Ўрхун-Энасой битиктошларидан тортиб, Кошғарий луғати, Навоийнинг бадиий даҳоси ва ўтган аср бошида яшаган жадид боболаримиз Беҳбудий, Фитратларнинг жонкуярликларига қадар тарихий йўлга бир назар ташлайлик. Айни тарихий жараённинг туб моҳиятини англаш учун, аввало, ўзбек тилининг халқаро майдондаги мавқеи ва нуфузи қанчалик шиддат билан юксалиб бораётганига эътибор қаратиш муддао.
Яқин ўтмишда фақат минтақа доирасида қўлланилган она тилимиз бугун Бирлашган Миллатлар Ташкилоти минбарларида, йирик саммитларда, халқаро дипломатик учрашувларда ва дунёнинг энг етакчи илм-фан марказларида янграяпти.
Она тилимиз жаҳон бўйлаб шундай қулоч ёзаётган, дунё ўзбек сўзига эҳтиром билан қараётган тарихий шароитда халқаро андозаларга мос, техник ва график жиҳатдан мукаммал алифбога эга бўлиш кечиктириб бўлмас ҳаётий заруратга айланганди.
Давлатимиз раҳбари мамлакатимиз мустақиллигининг 35 йиллик байрамида сўзлаган тарихий нутқида ҳар бир зиёли, олим ва ватанпарвар инсоннинг қалбига чуқур ўрнашган теран бир орзуни таъкидлади: “Ўзбек тили рақамли дунёда илм ва технология яратиладиган тил бўлиши лозим”. Мамлакатимиз етакчисининг бу эзгу нияти замирида XXI асрда миллатлар тақдирини ҳал қилувчи асосий ҳақиқат ётибди. Бундан бу ёғига фақат кучли илм-фан ва сунъий интеллект алгоритмлари яратиладиган тилларгина яшовчанлик касб этади.
Алифбомиз ислоҳотида масаланинг технологик илдизларига назар ташласак, шу пайтгача кўпчилик эътиборидан четда қолган жиддий бир муаммо кўринади. Бугунги дунёда ахборот оқими, давлат имижи ва мафкуравий тарғибот, асосан, глобал ижтимоий тармоқлар ҳамда интернет платформалари орқали бошқарилади. Амалдаги алифбомизда эса “oʻ” ва “gʻ” ҳарфларини ифодалаш учун қўлланилган апостроф халқаро дастурлаш тилларида ва веб-архитектурада ҳарф сифатида тан олинмайди. Дастурий тизимлар уни сўзни якунловчи тиниш белгиси ёки кодни ажратувчи махсус символ сифатида ўқийди. Оқибатда ижтимоий тармоқларида #Oʻzbekiston, #Gʻalaba ёки #Oʻzbegim каби хештегларни ёзганимизда, глобал алгоритмлар апострофга етган заҳоти сўзни қирқиб ташлайди: қидирув тизимида #O ёки #G ҳарфининг ўзи қолиб кетади. XXI аср ахборот майдонида ўз Ватанинг номини яхлит хештег сифатида ёзолмаслик миллий контент ривожи йўлида кўринмасдек, аммо ўйлантирадиган тўсиқлардан бири бўлиб келаётган эди. Икки белгили бирикмалар ва апострофли ҳарфларнинг яхлитга айланиши глобал тармоқлардаги ана шу “узилган хештег” муаммосига нуқта қўяди. Энди ўзбек тилидаги ҳар бир хештег интернет доменларида, гиперҳавола ва дастурлаш кодларида бўлинмасдан ишлайди. Бу ҳам ўзига хос бир ютуқ.
Рақамли дунёнинг яна бир жабҳаси сунъий интеллект тизимлари ва катта тил моделларидир. Ҳозир дунёнинг энг қудратли давлатлари ўз миллий тилларини нейрон тармоқларга сингдириш, шу орқали иқтисодиёт ва бошқарувни автоматлаштириш учун миллиардлаб доллар сармоя киритяпти. Замонавий сунъий интеллект моделлари ва автоматик таржимонлар инсон каби ҳиссиёт билан эмас, математик “токенлар” — сўз бўлаклари орқали фикрлайди. Тутуқ белгиси қатнашган ўзбекча сўзлар нейрон тармоққа киритилганда, алгоритм уларни бутун лексик бирлик сифатида тушунмайди. Аксинча, у апостроф турган жойдан сўзни икки-уч бўлакка бўлиб ўқийди. Бундай сунъий бўлиниш оқибатида компьютер сўзнинг ўзагини, грамматик қўшимчани ва контекстдаги маънони аниқлашда тез-тез адашади, ўзбек тилидаги матнни қайта ишлаш учун хорижий тилларга қараганда икки баробар кўп қувват ва хотира сарфланади. Яхлит белгили ҳарфларга ўтилиши ўзбек тилини сунъий интеллект алгоритмлари учун “тоза”, мантиқан тартибли тилга айлантиради. Натижада мамлакатимизда миллий сунъий интеллект лойиҳаларини яратиш ва ўқитиш харажатлари арзонлашади, машина таржимаси, овозли ёрдамчилар ва матнни таҳлил қилувчи интеллектуал тизимларнинг она тилимизни тушуниш аниқлиги илғор тиллар даражасига кўтарилади. Бу ҳам “рақамли дунёда илм ва технология яратиладиган тил” мақомига эришишнинг энг фундаментал шарти ўлароқ рўёбга чиқади.
