Янги таҳрирдаги Конституциямизда белгиланган принципларни изчил амалга ошириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан тасдиқланган «Одил судлов – 2030» стратегияси (ПФ-160-сон Фармон) соҳада институционал инқилобни бошлаб берди. Бугунги суҳбатимиз айнан суд ҳокимияти мустақиллигининг ҳуқуқий кафолатлари, судьялар дахлсизлигини таъминлашнинг янги механизмлари ва тизимдаги стратегик ўзгаришларга бағишланади.
Суҳбатдошимиз – Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик ва ҳуқуқий сиёсат институти бош илмий ходими, суд-ҳуқуқ соҳасида эксперт Шухрат Мирзаев.
Шухрат ака, суҳбатимизни энг фундаментал ҳуқуқий асослардан бошласак. Стратегияда суд ҳокимияти мустақиллиги концепцияси янги таҳрирдаги Конституциямизнинг нормалари билан қандай узвийликда ишлаб чиқилган? Бу борада қандай доктринал ўзгаришлар бор?
Жавоб: Раҳмат. Бугунги танланган мавзу давлатчилик ривожининг энг долзарб нуқтасидир. Чунки суд мустақиллиги таъминланмаган жамиятда на қонун устуворлигига, на инсон қадрига ва на иқтисодий барқарорликка эришиб бўлади. Президентнинг ПФ-160-сон Фармони билан тасдиқланган Стратегия айнан мана шу мустақилликни декларатив шиорлардан реал ишлайдиган норматив механизмларга ўтказишга қаратилган.
Янги таҳрирдаги Конституциямизнинг 11-моддасида давлат ҳокимиятининг қонунчилик, ижроия ва суд ҳокимиятига бўлиниши принципи мустаҳкамланган. Бироқ, тизимли мустақилликнинг энг муҳим кафолати Бош қомусимизнинг 136-моддасида ўз аксини топган: «Судьялар мустақилдирлар, фақат қонунга бўйсунадилар. Судьяларнинг одил судловни амалга ошириш борасидаги фаолиятига бирон-бир тарзда аралашишга йўл қўйилмайди ва бу қонунга мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлади».
«Одил судлов – 2030» стратегияси мана шу конституциявий норманинг ижро механизми ҳисобланади. Илмий-ҳуқуқий доктрина нуқтаи назаридан, Стратегия суд ҳокимиятини ижроия ҳокимиятининг ички назорати ёки таъсиридан бутунлай халос қилишни кўзда тутади. Илгари суд тизими ташкилий ва моддий-техник жиҳатдан қисман бўлса-да ижроия тизимларига боғлиқ бўлиб қолган вазиятлар кузатилган. Бу янги Стратегия эса, суд ҳокимиятининг «ўзини ўзи бошқариш ва мустақил таъминлаш» моделини илгари суради.
Стратегиянинг устувор йўналишларидан бири «Адолат қўрғони» деб номланиб, бевосита судьялар дахлсизлигини таъминлашга қаратилган. Судьяларнинг ишига ташқи ва ички аралашувларнинг олдини олиш бўйича ПФ-160-сон Фармонда қандай янги, муайян норматив инструментлар белгиланган?
Жавоб: Стратегия бу борада жуда қатъий институционал тўсиқларни ўрнатмоқда.
Биринчидан, судьяларнинг одил судлов фаолиятига ҳар қандай шаклда хоҳ у давлат органи бўлсин, хоҳ мансабдор шахс аралашиш ҳолатларини жиноий ва маъмурий жавобгарлик даражасида квалификация қилиш мезонлари кескин кучайтирилмоқда. Ҳар бир аралашув факти бўйича Судъялар олий кенгашига тўғридан-тўғри ва тезкор мурожаат қилишнинг махсус процессуал тартиби жорий этилади.
Иккинчидан, ички аралашув, яъни юқори инстанция судларининг қуйи суд судьяларига чиқарилаётган қарорлар бўйича кўрсатма бериш ёки босим ўтказиш амалиётига бутунлай чек қўйилади. Фармонда судьялик вазифасини бажаришда холислик ва беғаразлик принципларини бузганлик учун нафақат ташқи кучлар, балки тизим ичидаги раҳбар ходимлар ҳам қатъий интизомий жавобгарликка тортилиши белгилаб қўйилган. Бу судьянинг фақат қонун ва ўз виждони олдида ҳисобдор бўлишини таъминлайди.
Суд мустақиллигининг муҳим элементларидан бири – бу кадрлар сиёсати ва судьялик лавозимига номзодларни танлашдир. Фармонга мувофиқ, судьяларни тайинлаш ва уларнинг касбий фаолиятини баҳолаш тизимида қандай ўзгаришлар назарда тутилган? Бу ерда шаффофлик қандай таъминланади?
Жавоб: Кадрлар сиёсати – суд ҳокимияти мустақиллигининг пойдеворидир. Агар судья лавозимга кимнингдир тавсияси ёки яширин қарорлар асосида тайинланса, у ҳеч қачон мустақил бўла олмайди. Шу сабабли Стратегияда Судъялар олий кенгашининг мақоми ва мустақиллигини янада кучайтириш нормалари белгиланган.
Эндиликда судьялик лавозимларига танлаш ва тайинлаш жараёнлари тўлиқ рақамлаштирилади ва инсон омили минималлаштирилади. Номзодларни баҳолашнинг психологик, интеллектуал ва ахлоқий мезонлари Халқаро судьялар ассоциацияси стандартларига мослаштирилмоқда. Энг муҳими, судьялар фаолиятини баҳолашда улар чиқарган қарорларнинг бекор қилиниш фоизигагина қараб баҳо беришдек эски тизимдан воз кечилмоқда. Чунки бу тизим қуйи судларни юқори судлар фикрига қарам қилиб қўярди. Эндиликда баҳолаш мезони сифатида судьянинг қонун нормаларини тўғри қўллагани, процессуал муддатларга риоя этгани ва юксак одоб-ахлоқ маданияти асосий ўринга чиқади.
