Hozirgi kunda Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 169-moddasiga koʻra oʻgʻrilik, yaʼni oʻzganing mol-mulkini yashirin ravishda talon-toroj qilish jinoyat deb hisoblanadi va Jinoyat kodeksi 169-moddasi 1-qismi uchun shaxs bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki ikki yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash yoxud uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolansa, ushbu moddaning oxirgi qismi uchun esa sakkiz yildan oʻn besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

Amaldagi jinoyat qonunchiligiga ko‘ra o‘g‘rilik jinoyati uchun eng yengil jazo sifatida shaxsga bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravarigacha miqdorda jarima qo‘llanilsa (JK 169-moddasi 1-qismi), mazkur jinoyat uchun eng og‘ir jazo sifatida shaxs sakkiz yildan o‘n besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi (JK 169-moddasi 1-qismi).

Jamiyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida o‘g‘rilik jinoyati global muammoga aylanib bormoqda. BMTning so‘nggi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha sodir etilayotgan jinoyatlarning 60-65 foizini aynan mulkiy jinoyatlar tashkil etadi. O‘g‘rilik jinoyatlarining oldini olish turli xorijiy mamlakatlarda turlicha tartibga solinadi va unga qarshi kurashish usullari ham farq qiladi.

Xorij tajribasini o‘rganish, tahlil qilish va umumlashtirish uchun Germaniya, Fransiya, Janubiy Koreya va Qozog‘iston tajribasi muhokama qilindi. Bunda quyidagilar aniqlanadi.

Germaniya jinoyatchilikka qarshi kurashda profilaktik yondashuvni asosiy ustuvor yo‘nalish sifatida qabul qilgan davlatlardan biridir. Bu mamlakatda o‘g‘rilikka qarshi siyosati quyidagi tamoyillarga asoslanadi:

  • jinoyat sodir etilishidan oldin uni bartaraf etish;
  • jamoatchilik va davlat organlari hamkorligi;
  • texnologik vositalardan keng foydalanish;
  • ilmiy-statistik monitoring.

Germaniyada o‘g‘rilik jinoyatlarining kamayishiga olib kelgan muhim omillardan biri – Kriminalprävention (jinoyatchilik profilaktikasi) konsepsiyasining tizimli ravishda joriy etilganidir.

Germaniya tajribasida e’tiborli jihat shundaki, davlat o‘g‘rilikka qarshi kurashni faqat jazolash orqali emas, balki tizimli boshqaruv orqali amalga oshiradi. Masalan, politsiya statistik ma’lumotlar asosida qaysi hududlarda o‘g‘rilik sodir bo‘lish ehtimoli yuqori ekanini aniqlaydi va shu hududlarda patrullik kuchaytiriladi. Bu usul “predictive policing” deb ataladi va jinoyat sodir etilishidan oldin uning oldini olish imkonini beradi.

Bundan tashqari, Germaniyada mulkni himoya qilish bo‘yicha davlat subsidiyalari mavjud. Fuqarolar signalizatsiya yoki xavfsizlik uskunalari o‘rnatganda xarajatlarning bir qismini davlat qoplaydi. Bu fuqarolarning o‘z mulkini himoya qilishga bo‘lgan motivatsiyasini oshiradi.

Germaniya tajribasidan kelib chiqib, O‘zbekiston uchun tatbiq etilishi mumkin bo‘lgan chora-tadbirlar:

  1. Milliy profilaktika konsepsiyasini ishlab chiqish. O‘g‘rilikka qarshi kurashni yagona davlat siyosati darajasiga ko‘tarish zarur.
  2. Kriminologik monitoring markazlari tashkil etish. Statistik tahlil asosida prognozlash tizimi yaratilsa, resurslar samarali taqsimlanadi.
  3. Raqamli xavfsizlik infratuzilmasini rivojlantirish. Sun’iy intellekt asosidagi kuzatuv tizimlari jinoyatchilikni kamaytiradi.
  4. Huquqiy targ‘ibotni kuchaytirish. Aholining huquqiy madaniyatini oshirish jinoyatlarning oldini olishda eng arzon va samarali vosita hisoblanadi.
  5. Takroriy jinoyatchilikni kamaytirish dasturlari. Sobiq mahkumlarni ijtimoiy moslashtirish orqali residiv darajasi kamayadi.

Fransiya o‘g‘rilik jinoyatchiligiga qarshi kurashda klassik repressiv modeldan voz kechib, preventiv-analitik xavfsizlik konsepsiyasiga o‘tgan davlatlar qatoriga kiradi. Bu konsepsiya jinoyat sodir etilgandan keyingi jazolashdan ko‘ra, jinoyat sodir etilishidan oldingi xavfni kamaytirishga qaratilgan.