Технологик уйғунлик масаласи фақат интернет ёки сунъий интеллект билан чекланиб қолмайди. У давлат бошқарув механизмлари — “Электрон ҳукумат” тизими самарадорлигига ҳам бевосита таъсир кўрсатади. Ўтган 30 йил мобайнида компьютер ва мобил қурилмалар клавиатураларида “oʻ” ҳамда “gʻ” ҳарфларининг ягона стандарти бўлмагани сабаб фуқаролар ва ҳатто давлат идоралари ходимлари бу ҳарфларни теришда беш-олти хил белгидан — оддий тирноқча, тескари тирноқча, очилувчи ва ёпилувчи қўштирноқ бўлакларидан фойдаланиб келди. Сиртдан арзимас туюлган бу техник хилма-хиллик давлат ахборот тизимларида “апостроф хаоси”ни келтириб чиқарди. Масалан, кадастр, банк, солиқ, адлия ва ички ишлар базаларида битта фуқаронинг исм-шарифи ёки битта маҳалла номи турлича кодланган тирноқчалар билан киритилиши оқибатида маълумотлар базаси баъзан уларни бошқа-бошқа объектлар деб қабул қила бошлади. Қидирув тизимларида юзага келган бундай чалкашликлар идоралараро электрон ахборот алмашинувини секинлаштириб, одамлар учун ортиқча оворагарчиликларни туғдириб келаётган эди. Ягона клавишли диакритик ҳарфларга ўтилиши эса барча маълумотлар базаларини тўлиқ ягона стандартга келтиради, инсон омили туфайли юзага келадиган имловий хатоликларни бартараф қилади.
Алифбо ислоҳотининг кўпчилик хаёлига ҳам келтирмаган, аммо давлат бюджети ва экологиямизга наф берадиган яна бир қирраси матбаа ва ноширлик саноати билан боғлиқ. Мутахассисларнинг ҳисоб-китобларига кўра, матнда “sh”, “ch”, “oʻ”, “gʻ” каби икки белгили ҳарфларнинг битта ихчам белгига қисқариши ҳар қандай ўзбекча матннинг умумий ҳажмини ўртача 8 фоиздан 10 фоизгача камайтиради. Оддий рақамдек кўринган бу кўрсаткични қарийб 40 миллион аҳолига эга бўлган мамлакат миқёсига кўпайтириб кўрайлик. Ўзбекистонда ҳар йили миллионлаб нусхада дарслик, ўқув қўлланмалари, юзлаб номдаги газета-журнал ва бадиий адабиётлар нашр қилинади. Бундан ташқари, давлат идоралари миллионлаб саҳифали расмий ҳужжатлар ва материаллар чоп этади. Ҳар ўн саҳифали китоб ёки ҳужжатнинг ҳеч қандай маъно йўқотишисиз тўққиз саҳифага жойлашиши мамлакат миқёсида ҳар йили юзлаб тонна қоғоз, бўёқ, электр энергияси, транспорт-логистика харажатлари ва босмахона ускуналарининг амортизация ресурслари тежалишини англатади. Бу ҳам мамлакатимизда юритилаётган “яшил иқтисодиёт” сиёсатига қўшилган бир ҳисса эмасми? Тарихда камдан кам ислоҳотлар маънавий-маърифий юксалиш билан бир қаторда ана шундай экологик ва макроиқтисодий тежамкорликни бера олган.
Масаланинг инсон капитали, хусусан, ёш авлоднинг интеллектуал ривожланиши билан боғлиқ педагогик жиҳати кишини янада чуқурроқ ўйга толдиради. Замонавий когнитив психология ва нейрофизиология фанлари “бир товуш — бир ҳарф” тамойили инсон мияси учун энг табиий тизим эканини аллақачон исботлаган. Амалдаги алифбода эса илк бор мактабга қадам қўйган 6-7 ёшли ўқувчи савод чиқариш жараёнидаёқ мантиқий зиддиятга дуч келар эди. Бола аввал “s” ва “h” ҳарфини алоҳида товуш сифатида ёдлайди, кейин эса нега шу икки ҳарф ёнма-ён келганда ўз овозини бутунлай йўқотиб, умуман бошқа — “sh” товушини беришини тушунишга қийналади. “Ch” ҳарфида ҳам, “sh” ва “sʼh” (масалан, “ashob”, “ishoq” сўзларида) ўртасидаги чалкашликларда ҳам бола мияси ортиқча юклама олади. Ҳар бир товушнинг ўз мустақил ва ягона график тимсолга эга бўлиши бошланғич синф ўқувчиларининг савод чиқариш жараёнини муайян даражада тезлаштириб, болада ўқиш ва ёзишга бўлган ишончни мустаҳкамлайди.
