Шу вақт ичида “Буюк яшил девор” дастури доирасида Гоби ва Такламакон чўллари бўйлаб улкан “яшил белбоғ” ҳосил қилувчи 66 миллиардга яқин дарахт экилди. Лойиҳа қумлар “ҳужуми”ни, яъни қум уюмлари силжишини тўхтатиб турибди, бироқ янги тадқиқот ушбу ўрмонларнинг кутилмаган бошқа хусусиятини аниқлади, деб ёзади Naked Science (“Фан нуқтаи назаридан”) нашри.

“Geophysical Research Letters” журналида чоп этилган тадқиқотга кўра, дастур доирасида экилган дарахтлар табиий ўрмонлардаги дарахтларга қараганда тезроқ ўсар экан. Олимларнинг фикрича, сунъий дарахтзорлар атмосферадаги карбонат ангидрид концентрациясининг ошишига самарали жавоб бериши мумкин.

Шу билан бирга, тадқиқотчилар бундай ҳодисанинг сабаблари ҳали тўлиқ тушунарсиз эканлигини тан олишади. Ишнинг етакчи муаллифи, Шенчжендаги Пекин университети ландшафт экологи Юйхан Лонинг сўзларига кўра, сунъий ва табиий ўрмонлар ўртасидаги фарқлар янада ўрганишни талаб қилади. Бундай ўсимликлар углеродни қанчалик самарали ютиши мумкинлигини тушуниш шунга боғлиқ.

"Буюк яшил девор" лойиҳаси 1978 йилда бошланган ва 2050 йилгача якунланиши керак. Унинг дастлабки вазифаси чўлланишга қарши курашиш эди, чунки Гоби чўли ҳар йили Хитойнинг 2,6 минг квадрат километрдан ортиқ яйловлари ва қишлоқ хўжалиги ерларини ўз ичига олади.

Дастлабки босқичларда дастур жиддий қийинчиликларга дуч келди. Оммавий экиш учун танланган тез ўсувчи дарахт турларининг кўпчилиги маҳаллий иқлим шароитига чидамсиз бўлиб, кўплаб нобуд бўлган. Шунга қарамай, хитойлик мутахассислар ўрмончилик ёндашувларини босқичма-босқич такомиллаштириб, ишни давом эттирдилар. Натижада, лойиҳа нафақат омон қолди, балки кенг кўламли ўрмонларни тиклашнинг энг муваффақиятли намуналаридан бирига айланди. Бошқа мамлакатлардаги бир қатор шунга ўхшаш ташаббуслардан фарқли ўлароқ, Хитой дастури аста-секин маҳаллий табиий шароитларга мослашди, деб хабар берди naked-science.ru.

Nature журнали маълумотларига кўра, лойиҳа билан қамраб олинган ҳудудларда ўрмон қоплами майдони 1978 йилдаги 5 фоиздан 2023 йилда 14 фоизга ошган. Бу чанг бўронлари сонини сезиларли даражада камайтирди ва шамол бўйлаб жойлашган шаҳарлар, жумладан, Пекинда ҳаво сифатини яхшилади.

Гарчи, "Буюк яшил девор" биринчи навбатда чўлланишга қарши курашиш учун яратилган бўлса-да, тадқиқотчилар бу ўрмонлар иқлим ўзгаришини секинлаштиришга қанчалик самарали ёрдам бераётганига қизиққан эди.  

Сунъий ўрмонлар иқлим дастурларида кенг қўлланилади, аммо глобал экотизим моделларининг аксарияти ўрмон турларини фарқламайди ва уларнинг ёш тузилишини етарлича ҳисобга олмайди. Иқлим моделлари ва ҳисоб-китобларининг аниқлигини ошириш учун бу омилларнинг углерод ютилишига қандай таъсир қилишини тушуниш биз учун муҳим эди," - дея тушунтирди Юйхан Ло.

Тадқиқот учун олимлар сунъий йўлдош маълумотларидан фойдаланиб, дарахт шох-шаббаларининг зичлиги кўрсаткичи - барг юзаси индекси деб аталадиган кўрсаткични таҳлил қилишди. Сўнгра натижалар Хитойнинг табиий ўрмонларидаги худди шундай маълумотлар билан таққосланди.

Маълум бўлишича, сунъий ўрмонлардаги барг қоплами майдони табиий ўрмонларга қараганда 66% тезроқ кўпайган.

Бу кўп жиҳатдан ёш дарахтларнинг табиий равишда қари дарахтларга нисбатан тезроқ ўсиши билан изоҳланади. Бундан ташқари, дарахтзорлар инсон томонидан мунтазам парвариш қилинади, табиий ўрмонлар эса ўз-ўзидан ривожланади.

Бироқ, бир хил ёшдаги ва ўхшаш табиий шароитлардаги дарахтлар таққосланганда ҳам, сунъий ўрмонлар барибир тахминан 4,6% тезроқ ўсганлиги маълум бўлди.

Энг сезиларли устунлик дарахтларнинг ёши 30-40 ёш бўлганда кузатилди. Бу даврдан кейин ўсиш суръатлари кескин пасайиб кетган.

Табиий ўрмонлар эса, аксинча, секинроқ ўсади, лекин анча узоқ вақт давомида барқарор ривожланиш суръатини сақлаб қолади. Шу сабабли, айнан улар углероднинг узоқ муддатли самарали тўпловчилари ҳисобланади.