Кутилмаган иқлим инқирозлари, глобал пандемиялар ва ресурслар танқислиги инсоният билан юзма-юз тўқнашаётган бир пайтда ҳеч бир мамлакат бу таҳдидларга якка ўзи ечим топа олмаслиги айни ҳақиқат. Тинчлик ва тараққиёт бугун сиёсий келишувлардан ташқари олимларнинг ўзаро ҳамкорлиги ва ўзаро тадқиқотларига таянмоқда.
ЮНЕСКО 2026 йилги Бутунжаҳон илм-фан кунини “Илмий дипломатия орқали умумий ҳамжиҳатликка эришиш” мавзусига бағишлади. Бу ғоя турли қараш ва манфаатларга эга мамлакатлар ўртасида ҳам илмий далиллар, очиқ мулоқот ва умумий муаммоларга ечим излаш ҳамкорлик учун мустаҳкам замин яратишини англатади.
ЮНЕСКОнинг собиқ Бош директори Ирина Бокова таъкидлаганидек, илм-фан халқлар ва маданиятлар ўртасидаги мулоқот ҳамда ҳамкорлик орқали равнақ топади. Дарҳақиқат, илм-фан миллий ва мафкуравий чегаралардан қатъи назар, давлатларни умумий мақсадлар атрофида бирлаштириш, ўзаро ишончни мустаҳкамлаш ва глобал муаммоларга биргаликда ечим топишнинг муҳим воситасидир.
Бугунги кунда илмий дипломатия уч асосий устунга таянади:
Биринчидан, илмий ҳамкорлик халқаро алоқалар мураккаблашган шароитда давлатлар ўртасидаги мулоқотни қайта тиклашга хизмат қилади.
Иккинчидан, глобал ва минтақавий йирик тадқиқотларни, муҳим лаборатория ҳамда экспедицияларни ташкил этишда дипломатик дастаклардан унумли фойдаланилади.
Учинчидан, ташқи сиёсат ва глобал келишувларда, айниқса иқлим шартномалари ҳамда биологик хилма-хилликни сақлашда холис илмий далилларга таянилади.
Илм-фан инсониятнинг умумий бойлигига айланмас экан, глобал тенгсизлик ва кескинлик сақланиб қолаверади. Илмий дипломатиянинг асл моҳияти ҳам айнан билим ва технологияларнинг барча учун очиқ ва адолатли тақсимланишини таъминлашдан иборатдир.
Бу тамойиллар Марказий Осиё минтақаси ва, хусусан, Ўзбекистон илмий ҳамжамияти учун ҳам чуқур ҳаётий ва масъулиятли аҳамиятга эга.
Охирги йилларда мамлакатимизда амалга оширилаётган туб ислоҳотлар натижасида илм-фан соҳаси жамият ва давлат ривожининг марказий бўғинига айланди.
Илмий-тадқиқот муассасалари ва олий таълим тизимининг моддий-техник базаси янгиланди, тадқиқотчиларнинг халқаро илмий майдонга интеграциялашуви учун кенг имкониятлар яратилди.
Тадқиқотларнинг холис сифати ошиши, Scopus ва Web of Science каби нуфузли халқаро базаларда ўзбекистонлик олимлар нашрларининг кескин кўпайиши мамлакатимизнинг глобал академик ҳамжамиятдаги мавқейини мустаҳкамлади.
Ўзбекистоннинг халқаро илмий мулоқотдаги иштирокини 2025 йилда Самарқанд шаҳрида ЮНЕСКО Бош конференциясининг 43-сессияси ўтказилгани ҳам намоён этди. Мазкур анжуман доирасида ЮНЕСКО–Ўзбекистон Беруний мукофотининг илк тақдирлаш маросими бўлиб ўтди. Сунъий интеллект этикасига оид тадқиқотларга бағишланган ушбу ташаббус тарихий илмий меросни замонавий технологияларни масъулиятли ривожлантириш ғояси билан боғлайди.
2026 йил 8 апрелда Ўзбекистон ва ЮНЕСКО ўртасида янги ҳамкорлик келишуви имзоланди. У инклюзив таълим, сунъий интеллект, маданий мерос, гендер тенглиги ҳамда медиа ва ахборот саводхонлиги каби йўналишларда қўшма ташаббусларни ривожлантиришни назарда тутади. Бу каби амалий ҳамкорлик илм-фан дипломатиясининг мазмунини аниқ лойиҳалар ва инсон капиталига сармоя билан бойитади.
