Ish tajribasiga ega bo‘lmagan bitiruvchi odatda uchta yo‘nalishdan birini tanlaydi: yuridik firma, bank yoki fintech kompaniyasi, yoxud davlat tashkiloti.

Amalda esa savol biroz boshqacha qo‘yiladi: yosh yurist qayerda shunchaki mehnat daftarchasiga birinchi yozuvni kiritib qolmay, balki kasbni o‘rganadi — qonun, hujjat, muddat, mijoz va javobgarlik bilan ishlashni o‘zlashtiradi? Buning yagona to‘g‘ri javobi yo‘q.

Yuridik firma: eng tezkor maktab, ammo eng oson boshlanish emas

Yuridik firma turli vazifalarni tezda ko‘rib chiqishni istagan bitiruvchi uchun mos keladi. Bugun — yetkazib berish shartnomasi, ertaga — korporativ masala, indinga esa — da’vo, kompaniyani ro‘yxatdan o‘tkazish yoki qonunchilikdagi o‘zgarishlar bo‘yicha qisqa huquqiy ma’lumotnoma.

Bunday boshlang‘ichning asosiy afzalligi — yuqori ish sur’ati. Yosh yurist mijoz bilan ishlash qanday tashkil etilishini, huquqiy pozitsiya qanday shakllantirilishini va nima uchun yaxshi hujjat nafaqat yuridik jihatdan aniq, balki biznes uchun ham tushunarli bo‘lishi kerakligini tezroq anglay boshlaydi.

Yuridik firma, ayniqsa, quyidagi bitiruvchilarga mos:

  • matnlar bilan ishlashni va vazifalar o‘rtasida tez almashishni yoqtiradigan;
  • ko‘p tahrir va tuzatishlar olishga hamda ulardan o‘rganishga tayyor;
  • huquqning bir nechta sohalariga qiziqadigan;
  • yuridik yozuv va huquqiy tadqiqot ko‘nikmalarini rivojlantirmoqchi bo‘lgan;
  • o‘zbek va rus tillarini yaxshi biladigan, xalqaro yo‘nalishda ishlashni istasa — ingliz tilini ham egallagan.

Biroq bu yo‘nalishning cheklovlari ham bor. Kichik firmalarda yosh mutaxassis tezda ko‘plab vazifalarni olishi mumkin, ammo unga har doim ham tizimli ustozlik va yo‘l-yo‘riq berilavermaydi. Shuning uchun suhbatda faqat maosh haqida emas, balki hujjatlarni kim tekshirishi, yangi xodimlarga qanday vazifalar berilishi va jamoada aniq o‘qitish tizimi bor-yo‘qligi haqida ham so‘rash muhim.

Toshkentdagi amaldagi vakansiyalar orasida yuridik kompaniyalar va konsalting firmalarida turli lavozimlar mavjud, biroq ularning ko‘pchiligi allaqachon bir yildan uch yilgacha ish tajribasini talab qiladi. Bu esa urinib ko‘rmaslik uchun sabab emas. Bitiruvchi faqat “yurist” nomli vakansiyalarni emas, balki legal assistant, junior lawyer, yurist yordamchisi, stajyor, shartnomalar bo‘limi xodimi yoki huquqiy tadqiqot guruhi xodimi kabi lavozimlarni ham izlashi kerak.

Bu yerda birinchi maqsad — jarangdor lavozim nomi emas, balki dastlabki professional natijalarni yaratish imkoniyati: shartnoma tayyorlash, kerakli huquqiy normani topish, huquqiy ma’lumotnoma tuzish va mijoz topshirig‘i bilan ishlashni o‘rganish.

 Bank va fintech: aniqlik va biznesni tushunish talab qilinadigan huquq

Bank va moliya sektori yosh yurist uchun ikkinchi kuchli yo‘nalish hisoblanadi. Bu sohada huquq pul, raqamli mahsulotlar, kreditlash, to‘lovlar, iste’molchilar huquqlarini himoya qilish, komplayens, qarzdorlikni undirish va ichki jarayonlar bilan chambarchas bog‘liq.

Bankdagi yurist odatda faqat bitta kodeks bilan ishlamaydi. U mahsulot qanday ishlashini, mijoz bilan har bir bosqichda nima sodir bo‘lishini, qayerda huquqiy xavf yuzaga kelishini va regulyatorlar qanday talablarni qo‘yishini tushunishi kerak.

Toshkentdagi amaldagi vakansiyalarda korporativ va fintech yo‘nalishidagi yurist, qarzdorlikni undirish bo‘yicha yurist, hujjatlar aylanishi bo‘yicha mutaxassis, raqamli mahsulotlarni huquqiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha yurist kabi lavozimlar uchraydi. Shu bilan birga, to‘liq huquqshunoslik lavozimlarining aksariyati bir yildan uch yilgacha, ayrim hollarda esa uch yildan olti yilgacha tajriba talab qiladi.

Bu bitiruvchi uchun muhim signal: bank yoki fintech kompaniyasiga ko‘pincha darhol mustaqil yurist sifatida emas, balki unga yaqin boshlang‘ich lavozim orqali kirish osonroq. Masalan, yuridik bo‘lim yordamchisi, shartnomaviy hujjatlar bilan ishlash bo‘yicha mutaxassis, stajyor, da’vo ishlari bo‘yicha mutaxassis yoki komplayens-assistent bo‘lib boshlash mumkin.

