Халқаро таҳлилий тадқиқотлар шуни кўрсатадики, замонавий технологиялар ёрдамида инсон овозини юқори аниқликда сохталаштириш учун атиги 3 сониялик аудио ёзув етарли бўлиб қолмоқда. Мусиқа ва медиа майдонида ўтказилган сўровларда эса кўпчилик тингловчилар сунъий интеллект яратган асарларни ҳақиқий ижрочидан мустақил равишда ажрата олмаслиги маълум бўлмоқда. Тармоқларда сохталаштирилган қиёфа ва овозлар сони кескин ортиб бораётган бир пайтда, ижодкорларнинг ҳуқуқлари ва даромадлари жиддий хавф остида қолмоқда.
Мазкур глобал муаммога қарши курашишнинг янги механизми халқаро «Gowling WLG» юридик компанияси тадқиқотчиси Сара Боннер-Пру ҳаммуаллифлигидаги таҳлилий ҳисоботда атрофлича ёритилди. Унда таъкидланишича, жаҳонга машҳур хонанда Тейлор Свифт янги қонунлар қабул қилинишини кутиб ўтирмасдан, ўз шахсияти ва ижодини ҳимоя қилиш учун товар белгиси ҳуқуқидан фойдаланиш амалиётини бошлаб берди.
Тейлор Свифт ўзига қарашли интеллектуал мулкни бошқариш корхонаси орқали Америка Қўшма Штатларининг Патентлар ва товар белгилари бўйича давлат идораси (USPTO) расмий реестрига ноодатий аризалар киритди. Мазкур аризалар хонанданинг саҳна либосидаги ўзига хос сурати билан бирга, унинг шахсий овози орқали айтилган «Салом, бу Тейлор» ва «Салом, бу Тейлор Свифт» каби қисқа овозли парчаларни ҳам қамраб олган. Одатда товар белгилари муайян бренд ёки логотип учун берилса, ушбу ҳолатда бевосита шахснинг табиий овози ва ташқи кўриниши товар белгиси сифатида рўйхатга олинмоқда.
Ушбу қадам анъанавий қонунчиликдаги бўшлиқларни тўлдиришга қаратилган. Шахсий дахлсизлик ва тасвир ҳуқуқлари турли давлат ва ҳудудларда тарқоқ бўлиб, рақамли маконда ҳуқуқбузарликни тезкор тўхтатишга ожизлик қилади. Давлат миқёсидаги товар белгиси мақоми эса бузилган ҳуқуқларни ягона ва қатъий суд тартибида тезкор ҳимоя қилиш имкониятини беради. Энг муҳими, товар белгиси қонунчилиги асосий эътиборни истеъмолчини чалғитишдан ҳимоялашга ва маҳсулотнинг асл манбасини аниқлашга қаратади.
Ушбу ташаббус санъат оламида занжирли самара берди. 2026 йилнинг июнь ойида машҳур хонанда Лайонел Ричи ва «Бекстрит Бойз» гуруҳи ҳам АҚШ ҳамда Канада интеллектуал мулк идораларига ўзларининг машҳур иборалари ва гуруҳ номини билдирувчи овозли белгилар бўйича расмий аризалар топширди.
Мазкур халқаро тажриба рақамли технологиялар кенг оммалашаётган Ўзбекистон учун ҳам муҳим амалий аҳамиятга эга. Биринчидан, миллий санъаткорларимиз, сухандонларимиз ва жамоат вакиллари ўзларининг овоз услублари ва саҳна қиёфаларини ноқонуний сохталаштиришлардан ҳимоялашда товар белгисидан восита сифатида фойдаланишни йўлга қўйишлари мумкин. Иккинчидан, миллий қонунчилигимиздаги интеллектуал мулк институтлари овозли ва тасвирий белгиларни рўйхатдан ўтказиш механизмини сунъий интеллект хатарларини инобатга олган holda амалиётга татбиқ этиши зарур. Учинчидан, маданият ва оммавий ахборот майдонида сохта контентлар орқали фуқароларни алдаш ёки уларнинг ишончини суиистеъмол қилиш ҳолатларига қарши бундай ҳуқуқий чоралар мустаҳкам тўсиқ бўлиб хизмат қилади.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, сунъий тафаккур даврида инсоннинг шахсий овози ва қиёфаси шунчаки табиий хусусият эмас, балки қатъий ҳуқуқий ҳимояга муҳтож бўлган қимматбаҳо интеллектуал мулк активига айланмоқда. Бу эса соҳа вакилларидан янги қонунларни кутиб ўтирмасдан, мавжуд ҳуқуқий дастаклардан бугуноқ самарали фойдаланишни талаб қилади.
Ҳазратқулова Севинчбека,
ТДЮУ Бизнес ҳуқуқи ва суд ҳимояси факультети
Тадқиқот марказининг Фуқаролик ва
иқтисодий одил судлов, низоларни муқобил
ҳал этишни тадқиқ этиш бўлими илмий ходими