Қувонарлиси, Ўзбекистон Марказий Осиёда минтақавий илмий дипломатиянинг локомотивига айланиб бормоқда. Оролбўйидаги экологик оқибатларни юмшатиш, сув ва ер ресурсларидан оқилона фойдаланиш, сейсмик хавфсизлик ҳамда қайта тикланувчи энергетика соҳаларида қўшни ва хорижий мамлакатлар билан йўлга қўйилган қўшма илмий лойиҳалар ва экспедициялар минтақавий бағрикенглик ва тинчликни мустаҳкамлашга бевосита хизмат қилмоқда.
Иқлим ўзгариши бўйича халқаро марказларнинг ташкил этилиши ва очиқ тадқиқотлар муҳитининг шаклланиши Ўзбекистоннинг глобал экологик дипломатиядаги фаол иштирокини кўрсатади.
WIPO (Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилоти) маълумотига кўра, Ўзбекистон 2026 йилда иқтисодий ривожланиш даражасидан келиб чиқиб кутилганидан юқори инновацион натижа кўрсатаётган давлатлар қаторига кетма-кет бешинчи марта киритилди. Айниқса, фан ва муҳандислик битирувчиларининг умумий битирувчилар таркибидаги улуши бўйича юқори ўрин миллий кадрлар салоҳиятини кўрсатади; бу кўрсаткични илмий кашфиётлар сони ёки тадқиқотлар сифати билан айнанлаштирмаслик лозим.
Мазкур фаоллик халқаро рейтингларда дунёга кўриниб турган Ўзбекистон натижаларида ўз аксини топмоқда. Жаҳон интеллектуал мулк ташкилоти томонидан эълон қилинган 2026 йилги Глобал инновациялар индексида мамлакат 2025 йилга нисбатан икки поғона юқорилаб, 77-ўринни эгаллади.
Айниқса, фан ва муҳандислик йўналишлари битирувчиларининг улуши бўйича Ўзбекистоннинг 2025 йилдаги 13-ўриндан 2026 йилда 2-ўринга кўтарилгани эътиборга молик. Мамлакат тадбиркорлик сиёсати ва маданияти бўйича дунёда 3-ўринни, стартапларни молиялаштириш имкониятлари бўйича 4-ўринни, фойдали моделлар бўйича талабномалар кўрсаткичида эса 14-ўринни эгаллади.
Шунингдек, Ўзбекистоннинг инсон капитали ва илмий тадқиқотлар йўналишидаги умумий натижаси Марказий ва Жанубий Осиё минтақаси ҳамда қуйи ўрта даромадли мамлакатлар гуруҳининг ўртача кўрсаткичларидан юқори экани қайд этилган.
Бу натижалар Ўзбекистонда илмий-технологик тараққиёт учун муҳим инсон капитали ва инновацион муҳит шаклланаётганини кўрсатади.
Навбатдаги стратегик вазифа эса ушбу салоҳиятни халқаро илмий ҳамкорлик, қўшма тадқиқотлар, университетлар ва саноат интеграцияси орқали юқори қўшилган қийматли технологиялар ва амалий инновацияларга айлантиришдан иборат.
Айнан шу нуқтаи назардан, илмий дипломатия Ўзбекистон учун халқаро тажриба алмашиш воситасигина эмас, балки миллий илмий салоҳиятни глобал билимлар ва инновациялар тизимига интеграциялаштиришнинг стратегик механизми сифатида намоён бўлмоқда.
Истиқболда сунъий интеллект, биотехнология, рақамли тиббиёт ва яшил энергетика соҳаларидаги илмий ҳамкорликни кенгайтириш, ёш олимларнинг халқаро тадқиқотларда иштирокини кучайтириш ҳамда қўшма грант ва лабораториялар имкониятларидан самарали фойдаланиш муҳим вазифалар бўлиб қолади.
Буюк мутафаккирлар мероси ва замонавий ислоҳотларга таянган Ўзбекистон илм-фанни халқлар ўртасида ишончни мустаҳкамлайдиган, умумий муаммоларга ечим топадиган ва барқарор тараққиётга хизмат қиладиган кўприк сифатида кўради. Зеро, илм-фан чегара билмайди, унинг энг катта қудрати билим, масъулият ва ҳамкорликни бирлаштира олишидадир.
Фазлиддин Мўминов,
Иқтисодиёт фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD)
