Энг ташвишлиси, айрим ўпка касалликлари йиллар давомида аста-секин ривожланади. Инсон эса ўзининг кундалик ҳаётини касалликка мослаштириб, шифокорга мурожаат қилишни ортга суради. Оқибатда хасталик кеч аниқланиши мумкин.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, сурункали обструктив ўпка касаллиги 2023 йилда дунё бўйича 3,6 миллион инсоннинг ҳаётига зомин бўлган. Бу уни дунёдаги энг кўп ўлимга сабаб бўлаётган касалликлар қаторига олиб чиққан.

Ушбу рўйхатда юрак ишемик касаллиги биринчи, инсульт иккинчи, сурункали обструктив ўпка касаллиги эса учинчи ўринни эгаллаган. Сўнгги касалликнинг ўзи бир йилда 3,6 миллион инсоннинг ҳаётига зомин бўлган.

Бундан ташқари, қуйи нафас йўллари инфекциялари ўлим сабаблари орасида тўртинчи, трахея, бронх ва ўпканинг хавфли ўсмалари эса еттинчи ўриндан жой олган. Демак, ўлимга олиб келувчи 10 та асосий сабабнинг учтаси бевосита нафас олиш тизими билан боғлиқ.

Бу рақамлар ўпка саломатлигига бефарқ бўлмаслик кераклигини кўрсатади. Хўш, СОЎК қандай касаллик? Нега у фақат чекувчиларда учрамайди? Ўзбекистонда нафас олиш аъзолари касалликлари билан боғлиқ вазият қандай ва уларнинг олдини олиш учун нималарга эътибор қаратиш лозим?

Ўзбекистонда нафас олиш аъзолари касалликлари кўпаймоқда

Соғлиқни сақлаш ҳузуридаги Контент медиамаркази тақдим этган маълумотларга кўра, Ўзбекистонда 2024–2025 йиллар давомида нафас олиш аъзолари касалликлари бўйича қайд этилган касалланиш кўрсаткичи қарийб 3 фоизга ошган. Айрим касалликлар бўйича эса ўсиш анча сезиларли бўлган. Хусусан, пневмония билан касалланиш кўрсаткичи тахминан 2,6 баробарга ортган.

Пневмония нафақат даволанишни, балки айрим ҳолларда беморни шифохонага ётқизишни ҳам талаб қилади. Сурункали ўпка касалликлари эса узоқ муддатли даволаниш ва мунтазам тиббий назоратни тақозо этади.

Бундай касалликларнинг оқибати фақат тиббий муаммолар билан чекланмайди. Беморнинг иш қобилияти пасаяди, кундалик фаоллиги чекланади, оилавий харажатлар ортади. Айрим ҳолларда инсон одатдаги юмушларни бажаришда ҳам бошқалар ёрдамига муҳтож бўлиб қолиши мумкин.

Шу билан бирга, касалланиш статистикасига эҳтиёткорлик билан ёндашиш лозим. Расман қайд этилган ҳолатлар касалликларнинг ҳақиқий тарқалиш даражасини тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин. Чунки бу кўрсаткичларга аҳолининг тиббий ёрдамга мурожаат қилиши, диагностика имкониятлари ва касалликларни аниқлаш даражаси ҳам таъсир кўрсатади.

Шу боис касалланиш кўрсаткичларининг ўсишини фақат ҳавонинг ифлосланиши ёки бошқа битта омил билан изоҳлаш тўғри эмас.

Инсон касалликка қандай кўникиб қолади?

Ўпка касалликларининг айрим турлари аста-секин ривожланади. Дастлаб инсон зинадан кўтарилганда бироз нафаси қисилишини сезади. Кейинчалик одатдаги масофани босиб ўтиш ҳам қийинлаша бошлайди. Эрталабки йўтал эса кундалик ҳаётнинг оддий қисмига айланади.

Кўпчилик бундай ўзгаришларга жиддий эътибор бермайди. «Ёшим ўтиб қолди», «ортиқча вазним бор», «ишдан чарчаяпман» каби изоҳлар билан ўзини тинчлантиради.

Аста-секин инсон кундалик ҳаётини ҳам ўзгартира бошлайди: қисқароқ масофани танлайди, лифтдан кўпроқ фойдаланади, тез юришдан қочади, фаол дам олишни камайтиради.

Шу тариқа, касаллик белгилари тиббий ёрдамга мурожаат қилишдан анча олдин инсоннинг ҳаёт тарзига таъсир кўрсата бошлайди.

Аслида эса йўтал, балғам ажралиши ва нафас қисиши турли касалликларнинг белгиси бўлиши мумкин.

