartnoma yoki muvofiqlik (komplayens) bo‘limi yordamchisi bo‘lishi mumkin. Yo‘nalishni asta-sekin tanlab borish muhim: shartnoma va korporativ huquq, sud-da’vo ishlari, bank va fintech huquqi, xalqaro bitimlar, mehnat huquqi, davlat-huquq sohasi yoki raqamli huquq.

To‘rtinchi kurs boshlanish nuqtasi emas, balki to‘plangan tajribani doimiy ishga aylantirish davri bo‘lishi kerak. Bir-ikkita stajirovka, ish namunasi, tavsiyanoma va aniq mutaxassislikka ega bitiruvchi bozorga “tajribasiz shaxs” sifatida emas, balki kichik mutaxassis bo‘lib kirib keladi.

Bugungi kunda yosh yuristdan nima kutyaptilar?

Ish beruvchi odatda talabadan barcha qonunchilikni yoddan bilishini kutmaydi. Lekin professional minimumga ega bo‘lishini talab qiladi.

Birinchidan, milliy huquq bilan savodli ishlay olish. Normani topish, uning dolzarbligini tekshirish, bir nechta hujjatlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘ra bilish va tekshirilmagan javobni yuridik xulosa sifatida taqdim etmaslik kerak.

Ikkinchidan, tillar. Ko‘pchilik korporativ va lokal yuridik o‘rinlarda o‘zbek va rus tillari — og‘zaki va yozma ravishda ayniqsa talabgir. Ingliz tili esa xalqaro yuridik firmalar, fintech, tashqi iqtisodiy faoliyat, xalqaro loyihalar va xorijiy kapital ishtirokidagi kompaniyalarda muhim ustunlikka, ba'zan esa majburiy shartga aylanadi.

Masalan, Uzum kompaniyasining yuridik bo‘limidagi stajirovka e'lonida o‘zbek va rus tillarini yaxshi bilish talab qilib belgilangan bo‘lsa, ingliz tili ustunlik sifatida ko‘rsatilgan. Enterprise Uzbekistan esa Legal Intern lavozimi uchun ingliz, rus va o‘zbek tillarini professional darajada bilishni talab qilgan.

Uchinchidan, raqamli ko‘nikmalar. Boshlang‘ich yurist uchun bu dasturlash emas, balki Word, Excel, PowerPoint, PDF, elektron pochta, shablonlar va reyestirlar bilan ishonchli islay olishdir. Shartnomani to‘p-to‘g‘ri rasmiylashtira oladigan, versiyalarni solishtira oladigan, muddatlar va kontragentlar jadvalini tuza oladigan yurist jamoaga tezroq naf keltiradi.

Alohida ko‘nikma — zamonaviy raqamli vositalardan mas’uliyat bilan foydalanish. Sun'iy intellekt shartnoma loyihasi yoki savollar ro‘yxatini tayyorlashga yordam berishi mumkin. Ammo u qonun, faktlar, rekvizitlar va taraflarning vakolatlarini tekshirishni almashtira olmaydi. Yakuniy yuridik xulosa uchun insonning o‘zi javobgardir.

Xususiy sektor va davlat xizmati: turli eshiklar

Xususiy sektorda — yuridik firmalar, banklar, fintech, develpment, savdo va ishlab chiqarish kompaniyalarida talabaning stajirovka yoki yordamchi rolini topish ehtimoli yuqoriroq. Bu yerda amaliy natija ko‘proq baholanadi: shaxs hujjat bilan ishlay oladimi, muddatga amal qiladimi, tez o‘rganib, tushunarli yoza oladimi?

Davlat sektorida to‘q-to‘kis yuridik lavozimlar qat’iy malaka talablari va tanlov tartib-qoidalariga bog‘langan. Shuning uchun talaba uchun o‘qish faktining o‘zi lavozim talablarini almashtirib qo‘yishiga umid qilishdan ko‘ra, amaliyot, tadqiqot loyihalari, klinik dasturlar va ruxsat etilgan yordamchi rollarni qidirishi realroqdir.

Oddiy amaliyotni advokat yordamchisi yoki stajyorining rasmiy maqomi bilan adashtirib yubormaslik muhim. Adliya vazirligining nizomi bu maqomlarga alohida talablar belgilaydi hamda ularga advokatlik etika va siri qoidalarini tatbiq etadi. Bunday ishga kirishdan oldin talaba o‘zining huquqiy maqomini aniq advokat yoki ish beruvchi bilan aniqlashtirib olishi zarur.