Жаҳон тажрибасида суд ҳокимиятининг молиявий мустақиллигисиз унинг сиёсий мустақиллигига эришиб бўлмаслиги исботланган. «Одил судлов – 2030» стратегиясида суд тизимини молиялаштириш ва моддий-ижтимоий таъминот масалалари қандай ҳал этилмоқда? Бу борада қандай аниқ норматив кафолатлар бор?
Жавоб: Сиз жуда тўғри ва нозик илмий масалани кўтардингиз. БМТнинг Суд ҳокимияти мустақиллигининг асосий принципларида давлат суд тизимини тегишли маблағлар билан таъминлашга мажбурлиги ва бу маблағлар судларнинг мустақиллигига таъсир ўтказиш воситаси сифатида ишлатилмаслиги шартлиги белгиланган.
ПФ-160-сон Фармон билан Ўзбекистонда илк бор суд тизимини молиялаштиришнинг мутлақо янги – автоном механизмига замин яратилмоқда. Судларнинг бюджети ижроия ҳокимияти (масалан, Молия вазирлиги) томонидан ўз хоҳишига кўра қисқартирилиши мумкин бўлмаган қатъий норматив ҳимояга эга бўлади. Шунингдек, судьяларнинг иш ҳақи, тиббий ва уй-жой таъминоти уларнинг юксак мақомига мос равишда давлат томонидан тўлиқ кафолатланади. Судья моддий муҳтожлик ёки эртанги кунга ишончсизлик сабабли ҳеч кимга муте бўлмаслиги керак. Бу коррупция хавфини (judicial corruption) илдизи билан йўқотишнинг энг самарали институционал воситасидир.
Мавзуга доир яна бир муҳим жиҳат: Фармонга кўра 2027 йил 1 июлдан бошлаб ҳудудлараро судлар ташкил этилиши белгиланмоқда. Маъмурий ва ҳудудий бўлиниш нуқтаи назаридан бу ислоҳотнинг суд мустақиллигини таъминлашга қандай бевосита алоқаси бор?
Жавоб: Бу ислоҳотнинг замирида жуда катта илмий-амалий ва юридик мантиқ ётибди. Илгари туман ёки шаҳар миқёсидаги судлар ўша ҳудуддаги маҳаллий ижроия ҳокимияти органлари (ҳокимликлар, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралар раҳбарлари) билан бевосита битта географик ҳудудда фаолият кўрсатарди. Бу эса, маҳаллий маъмурий таъсир ёки «маҳаллийчилик» хавфини туғдириши мумкин эди.
Ҳудудлараро судларнинг ташкил этилиши эса, суд юрисдикциясини маъмурий-ҳудудий чегаралардан мустақил қилади. Яъни, маълум бир вилоят ёки туман ҳокимлигининг қарори устидан шикоят бошқа бир ҳудудда жойлашган, ўша маҳаллий ҳокимликка мутлақо алоқаси бўлмаган ҳудудлараро суд томонидан кўриб чиқилади. Бу маҳаллий раҳбарларнинг суд қарорларига билвосита бўлса-да таъсир ўтказиш имкониятини нолга тенглаштиради. Бу маъмурий суд ишларини юритишда давлат органи ва оддий фуқаро ўртасидаги процессуал тенгликни реал таъминлашнинг энг олий институционал ечимидир.
«Рақамли одил судлов» йўналиши ва сунъий интеллект элементларининг жорий этилиши ҳам суд мустақиллиги кафолати сифатида тилга олинмоқда. Суд тизимининг рақамли суверенитети судьяни ташқи аралашувлардан қандай ҳимоя қила олади?
Жавоб: Рақамлаштириш – бу шаффофлик орқали мустақилликни таъминлаш демакдир. Энг асосий норматив ўзгариш шундаки, ишларни судьялар ўртасида тақсимлаш тизими инсон омилидан бутунлай халос этилади. Масалан, илгари муайян бир шов-шувли ёки йирик маблағ билан боғлиқ ишни қайси судьяга беришни суд раиси ҳал қилиши мумкин эди. Бу эса, тизим ичида субъективликни яратарди.
Эндиликда сунъий интеллект ва блочейн элементларига асосланган алгоритмлар ишни судьянинг ихтисослашуви, иш ҳажми ва рейтинг кўрсаткичларини ҳисобга олиб, автоматик тақсимлайди. Бу жараёнга ҳеч ким аралаша олмайди ва ўзгартириш кирита олмайди. Шунингдек, суд мажлисларининг аудио ва видеоёзувлари мажбурий тартибда марказлашган рақамли архивда сақланади. Агар кимдир судьяга босим ўтказмоқчи бўлса ёки процессуал нормалар бузилса, рақамли изни ўчириб бўлмайди. Бу судьянинг ўзини ҳам хавфсиз ҳис қилишига ва фақат қонун доирасида ҳаракат қилишига хизмат қилувчи кучли электрон қалқондир.
Хуллас, Президентимизнинг ПФ-160-сон тарихий Фармони ва у билан тасдиқланган «Одил судлов – 2030» стратегияси билан бошланаётган янги ислоҳотлар мамлакатимизда қонун устуворлигини янги босқичга олиб чиқади. Асосий мақсад – қонун устуворлиги орқали инсон қадрини таъминлашдир. Бунда суд тизимининг роли беқиёсдир.
Yuz.uz мухбири
Аброр Умарқулов
суҳбатлашди
