Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomalarida iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, yangi ish o‘rinlari yaratish va aholi daromadlarini oshirishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik hal qiluvchi o‘rin tutishi alohida ta’kidlab kelinadi. Prezident o‘z ma’ruzalarida “tadbirkor – iqtisodiyot tayanchi” ekanini qayd etib, davlat idoralari tadbirkorga nazoratchi emas, balki ko‘makchi bo‘lishi lozimligini belgilab berdi.
Barqaror taraqqiyot tushunchasi iqtisodiy o‘sish, ijtimoiy barqarorlik va huquqiy kafolatlar uyg‘unligini nazarda tutadi. Bu jarayonda tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash faqat moliyaviy imtiyozlar berish bilan cheklanmaydi. Eng avvalo, qonun ustuvorligi, mulk huquqining himoyasi va tadbirkorlik faoliyatiga asossiz aralashuvlarning oldini olish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu nuqtai nazardan, Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida Qonuni tadbirkorlik sub’ektlarining huquqiy maqomini belgilab beruvchi asosiy normativ-huquqiy hujjat hisoblanadi.
Mazkur Qonunga muvofiq, tadbirkorlik faoliyati erkinligi davlat tomonidan kafolatlanadi. Har bir shaxs qonun hujjatlarida taqiqlanmagan faoliyat turlari bilan shug‘ullanish huquqiga ega. Davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari tadbirkorlik sub’ektlarining qonuniy faoliyatiga aralashishga haqli emas. Nazorat tadbirlari faqat qonunchilikda belgilangan tartib va asoslarda amalga oshiriladi. Bu esa ishbilarmonlik muhitining barqarorligi va prognoz qilinishini ta’minlaydi.
Prezident Murojaatnomalarida tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashning bir qator amaliy mexanizmlari belgilab berilgan. Jumladan, soliq yukini kamaytirish, litsenziya va ruxsat berish tartib-taomillarini soddalashtirish, davlat xizmatlarini raqamlashtirish, eksport qiluvchi korxonalarga qo‘shimcha rag‘bat choralarini joriy etish kabi vazifalar ilgari surildi. Bu chora-tadbirlar iqtisodiyotda sog‘lom raqobat muhitini shakllantirishga xizmat qilmoqda.
Qonunda tadbirkorlik sub’ektlarining mulk huquqi daxlsizligi alohida kafolatlangan. Mulkni olib qo‘yish yoki davlat ehtiyojlari uchun rekvizitsiya qilish faqat qonun asosida va adolatli kompensatsiya to‘lash sharti bilan amalga oshirilishi mumkin. Bu normalar xususiy mulk himoyasining konstitutsiyaviy prinsiplari bilan uyg‘un holda tadbirkorning ishonchini mustahkamlaydi.
Shuningdek, tadbirkorlarning huquqlarini sud orqali himoya qilish mexanizmi muhim ahamiyatga ega. Sud amaliyotida tadbirkorlik sub’ektlarining huquqlarini tiklash, asossiz tekshiruvlar yoki jarimalarni bekor qilish holatlari qonun ustuvorligining amaliy ifodasi bo‘lib xizmat qilmoqda. Prezident o‘z Murojaatnomalarida sud-huquq tizimini isloh qilish, tadbirkorlar manfaatlarini ishonchli himoya qilishni ustuvor vazifa sifatida belgilagan.
Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash barqaror taraqqiyotning iqtisodiy asosini yaratadi. Kichik va o‘rta biznes sub’ektlari yangi ish o‘rinlari yaratish, mahalliy xomashyoni qayta ishlash, eksport salohiyatini oshirish orqali milliy iqtisodiyot raqobatbardoshligini ta’minlaydi. Aholi bandligining ortishi esa ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlaydi.
Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash siyosati so‘nggi yillarda institutsional jihatdan ham mustahkamlandi. Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomalarida davlat organlari faoliyatini “xalq va tadbirkor manfaatiga xizmat qiluvchi tizim”ga aylantirish g‘oyasi ilgari surildi. Bu yondashuv tadbirkorlik sub’ektlarini tekshirish amaliyotini qisqartirish, profilaktika va maslahat berish mexanizmlarini kuchaytirish, nazorat organlari mas’uliyatini oshirish orqali ifoda etilmoqda. Natijada tadbirkorlik muhitidagi ma’muriy to‘siqlar bosqichma-bosqich bartaraf etilmoqda.
Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida Qonunida tadbirkorlik sub’ektlarining teng huquqliligi, mulk shakllarining daxlsizligi va davlat organlarining aralashuvi cheklanganligi aniq belgilangan. Qonunga muvofiq, tadbirkorlik faoliyatiga noqonuniy aralashuv uchun mansabdor shaxslar javobgar bo‘ladi. Bu norma huquqiy kafolatlarning deklarativ emas, balki amaliy ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, tadbirkorlik sub’ektlari o‘z huquqlarini sud orqali himoya qilish imkoniyatiga ega bo‘lib, bu huquqiy davlat prinsiplarining muhim ifodasidir.
Barqaror taraqqiyot nuqtai nazaridan tadbirkorlik faqat iqtisodiy o‘sish omili emas, balki innovatsiya va texnologik yangilanish drayveridir. Prezident Murojaatnomalarida sanoat kooperatsiyasini rivojlantirish, yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulot ishlab chiqarish va eksport geografiyasini kengaytirish vazifalari belgilangan. Bu esa tadbirkorlik sub’ektlarining raqobatbardoshligini oshirish, ichki va tashqi bozorlarda mustahkam pozitsiyaga ega bo‘lishini ta’minlaydi.
Shuningdek, kichik biznesni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari takomillashtirilmoqda. Imtiyozli kreditlar, davlat kafolatlari, loyihalarni subsidiyalash va startap tashabbuslarni rag‘batlantirish choralari tadbirkorlik faolligini kuchaytirmoqda. Moliyaviy infratuzilmaning rivojlanishi investitsiya muhitini yaxshilab, xususiy sektor ulushining yalpi ichki mahsulotdagi salmog‘ini oshirishga xizmat qilmoqda.
Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlashning yana bir muhim jihati – raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishdir. Davlat xizmatlarini elektron shaklga o‘tkazish, litsenziya va ruxsatnomalarni onlayn berish tizimlarini joriy etish tadbirkor uchun vaqt va xarajatlarni kamaytirdi. Bu jarayon shaffoflikni ta’minlab, korrupsiya omillarini qisqartirishga zamin yaratdi. Raqamli transformatsiya biznes yuritishni yengillashtirib, yangi ishbilarmonlik modellarining shakllanishiga olib kelmoqda.
Qonunchilikda tadbirkorlik sub’ektlarining manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha profilaktik mexanizmlar ham nazarda tutilgan. Jumladan, tekshiruvlarni muvofiqlashtirish, asossiz aralashuvlarni cheklash, tadbirkorlarning murojaatlarini tezkor ko‘rib chiqish tartiblari belgilab qo‘yilgan. Bu choralar huquqiy barqarorlikni ta’minlab, ishonchli biznes muhitini shakllantiradi.
Ijtimoiy jihatdan esa tadbirkorlik aholi bandligini ta’minlash, o‘rta sinfni shakllantirish va hududiy rivojlanishni rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, olis hududlarda yangi ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish korxonalarining tashkil etilishi mahalliy iqtisodiy faollikni oshiradi. Bu esa barqaror taraqqiyotning hududiy muvozanatini ta’minlaydi.
Tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash – bu strategik tanlov bo‘lib, u huquqiy kafolatlar, iqtisodiy rag‘batlar va institutsional islohotlar uyg‘unligiga tayanadi. Prezident Murojaatnomalarida belgilangan vazifalar hamda amaldagi qonunchilik normalari tadbirkorlik faoliyati erkinligini ta’minlash orqali milliy iqtisodiyotning barqaror va izchil rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Tadbirkorni himoya qilish va rag‘batlantirish – Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining mustahkam poydevoridir. O‘zbekistonda tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida shakllangan. Prezident Murojaatnomalarida belgilangan strategik vazifalar va “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonunda mustahkamlangan huquqiy kafolatlar o‘zaro uyg‘un holda amal qilib, barqaror taraqqiyotning mustahkam huquqiy va iqtisodiy poydevorini yaratmoqda. Tadbirkorlikni rivojlantirish – bu nafaqat iqtisodiy o‘sish, balki demokratik huquqiy davlat barpo etishning ham muhim shartidir.
Y.Xodjiyev,
Toshkent davlat yuridik
universiteti dotsenti