Bu yo‘nalish quyidagi odamlarga mos:

  • tartib, raqamlar va tizimli jarayonlarni yoqtiradigan;
  • katta hajmdagi hujjatlar bilan sinchiklab ishlashga tayyor;
  • texnologiyalar va raqamli xizmatlarga qiziqadigan;
  • Excel, elektron hujjat aylanishi va ichki tizimlardan foydalanishdan cho‘chimaydigan;
  • korporativ, moliyaviy, raqamli yoki iste’molchilar huquqi yo‘nalishida rivojlanishni istaydigan.

Bankning afzalligi — odatda funksiyalar, vazifalar va jarayonlarning aniqroq taqsimlanganidir. Kamchiligi esa — ixtisoslashuvning nisbatan torligi. Yosh xodim ma’lum bir jarayonda tezda kuchli mutaxassisga aylanishi mumkin, ammo huquqshunoslik kasbining umumiy manzarasini har doim ham to‘liq ko‘ra olmaydi.

Shuning uchun bitiruvchi oldindan o‘ziga qaysi yo‘nalish yaqinligini aniqlab olgani ma’qul: shartnomalar bilan ishlash, qarzdorlikni undirish, normativ-huquqiy ta’minot, mahsulotlarni huquqiy qo‘llab-quvvatlash, komplayens yoki mijozlar bilan munosabatlar.

 Davlat tashkiloti: jamoat manfaatlari va tizim muhim bo‘lganlar uchun yo‘l

Uchinchi yo‘nalish — davlat xizmati va ommaviy-huquqiy soha. Bu yo‘l davlat institutlari faoliyati, ma’muriy tartib-taomillar, normativ hujjatlar ishlab chiqish, huquqiy ekspertiza, jamoat manfaatlarini himoya qilish va fuqarolar bilan ishlashga qiziqadigan bitiruvchilarga mos keladi.

Tajriba bo‘lmagan inson uchun bu eng oson yo‘l emas. Davlat sektorida ko‘pincha rasmiy malaka talablari, tanlov jarayonlari va alohida saralash qoidalari amal qiladi. Biroq yaxshi tayyorgarlikka ega bitiruvchi uchun bu kuchli professional maktabga aylanishi mumkin.

Bu yerda, ayniqsa, quyidagilar muhim:

  • O‘zbekiston qonunchiligini chuqur bilish;
  • o‘zbek tilida erkin va savodli yozish;
  • rasmiy xatlar, huquqiy xulosalar va tahliliy ma’lumotnomalar tayyorlay olish;
  • ma’muriy tartib-taomillarni tushunish;
  • aniqlik, mas’uliyat va muddatlarga rioya qilish;
  • huquqiy xato fuqarolarning huquqlari yoki jamoat manfaatlariga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan tizimda ishlashga tayyorlik.

Davlat xizmatining afzalligi — huquqning bitta biznes yoki mijoz doirasida emas, balki butun bir institut miqyosida qanday qo‘llanilishini ko‘rish imkoniyatidir. Kamchiligi esa — ishga kirish jarayonining ko‘proq rasmiylashtirilgani va vazifalar yo‘nalishini tezda o‘zgartirish imkoniyati nisbatan cheklanganidir.

Bu yo‘nalishni ko‘rib chiqayotgan talaba yoki bitiruvchi o‘qish davridayoq davlat tashkilotlarida amaliyot o‘tashi, yuridik klinikalar va ilmiy-tadqiqot loyihalarida qatnashishi, rasmiy tanlovlarni kuzatib borishi va muayyan lavozimlarga qo‘yiladigan talablarni o‘rganishi foydali.

 Ish tajribasi bo‘lmagan bitiruvchining rezyumesida nimalar bo‘lishi kerak?

Yosh yuristning rezyumesi faqat “TDYU bitiruvchisiman” degan bitta jumladan iborat bo‘lmasligi kerak. Ish beruvchiga nomzod allaqachon foydali ishlarni bajara olishini ko‘rsatish kerak.

“Mas’uliyatliman”, “kirishimliman”, “tez o‘rganaman” kabi umumiy iboralar o‘rniga aniq natijalarni yozgan ma’qul:

  • “... mavzusida huquqiy ma’lumotnoma tayyorladim”;
  • “Yuridik klinika yoki amaliyot doirasida shartnoma loyihalari bilan ishladim”;
  • “Moot court musobaqasida qatnashdim, protsessual hujjatlar tayyorladim”;
  • “Excel dasturida hujjatlar va muddatlar reyestrini yuritdim”;
  • “O‘zbek va rus tillarini erkin bilaman; ingliz tilida yuridik materiallarni o‘qiy olaman”.

Agar amaliyot bo‘lmagan bo‘lsa, o‘qish davomida erishilgan natijalarni ko‘rsatish mumkin: ilmiy-tadqiqot ishi, tanlov, talabalar loyihasi, o‘quv kursi, shartnoma namunasi yoki huquqiy ma’lumotnoma.

Eng muhimi — o‘quv topshirig‘ini real kompaniyadagi ish sifatida ko‘rsatmaslik va maxfiy hujjatlarni ilova qilmaslik.

Jahongir HAYDAROV,
TDYU Biznes huquqi va sud himoyasi fakulteti
Kasbiy faoliyat masalalari bo‘yicha maslahatchisi