Aytaylik, biri rekord darajadagi issiq haqida o‘qib, yelkasini qisib qo‘yadi va o‘z ishi bilan shug‘ullanishda davom etadi. Boshqasi esa bu holat yigirma yildan keyin bolalari va o‘zi yashayotgan joyga qanday ta’sir qilishi haqida o‘ylaydi.

Uchinchisi butun oqshom xayolan maqolaga qaytadi va miyasida eng qorong‘u ssenariylarni aylantirib chiqadi.

Olimlar ekologik tashvish haqiqatan ham hammada bir xil hissiyot tug‘dirmasligini aniqladi. Turkiyalik tadqiqotchilar 18 yoshdan 67 yoshgacha bo‘lgan 1650 nafar kishining psixologik xususiyatlarini o‘rganib, iqlim o‘zgarishidan xavotirda bo‘lgan odamlarning besh xil profilini aniqladi. Natijalar “Current Psychology” jurnalida chop etilgan.

Eng ko‘p sonli guruh tadqiqotchilar ekologik jihatdan xavotirda deb baholangan odamlar guruhi edi. U ishtirokchilarning 34,3 foizini tashkil etdi. Ular haqiqatan ham atrof-muhit holatidan xavotirda bo‘lsa-da, bu haddan tashqari ko‘rinmagan, ya’ni bu kundalik hayotini qamrab olmasdi.

Yana 29,5% ishtirokchilar doimiy ravishda ekologik muammolarga xayolan qaytishgan. Ular bo‘layotgan voqea haqida ko‘p o‘ylashar, u bilan bog‘liq xavotirlarni eslashar va bu mavzuni chetga surish qiyin edi.

Ishtirokchilarning 17,3 foizi ekologik xavotirga eng chidamli ekanligi aniqlandi. Ular boshqalardan kamroq qayg‘urishardi.

Oxirgi ikki guruh yuqori darajadagi xavotir bilan ajralib turdi. Ishtirokchilarning 8,2 foizida kuchli hissiy kechinmalar ustunlik qilgan, 10,8 foizi esa bir vaqtning o‘zida uning turli ko‘rinishlari ko‘zga tashlanadigan yuqori darajadagi ekologik xavotir guruhiga kirgan.

Gap iqlimda emas...

Ushbu ma’lumotlarga qarab, tadqiqotchilar eng kuchli xavotirga ega odamlarni boshqalardan nima ajratib turishini tushunishga harakat qilishdi. Bir qarashda, javob aniq ko‘rinadi: ehtimol, bunday odamlar kelajakka juda tushkun qarashar. Lekin hammasi qiziqroq bo‘lib chiqdi.

Bu yerda ikki xususiyat juda muhim. Birinchidan, gap o‘z hissiyotlarini boshqarishdagi qiyinchiliklar haqida bormoqda. Ikkinchidan, ba’zi odamlar noaniqlikni yoqtirmaydi. Ular nima bo‘lishini va nima bilan tugashini oldindan bilib bo‘lmaydigan vaziyatlarni og‘ir boshdan kechirishga moyil bo‘lishadi.

Iqlim mavzusi uchun bu ayniqsa muhim. Iqlim o‘zgarishi haqidagi maqolani o‘qib yoki videoni tomosha qilib, “hammasi yaxshi bo‘ladi” yoki “mana hamma narsa o‘zgaradigan aniq sana” kabi oddiy javob olish deyarli imkonsiz. Oqibatlar ko‘plab omillarga bog‘liq bo‘lib, prognozlar bir nechta ehtimoliy ssenariylarni tavsiflaydi.

Muammo shundaki, ilmiy bashoratlar kamdan-kam hollarda odamga u izlayotgan aniqlikni beradi. Olimlar odatda ehtimolliklar, diapazonlar va bir nechta ehtimoliy ssenariylar haqida gapirishadi. Ilm-fan uchun bu ehtiyotkorlik belgisi, xavotirga tushgan odam uchun esa o‘zidan so‘rash uchun yana bir sabab: “Xo‘sh, nima bo‘ladi?”

Miyangiz mavzudan bo‘shamayotganda

Ikki kishi iqlim o‘zgarishiga bir xil jiddiy munosabatda bo‘lishi va uni katta muammo deb hisoblashi mumkin. Ammo biri o‘ziga: “Ha, vaziyat murakkab, nima qilish mumkinligini ko‘ramiz” deyishi mumkin, boshqasi esa: “Agar hammasi yanada yomonlashsa-chi?” degan savolga qayta-qayta qaytadi.

Aynan shunday doimiy xayollar oddiy bezovtalikni kundalik hayotga xalaqit beradigan holatga aylantiradi.

Tadqiqotning eng kutilmagan natijasi shu bo‘ldiki, mavhum kelajak haqidagi umumiy tasavvur o‘z-o‘zidan eng xavotirli odamlarni boshqalardan ajratib qo‘ymadi. Ya’ni, gap insonning kelajakni dahshatli deb hisoblashida emas, balki uning ruhiyati xavotirli fikrlarga qanday munosabatda bo‘lishida.

Ikki kishi bir xil bashoratni o‘qishi va ikkalasi ham vaziyatni jiddiy deb hisoblashi mumkin. Lekin biri maqolani yopib, hayotini davom ettiradi, boshqasi esa uni xayolan yana yigirma marta o‘qib chiqadi.

Xulosa

Tadqiqot mualliflari atrof-muhit haqidagi har qanday xavotirni psixologik muammo deb hisoblashni taklif qilmaydi. Ishtirokchilarning aksariyati mo‘tadil guruhlarda bo‘lib, eng og‘ir ekologik xavotir tanlanmaning kichik qismida to‘plangan. O‘rtacha xavotirlanish haqiqiy muammoga normal reaksiya bo‘lishi mumkin. U insonni resurslarni tejash, bo‘layotgan voqealarga qiziqish, odatlarini o‘zgartirish yoki ekologik tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlashga undashi mumkin. Muammo xavotir signal bo‘lishni to‘xtatib, doimiy fonga aylangan joyda boshlanadi.

Ehtimol, savol nafaqat biz iqlim o‘zgarishidan xavotirlanamizmi, balki biz yangilikni yopganimizdan keyin bu xavotir bilan nima sodir bo‘lishidadir. Kimdir lampochkalarni tejamkorlariga almashtirgani ketyapti. Kimdir do‘stlariga havolalarni yuboradi: “Yana nima bo‘layotganini ko‘rdingizmi?” Kimdir esa yana bir necha kun davomida qo‘rqinchli post-apokaliptik ssenariylarni miyasida aylantirib, o‘zini va oilasini yigirma yildan keyin tasavvur qiladi deb yozadi vokrugsveta.ru.