Тадқиқотларга кўра, саводхон инсон матнни ўқиётганида кўз қорачиғи ҳарфларни битталаб териб чиқмайди, қатор бўйлаб қисқа сакрашлар — саккадалар орқали сўзларнинг яхлит график қиёфасини суратга олади. Инсон кўзининг энг ўткир кўриш нуқтаси бўлган фовеал майдон бир қарашда муайян миқдордаги белгилар мажмуасинигина қамраб олади. Қўш ҳарфларнинг битта белгига қисқариши натижасида ўзбек тилидаги сўзлар горизонтал йўналишда 10-15 фоиз ихчамлашади. Натижада ўқувчининг кўзи бир марта нигоҳ ташлаганда аввалгидан кўра кўпроқ сўзни илғайди, кўз мушаклари чарчаши камаяди ва миянинг матнни қайта ишлаш тезлиги 10-15 фоиз ошади. Бу илмий фактни бутун жамият миқёсида тасаввур қилиб кўрайлик. Мактаб ўқувчисидан тортиб, олимларгача, давлат хизматчиларидан тортиб, тадбиркорларгача — ҳар бир кишининг китоб ўқиш, ҳужжат билан танишиш ва янги ахборотни ўзлаштириш суръати 15 фоиз тезлашиши жамиятнинг умумий иш коэффициентини ҳам баҳоли қудрат ўстиради.
Такомиллашувнинг яна бир муҳим жиҳати мамлакатимизнинг халқаро картография, туризм, авиация ва глобал савдо-иқтисодий муносабатлардаги визуал имижи — миллий брендинг эстетикаси билан боғлиқ. Бугун Ўзбекистон дунё сайёҳлари ва хорижий инвесторлар учун жозибадор масканлардан бирига айланди, миллий маҳсулотларимиз ўнлаб давлатлар бозорига кириб бормоқда. Бироқ шу пайтгача электрон хариталарда, парвозлар таблосида, маҳсулотлар ёрлиқларида, халқаро ўтказмалар ва бронлаш тизимларида тутуқ белгилари дастурий номувофиқлик туфайли ё тушиб қолар, ёки кодлаш хатолиги оқибатида Farg'ona, Qo'qon, G'ijduvon каби тушунарсиз белгилар йиғиндисига айланиб кетарди. Бундай техник нуқсонлар нафақат хорижлик меҳмонларни чалғитар, кўҳна шаҳарларимиз ва миллий брендларимизнинг ташқи қиёфасига ҳам таъсир қиларди. Жаҳон стандартларига мос келувчи диакритик ҳарфлар жорий этилиши Ўзбекистоннинг географик жой номлари, тарихий обидалари ва экспорт ёрлиқларининг дунёдаги ҳар қандай экран ва босма нашрда бехато акс этишини таъминлайди.
Масаланинг тарихий ва маънавий уйғунлик жиҳати ҳам бор. Такомиллаштирилган алифбо бизни қардош туркий халқларнинг ёзув маданияти ва ахборот макони билан янада яқинлаштириб, ўзаро илмий, адабий ва иқтисодий интеграцияни янги босқичга олиб чиқади. Шу билан бирга, янгиланган ҳарфлар тизими ўзбек тилининг ўзигагина хос бўлган фонетик табиатини, талаффуз қонуниятларини ва ички мусиқасини тўкис ифодалаб беради. Мукаммал алифбо тилимизнинг дунё миқёсида ўрганилишини осонлаштиради, ўзбек тили дарсликларининг хорижий университетлар дастурларига интеграциялашувини тезлаштиради.
Бу тарихий қадам Президентимизнинг ўзбек тилини рақамли дунёда илм ва технология яратиладиган қудратли тилга айлантириш борасидаги узоқни кўзлаган стратегик сиёсатига пойдеворлардан бири бўлади. Зеро, ҳарфи мукаммал, халқаро нуфузи баланд тилгина Учинчи Ренессанс бунёдкорларининг тафаккур қанотига айланиб, ўзбек илм-фани ва давлатчилигини жаҳоннинг юксак чўққиларига олиб чиқишга қодирдир.
Нозлия НОРМУРОДОВА,
филология фанлари доктори,
профессор