Fransiyada o‘g‘rilik jinoyatchilik profilaktikasi markazlashgan boshqaruv va mahalliy hamkorlik modelining kombinatsiyasiga asoslanadi. Ichki xavfsizlik tizimida quyidagi subyektlar integratsiyalashgan holda faoliyat yuritadi: milliy politsiya; jandarmeriya; mahalliy xavfsizlik kengashlari; prokuratura organlari; munitsipal boshqaruv tuzilmalari; xususiy xavfsizlik sektori. Ularning o‘zaro hamkorligi “mahalliy xavfsizlik shartnomalari” instituti orqali tartibga solinadi. Ushbu shartnomalar hududiy kriminogen vaziyatni kompleks o‘rganish asosida ishlab chiqiladi va har bir hudud uchun individual profilaktika strategiyasi belgilanadi. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, hududiy differensial yondashuv jinoyatchilik darajasini pasaytirishda universal choralar tizimiga nisbatan samaraliroq hisoblanadi.

Fransiyada o‘g‘rilikka qarshi kurashda profilaktika choralarining asosiy yo‘nalishlari quyidagilar hisoblanadi:

  1. Texnologik xavfsizlik infratuzilmasi – Fransiyada videokuzatuv tizimlari, biometrik identifikatsiya vositalari, raqamli monitoring platformalari va avtomatlashtirilgan signalizatsiya tizimlari keng qo‘llaniladi. Ushbu texnologiyalar uch funksiyani bajaradi: deterrensiya (ogohlantiruvchi ta’sir); tezkor aniqlash; dalillarni mustahkamlash. Kriminologik kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, videokuzatuv o‘rnatilgan hududlarda ko‘cha o‘g‘riliklari o‘rtacha 20–40 foizgacha kamayadi. Bu natija texnologik nazoratning profilaktik samaradorligini ilmiy jihatdan tasdiqlaydi.
  2. Analitik prognozlash va kriminal razvedka – Fransiya politsiyasi faoliyatida “data-driven policing” modeli qo‘llaniladi. Bu model statistik ma’lumotlar, sun’iy intellekt algoritmlari va kriminologik modellashtirish asosida jinoyatchilik xavfini prognozlash imkonini beradi. Tizim quyidagilarni aniqlaydi: jinoyat sodir etish ehtimoli yuqori hududlar; xavf guruhlari; vaqt omiliga bog‘liq jinoyat piklari.Natijada patrullik kuchlari, operativ guruhlar va profilaktika resurslari ilmiy tahlil asosida joylashtiriladi. Bu esa davlat resurslaridan foydalanish samaradorligini oshiradi.
  3. Jamoatchilik asosidagi profilaktika – Fransiya tajribasida fuqarolar xavfsizlik tizimining passiv emas, balki faol subyekti hisoblanadi. Fuqarolar uchun maxsus raqamli platformalar ishlab chiqilgan bo‘lib, ular orqali shubhali holatlar haqida tezkor xabar berish mumkin. Bundan tashqari: qo‘shnilar nazorati dasturlari; fuqarolar kuzatuv guruhlari; ijtimoiy profilaktika volontyorlari faoliyat yuritadi. Ijtimoiy nazoratning kuchayishi jinoyat sodir etish ehtimolini psixologik jihatdan pasaytiradi. Kriminologiyada bu hodisa “ijtimoiy kuzatuv effekti” deb ataladi.
  4. Ijtimoiy profilaktika va reabilitatsiya – Fransiya jinoyatchilikka qarshi kurashda jazodan ko‘ra ijtimoiy moslashtirish strategiyasiga katta e’tibor qaratadi. Jinoyat sodir etgan shaxslar bilan individual ishlash dasturlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: psixologik konsultatsiya; kasbiy tayyorlash; bandlik dasturlari; ijtimoiy moslashuv treninglari. Empirik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, reabilitatsiya dasturlarida qatnashgan shaxslar orasida takroriy jinoyatchilik darajasi an’anaviy jazoga tortilgan shaxslarga nisbatan sezilarli darajada past bo‘ladi.

Fransiya tajribasidan kelib chiqib, O‘zbekiston uchun tatbiq etilishi mumkin bo‘lgan chora-tadbirlar:

Fransiya modelining eng samarali elementlarini hisobga olib, quyidagilarni surilishi mumkin: milliy darajada jinoyatchilik xavfi xaritalarini yaratish; xavfsizlik texnologiyalariga davlat subsidiyalarini joriy etish; fuqarolar uchun xavfsizlik mobil ilovasini ishlab chiqish; probatsiya xizmatlarini kuchaytirish; kriminologiya va kriminalistika bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish.