Масалан, пневмония — ўпка тўқимасининг инфекцион яллиғланиши бўлиб, кўпинча ўткир кечади. Бронхиал астмада нафас йўллари торайиши натижасида йўтал, нафас чиқаришда ҳуштаксимон товуш ва кўкрак қафасида сиқилиш кузатилади.

Сурункали обструктив ўпка касаллигида эса нафас йўлларида доимий ўзгаришлар юзага келади, ўпка тўқималари шикастланиши мумкин. Натижада ҳавонинг бронхлар орқали ўтиши, айниқса, нафас чиқариш қийинлашади.

Касаллик ривожланган сари ҳатто оддий юриш, уй ишлари ёки кийиниш каби ҳаракатлар ҳам бемор учун оғирлашиши мумкин.

Бироқ нафас қисишини фақат ўпка касалликлари билан боғлаш ҳам нотўғри. У юрак-қон томир тизими касалликлари ва бошқа ҳолатларда ҳам кузатилади. Шунинг учун аниқ ташхис фақат тиббий текширувлар асосида қўйилади.

Нега чекмайдиган инсонлар ҳам хавф остида?

Чекиш сурункали обструктив ўпка касаллиги ва ўпка саратонининг асосий хавф омилларидан бири ҳисобланади. Тамаки тутуни нафас йўлларини шикастлайди, яллиғланиш жараёнларини кучайтиради ва ўпка фаолиятининг ёмонлашишига олиб келиши мумкин.

Бироқ ўпка саломатлигига таҳдид фақат сигарет чекувчилар билан чекланмайди.

Масалан, оила аъзоларидан бири уйда ёки автомобилда мунтазам чекса, бошқа инсонлар ҳам тамаки тутунидан нафас олишга мажбур бўлади. Бу пассив чекиш деб аталади. Айниқса, болалар бундай таъсирга нисбатан ҳимоясиз бўлиши мумкин.

Яна бир муҳим омил — меҳнат шароити. Қурилиш майдонлари, ишлаб чиқариш корхоналари ва айрим саноат объектларидаги чанг, кимёвий буғлар ҳамда газлар йиллар давомида нафас йўлларига зарар етказиши мумкин.

Шу сабабли иш жойларида шамоллатиш тизимининг тўғри ишлаши, чанг миқдорини камайтириш ва шахсий ҳимоя воситаларидан фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга.

Маиший шароит ҳам бундан мустасно эмас. Иситиш мосламалари ва овқат тайёрлаш жараёнида ҳосил бўладиган тутун, ёқилғининг ёниши натижасида ажраладиган зарарли моддалар, шунингдек, хонадаги шамоллатиш тизимининг талаб даражасида ишламаслиги нафас олиш тизимига салбий таъсир кўрсатади.

Ўзбекистон шароитида ташқи муҳит билан боғлиқ хавфлар ҳам долзарб. Жумладан, чанг бўронлари, Оролбўйи ҳудудидаги чанг ва туз заррачаларининг кўтарилиши, транспорт воситалари ҳамда саноат корхоналаридан чиқадиган зарарли моддалар ҳаво сифатининг ёмонлашишига сабаб бўлиши мумкин.

Ифлосланган ҳаво нафас олиш тизимидаги мавжуд касалликларни оғирлаштириши ва саломатлик учун хавфни ошириши мумкин.

Демак, ўпка саломатлигини ҳимоя қилиш фақат чекишдан воз кечиш билан чекланмайди. Бунинг учун уйда, иш жойида ва ташқи муҳитдаги зарарли омилларни ҳам камайтириш зарур.

Ўпка саломатлигини асраш учун нималар қилиш керак?

Энг аввало, чекишдан воз кечиш муҳим. Агар инсон бу одатни мустақил равишда ташлашда қийналса, шифокор билан маслаҳатлашиб, тегишли ёрдам усулларидан фойдаланиши мумкин.

Шунингдек, уйда ва автомобилда чекишга йўл қўймаслик, яқинларни пассив чекишдан ҳимоя қилиш зарур.

Иш жойида меҳнат муҳофазаси талабларига риоя қилиш, тегишли ҳимоя воситаларидан фойдаланиш ва белгиланган тиббий кўриклардан ўз вақтида ўтиш лозим.

Уй шароитида эса иситиш мосламаларининг созлигини назорат қилиш, хона ҳавосини мунтазам алмаштириш ва ёниш маҳсулотларининг ташқарига чиқарилишини таъминлаш муҳим.