TDYU beradigan imkoniyat

TDYU talabalari uchun kasbga erta kirib borish ayniqsa mantiqiydir. 2026/2027-o‘quv yilidan boshlab universitetda amaliyotga yo‘naltirilgan, klinik va dual ta’lim tajriba tariqasida joriy etilmoqda. Ikkinchi, uchinchi va to‘rtinchi kurs talabalari uchun o‘quv dasturining yarmi auditoriyalarda, yarmi esa sudlar, huquq-tartibot va boshqa yuridik tashkilotlarda o‘tishi nazarda tutilgan.

Bu jiddiy imkoniyat, ammo karyeraning avtomatik kafolati emas. Amaliyot o‘ziga qiziqarli yo‘nalishni oldindan tanlaydigan, fikr-mulohazalar (feedback) olishni, bajarilgan vazifalarni qayd etib borishni va ularni tushunarli portfoliyoga aylantirishni o‘rgangan kishiga eng yaxshi natija beradi.

Rezyumeni qanday rasmiylashtirish kerak?

Talabaning rezyumesi qisqa — afzalrog‘i bir sahifadan iborat bo‘lishi kerak. U “mas'uliyatli”, “stressga chidamli” va “tez o‘rganaman” degan so‘zlar bilan boshlanmasligi lozim. Bunday fazilatlarni faktlar bilan isbotlagan ma'qul.

Umumiy xususiyatlar to‘plami o‘rniga quyidagilarni yozish tavsiya etiladi:

  • “... mavzusi bo‘yicha qonunchilikdagi o‘zgarishlarning qiyosiy jadvalini tayyorladim”;
  • “Yuridik klinika doirasida yetkazib berish va NDA shartnomalari loyihalari bilan ishladim”;
  • “Muddatlar va ilovalar bo‘yicha Excel-reyestrini yuritdim”;
  • “Rus tili — C1, ingliz tili — B2; yuridik materiallarni o‘qiyman va ingliz tilida qisqacha huquqiy ma'lumotnoma tayyorlaganman”.

O‘zida mavjud bo‘lmagan tajribani qo‘shib qo‘yish, til darajasini bo‘rttirish yoki portfoliyoga boshqalarning shaxsiy ma'lumotlari bo‘lgan hujjatlarni ilova qilish yaramaydi. Ish beruvchi uchun halol, tartibli va aniq fikrlovchi talaba odatda shovqinli, ammo bo‘sh rezyumega ega nomzoddan ustunroq turadi.

Suhbatda uchta savolga javobni oldindan tayyorlab qo‘yish foydali: nima uchun aynan shu huquq sohasi qiziqtiradi, normaning dolzarb ekanligi qanday tekshiriladi va tanish bo‘lmagan vazifa berilsa nima qilinadi?

Oxirgi savolga yaxshi javob taxminan shunday yangraydi: “Avvalo maqsad va muddatni aniqlashtiraman, mavjud manbalar va shablonlarni tekshiraman, savollarni shakllantirib, qoralama tayyorlayman va tekshiruv uchun topshiraman. Tekshirilmagan xulosani tayyor xulosa sifatida taqdim etmayman”.

Asosiy xato — mukammal vakansiyani kutish

Talabalar ko‘pincha chiroyli nomdagi e’lonlarni kutadi: “kichik yurist”, “xalqaro firmaning yuristi”, “yuqori malakali huquqshunos”. Ammo ilk foydali ish biroz kamtarona nomlanishi mumkin — shartnomalar bo‘limi yordamchisi, yuridik jamoa stajyori, hujjat aylanishi bo‘yicha assistent, loyihadagi tadqiqotchi.

Faqat lavozim nomiga emas, balki uning mazmuniga qarash kerak: ustoz bo‘ladimi, huquq, hujjatlar va muddatlar bilan ishlash bormi, rezyumeda qonuniy va to‘g‘ri tavsiflash mumkin bo‘lgan natija chiqadimi, grafik o‘qishni buzib yubormaydimi va hokazo.

Jahongir HAYDAROV,
TDYU Biznes huquqi va sud himoyasi fakulteti
Kasbiy faoliyat masalalari bo‘yicha maslahatchisi