Janubiy Koreya o‘g‘rilik jinoyatlarining oldini olish borasida preventiv xavfsizlik modeli asosida ishlaydigan davlatlardan biri hisoblanadi. Bu mamlakatda jinoyatchilikka qarshi siyosat repressiv choralar ustuvorligiga emas, balki ilmiy prognozlash, texnologik monitoring, hududiy risk tahlili va ijtimoiy nazorat mexanizmlarining uyg‘unlashuviga tayanadi.

Koreya kriminologiya maktabi bu yondashuvni “integratsiyalashgan profilaktika modeli” deb ataydi. Ushbu modelning asosiy g‘oyasi — jinoyat sodir etilgandan keyin javobgarlik choralarini qo‘llash emas, balki jinoyat sodir etilish ehtimolini minimal darajaga tushirishdir. Statistik kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, Koreyada o‘g‘rilik jinoyatlarining kamayishida aynan tizimli profilaktika, sun’iy intellektga asoslangan monitoring va mahalla darajasidagi xavfsizlik infratuzilmasi muhim rol o‘ynagan.

Janubiy Koreyada o‘g‘rilik jinoyatchiligiga qarshi kurash va uni oldini olishda samarali ishlagan profilaktik metodlar:

  1. Aqlli kuzatuv infratuzilmasi (Smart Surveillance System) – Janubiy Koreyada shahar hududlarining katta qismi sun’iy intellekt bilan integratsiyalashgan videokuzatuv tizimlari bilan qamrab olingan. Bu tizimlar oddiy kuzatuv emas, balki analitik monitoring funksiyasini bajaradi:
  • shubhali harakatlarni aniqlash;
  • avtomatik ogohlantirish signalini yuborish;
  • jinoyat sodir etilish ehtimolini prognozlash.

Kriminologik tadqiqotlar bunday tizimlar mavjud hududlarda o‘g‘rilik jinoyatlari sezilarli kamayishini ko‘rsatgan.

  1. Predictive policing modeli – Koreya politsiyasi jinoyatchilikni prognozlash algoritmlaridan foydalanadi. Ushbu tizim:
  • jinoyat sodir bo‘lish ehtimoli yuqori hududlarni aniqlaydi;
  • vaqt omili asosida xavf davrlarini belgilaydi;
  • patrullik kuchlarini optimal joylashtiradi.

Natijada resurslar tasodifiy emas, balki ilmiy asoslangan reja asosida taqsimlanadi. Bu metod ayniqsa ko‘cha o‘g‘riliklari va uy buzib kirish jinoyatlarida samarali bo‘lgan.

  1. Fuqarolar bilan raqamli hamkorlik tizimi – Janubiy Koreyada fuqarolar politsiya bilan mobil ilovalar orqali bevosita hamkorlik qiladi.

Fuqarolar: shubhali shaxslar haqida xabar beradi; yo‘qolgan mulk haqida tezkor ma’lumot yuboradi; real vaqt rejimida xavfsizlik ogohlantirishlarini oladi.

Bu tizim jinoyatchilar uchun ijtimoiy nazorat darajasini oshiradi. Kriminologiyada bu “doimiy kuzatuv muhitining psixologik ta’siri” deb ataladi.

  1. Situatsion profilaktika infratuzilmasi – Koreyada o‘g‘rilikni kamaytirish uchun shahar dizayni ham xavfsizlik tamoyiliga asoslanadi:
  • yoritilgan ko‘chalar;
  • himoyalangan kirish yo‘laklari;
  • umumiy kirish joylarida kameralar;
  • avtomatik qulflar.

Bu yondashuv “Crime Prevention Through Environmental Design (CPTED)” konsepsiyasiga asoslangan.

  1. Reabilitatsiya va residiv nazorati – Koreya tajribasida o‘g‘rilik sodir etgan shaxslar bilan individual ijtimoiy dasturlar ishlaydi:
  • majburiy psixologik treninglar;
  • kasbiy qayta tayyorlash;
  • elektron nazorat tizimi.

Natijada takroriy jinoyatchilik darajasi sezilarli pasaygan.