Чанг бўронлари ёки ҳаво кучли ифлосланган кунларда маҳаллий тавсияларга амал қилиш, очиқ ҳавода оғир жисмоний машғулотларни чеклаш мақсадга мувофиқ.

Инфекцион касалликларнинг олдини олиш ҳам ўпка саломатлигини асрашда муҳим ўрин тутади. Грипп ва пневмококк инфекциясига қарши эмланиш заруратини инсоннинг ёши ва саломатлик ҳолатини ҳисобга олган ҳолда шифокор билан муҳокама қилиш тавсия этилади.

Мунтазам жисмоний фаоллик ҳам нафас олиш ва юрак-қон томир тизими фаолиятини қўллаб-қувватлайди. Бироқ сурункали ўпка касаллиги аниқланган беморларда жисмоний машқлар шифокор тавсияси асосида танланиши керак.

Қачон шифокорга мурожаат қилиш керак?

Қуйидаги белгилар кузатилса, уларни оддий ҳолат деб қабул қилмаслик керак:

  • бир неча ҳафта давомида сақланиб қолаётган йўтал;
  • мунтазам балғам ажралиши;
  • нафас чиқаришда ҳуштаксимон товуш эшитилиши;
  • одатдаги жисмоний ҳаракатларда нафас қисиши;
  • жисмоний фаолликка чидамлиликнинг пасайиши.

Бундай ҳолатларда дастлаб оилавий шифокорга мурожаат қилиш мумкин. Зарур бўлса, бемор пульмонолог кўригидан ўтказилади.

Сурункали обструктив ўпка касаллигидан шубҳа қилинганда энг муҳим текширувлардан бири — спирометрия.

Спирометрия орқали инсоннинг қанча ҳажмда ҳаво чиқара олиши ва уни қандай тезликда чиқариши ўлчанади. Бу текширув нафас йўлларида торайиш бор-йўқлигини аниқлашга ёрдам беради.

Шу билан бирга, барча инсонлар ўз ташаббуси билан компьютер томографияси ёки бошқа мураккаб текширувлардан ўтиши шарт эмас. Текширув тури беморнинг шикоятлари ва тиббий кўрсатмалар асосида шифокор томонидан белгиланади.

Муҳим: тўсатдан кучли нафас қисиши, лабларнинг кўкариши, онгнинг чалкашиши ёки ҳаво етишмаслиги туфайли гапира олмаслик каби ҳолатларда зудлик билан 103 рақами орқали тез тиббий ёрдам чақириш зарур.

«Эркин нафас»: бир ҳафта давомида ўпка саломатлигига эътибор қаратилади

Нафас олиш тизими касалликларининг олдини олиш ва уларни эрта аниқлаш мақсадида Соғлиқни сақлаш вазирлиги 16–21 ноябрь кунлари «Эркин нафас» ҳафталигини эълон қилди.

Ташаббус 21 ноябрь — Бутунжаҳон сурункали обструктив ўпка касаллигига қарши курашиш куни муносабати билан ташкил этилмоқда.

Ҳафталик доирасида фуқароларга ўз поликлиникалари ва пульмонология марказларида қатор тиббий хизматлардан фойдаланиш тавсия этилмоқда.

Жумладан:

  • Малакали шифокорлар маслаҳати — нафас олиш тизими саломатлигини баҳолаш ва зарур тиббий тавсиялар олиш;
  • Спирометрия текшируви — ўпканинг нафас олиш функциясини баҳолаш ва нафас йўлларидаги ўзгаришларни аниқлаш;
  • Замонавий рентгенологик текширувлар — сунъий интеллект технологиялари ёрдамида тасвирларни таҳлил қилиш орқали ўпкадаги эҳтимолий патологик ўзгаришларни аниқлашга кўмаклашиш.

Мазкур акция нафақат нафас олиш билан боғлиқ шикоятлари бор инсонлар, балки ўз саломатлигига бефарқ бўлмаган фуқаролар учун ҳам муҳим имкониятдир.

Албатта, текширувларнинг зарурати ва тури шифокор томонидан белгиланади. Муҳими, касаллик белгилари пайдо бўлганда унинг ўз-ўзидан ўтиб кетишини кутиб юрмаслик ва ўз вақтида тиббий ёрдамга мурожаат қилишдир.

Чунки соғлом ўпка — фаол ҳаёт, меҳнат қобилияти ва кундалик ҳаракат эркинлигининг муҳим шартларидан бири.

«Эркин нафас» — соғлом нафас олиш, фаол ҳаёт кечириш ва ўз саломатлигингизга эътибор қаратиш сари муҳим қадам!