Janubiy Koreya tajribasidan kelib chiqib, O‘zbekiston uchun tatbiq etilishi mumkin bo‘lgan chora-tadbirlar:

  1. Milliy risk-xarita tizimini yaratish. Jinoyatchilik statistikasi asosida hududiy xavf indekslari ishlab chiqish.
  2. Aqlli videokuzatuv tizimini bosqichma-bosqich joriy etish. Avvalo kriminogen hududlardan boshlash.
  3. Mahalla asosida profilaktika platformasi yaratish. Mahalla fuqarolar yig‘ini – Koreyadagi jamoaviy nazorat tizimiga eng yaqin institut.
  4. Raqamli xabar berish platformasi ishlab chiqish. Fuqarolar uchun yagona mobil xavfsizlik ilovasi.
  5. Muqobil jazolarni kengaytirish. Elektron bilakuzuk nazorati, kompensatsiya majburiyati, majburiy ijtimoiy ish.
  6. Kriminologik prognozlash markazini tashkil etish. Sun’iy intellekt asosida jinoyatchilikni prognozlash tizimi.
  7. Strategik ilmiy xulosa. Janubiy Koreya tajribasi shuni ko‘rsatadiki, o‘g‘rilik jinoyatlariga qarshi kurashda eng samarali model quyidagi to‘rt element integratsiyasiga asoslanadi:

Qozog‘istonda 2022-yildan boshlab kiberjinoyatchilikka qarshi Milliy markaz faoliyatini kuchaytirdi. Elektron to‘lov tizimlaridagi firibgarlik va o‘g‘riliklarni aniqlash uchun sun’iy intellekt asosidagi monitoring tizimlari joriy etildi. Banklar va moliyaviy muassasalar bilan ma’lumot almashish mexanizmlari o‘rnatildi. Bu choralar raqamli mulkiy jinoyatlarni aniqlash samaradorligini 40 foizga oshirdi.

O‘zbekiston aholisiga axborot texnologiyalari orqali sodir etilayotgan o‘g‘rilik jinoyatining qurboniga aylanmasliklari uchun quyidagi tavsiyalarni beriladi:

ijtimoiy tarmoqlar orqali yuborilgan shubhali xabar va havolalarga e’tiborsiz bo‘lish;

“Click jacking” qurboniga aylanmaslik uchun telegram yoki boshqa messenjerlar orqali kelayotgan “ovoz berish” yoki “qo‘llab-quvvatlash” haqidagi shubhali xabarlarni e’tiborsiz qoldirish;

mobil telefonga SMS shaklida kelgan bir martalik kodni o‘zgalarga oshkor qilmaslik;

xavfsiz mobil ilovalar va operatsion tizimlardan foydalanish;

sodda va taxminan aniqlanishi mumkin login va parollardan foydalanmaslik;

bank plastik kartasi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘zga shaxslarga bermaslik, ulardan elektron tarzda foydalanishda ehtiyotkor bo‘lish;

bank plastik kartasi yoki ushbu karta ulangan mobil telefonlardan begonalarning foydalanishiga yo‘l qo‘ymaslik;

uch bosqichli autentifikatsiyadan doimiy foydalanish;

bankomatdan naqd pul olayotganda plastik karta parolini o‘zga shaxslar kuzatmayotganiga ishonch hosil qilish kabi tavsiyalarga amal qilish lozim.

O‘g‘rilik oʻzganing mol-mulkini yashirin ravishda talon-toroj qilishdan iborat jinoyat bo‘lib, uni shartli ravishda an’anaviy o‘g‘rilik jinoyati, jabrlanuvchining kiyimi, sumkasi yoki boshqa qo‘l yukidagi ashyoga nisbatan o‘g‘rilik (kissavurlik), telefon apparatlari o‘g‘riligi, xonadonda sodir etiladigan o‘g‘rilik, qonunga xilof ravishda (ruxsatsiz) axborot tizimiga kirib yoki undan foydalanib sodir etiladigan o‘g‘rilik, transport vositasidan sodir etiladigan o‘g‘rilik va boshqalarga bo‘linadi.

O‘g‘rilik jinoyatning yuqoridagi turlariga qarshi kurashda ularning har birining sodir etilish aniq sabab va shart-sharoitlarini o‘rganish hamda o‘g‘rilik jinoyatining barvaqt oldini olish yuzasidan ayrim ilg‘or xorijiy mamlakatlar tajribasini tahlil qilish, ulardan foydalanish mazkur turdagi jinoyatchilikka qarshi kurashda samarali natijalar beradi.

 

F.Xudaykulov,
TDYU Jinoyat huquqi, kriminologiya va
korrupsiyaga qarshi kurashish
sho’basi(kafedrasi) professori, yu.f.d (DSc)