“Янги Ўзбекистондаги ислоҳотлар” деган жумлани эшитганимда беихтиёр кўз олдимга Орол денгизининг қуриган тубида кўкка бўй чўзган яшил қоплама келади. Бу янги Ўзбекистоннинг ҳақиқий яшил мўъжизасидир!
Орол денгизининг қуриган тубига ҳаёт қайтди. Уни янги даврнинг шиддатли ва изчил янгиланишлари қайтарди. Халқимиз сув — ҳаёт дейди. Бу инкор этиб бўлмас ҳақиқат. Асл халқчил янгиланишлар ҳам сув каби инсонларга, ҳатто табиатга ҳам янги ҳаёт бахш этар экан. Буни мамлакатимиздаги ўзгаришлар мисолида кўриб турибмиз. Фикримни илмий асосдаги фактлар билан ифода этсам. Сувнинг муз, буғ каби шакллари борлиги мактаб дарслигида ўргатилади. Мен эса унинг яшил қиёфаси ҳам бор деб биламан. Яъни яшил олам ўз атрофида сув тўплайди. Ердаги намликни узоқроқ муддат сақлайди. Буғланиш эвазига ёғингарчиликка ижобий таъсир қилади. Бундай илмий асосланган фактларни кўпчилик яхши билади. Худди шунингдек, ҳақиқий ислоҳотлар шаклан бир-биридан фарқ қилиши мумкин. Лекин унинг натижаси битта — халқнинг фаровонлигига хизмат қилиб, орзу ва интилишларига йўл очади.
Янги Ўзбекистонда экологияни асраш, уни келажак авлодга заволсиз етказиб бериш борасидаги ишлар бунинг яққол далили. Қувонарлиси, Оролбўйи ҳудудидан бошланган экологик ислоҳотлар бугун халқаро даражада эътироф этилиб, изчил давом этмоқда.
Шу ўринда Президентимизнинг Анталия шаҳрида бўлиб ўтган БМТнинг Иқлим ўзгариши бўйича Ҳадли конвенцияси томонлари конференциясининг 31-сессияси (COP31) доирасида Жаҳон етакчилари саммитининг ялпи мажлисидаги нутқини ёдга олиш зарур. Мамлакатимиз етакчиси бу сафар ҳам жуда муҳим ташаббусларни илгари сурди. Уларнинг йўналиши ва кетма-кетлигини таҳлил қилсангиз, жуда катта ҳаётий ҳақиқатларни кашф этасиз. Улар бир-бирини тўлдирадиган ва бугунимиз учун муҳим йўналишлар эканини англайсиз.
Хусусан, биринчи ўринга ахборот йўналиши қўйилди. Бунда Жаҳон метеорология ташкилоти кўмагида иқлим хавф-хатарлари тўғрисида маълумот алмашиш инфратузилмасини яратиш зарурати айтилди. Кўриб турибмизки, ҳозирги глобал ўзгаришлар даврида эскича усулларда ишлаб бўлмайди. Экологик хатарларни барвақт аниқлаш, уларни ҳал этишнинг узоқ ва яқин истиқболли лойиҳалари учун тезкор ахборот таҳлили зарур. Бунда бир мамлакат ёки минтақанинг ўзи барча ишни ҳал қила олмайди. Заминимиз битта, унинг иқлими ҳам ягона тизимдир. Шу боис, давлатимиз раҳбарининг секин-аста юзага келадиган табиий офатларни мониторинг қилиш бўйича кўрсаткичлар ва уларга асосланган қўшма механизмларни шакллантириш борасидаги ташаббуси муҳим аҳамиятга эга. Яъни ҳар бир мамлакат экологик ахборот беришда очиқ бўлиб, таҳлилларни биргаликда шакллантириш керак. Бунинг учун эса умумий ахборот майдонига эҳтиёж сезилади. Давлатимиз раҳбари айнан шу майдонни яратиш ташаббусини илгари сурди. Ўз ўрнида ахборотлар, таҳлиллар амалий ишлар орқалигина самарадор бўлади. Кейинги ташаббуслар айнан шу бўшлиқни тўлдиришга хизмат қилади.
Президентимизнинг технологик йўналишдаги ташаббуси Ўзбекистондаги экологик ислоҳотларнинг халқаро даражада давом этишини яна бир бор исботлади. Таъкидланганидек, ҳар йили Марказий Осиёнинг “Eco Expo” кўргазмаси ўтказиляпти. Унда илғор тажриба, истиқболли инновациялар тақдим этилмоқда. Бу кўргазмани ўзига хос халқаро илмий кенгаш дейиш мумкин. Яъни у катта салоҳиятга эга мутахассисларни бир майдонда жамлайди. Энди бу кўргазмани минтақамизга мос замонавий экологик ечимлар берадиган доимий инвестиция ва технологиялар майдонига айлантириш мақсад қилиняпти. Мана шунинг ўзиёқ экологик масалалар учун жуда катта ечимларни берадиган ташаббус бўлди. Негаки, вазиятни таҳлил қилиш, уни кун тартибига чиқариш биринчи масала бўлса, замонавий технологиялар орқали уларга ечим бериш эса муҳим натижадир.
Ўзбекистон етакчисининг яна бир ташаббуси молиявий йўналишни қамраб олди. Айни масала занжир ҳалқасидек бир-бирига боғлиқ ташаббусларнинг муҳим бўғини. Яъни Марказий Осиё маҳаллий шароит ва эҳтиёжлар ҳисобга олинадиган барқарор молия манбаларига эҳтиёж сезади. Бу борада тараққиёт банклари ва мақсадли жамғармалар билан биргаликда Марказий Осиё учун янги кўмак воситалари ишлаб чиқиш таклиф этиляпти. Улар турли имтиёзли грантлар, “мовий” ва “арид” молиялаштириш механизмлари кўринишида бўлади. Минтақадаги битта экологик масала бутун дунё об-ҳавосига таъсир қилиши бор гап. Шундай вазиятда мамлакатимиз раҳбари дунё ҳамжамиятига экологик муаммоларни биргаликда ҳал этишнинг аниқ механизмларини кўрсатиб берди.
Халқимизда сўз ва амал бирлиги деган тушунча бор. Яъни инсон ўзи амал қилаётган ишларга чақириқ билан чиқса, бошқалар унга бажонидил жавоб беради. Шу маънода, Ўзбекистон етакчиси илгари сурган бу ташаббуслар халқаро иқлим дипломатиясида самимий қабул қилинди. Чунки бугун мамлакатимизда табиатни асраш борасида амалий ишлар бажариляпти. Саноат, ишлаб чиқариш қанчалик жадал ўсиб бораётган бўлса, унинг ортидан келадиган экологик масалалар ечими ҳам бериб бориляпти. Мана битта факт: мамлакатимизда ялпи ички маҳсулот бирлигига тўғри келадиган газ чиқиндиларини 35 фоиз қисқартириш борасидаги мақсад муддатидан олдин бажарилди. Шунингдек, 2035 йилга бориб, зарарли чиқиндиларни 50 фоиз камайтириш бўйича янги марра белгиланди. Умуман экологик муаммолар изчил равишда илмий асос орқали ҳал қилиняпти. Буни яшил мўъжиза — Оролнинг қуриган тубида ташкил этилаётган ўрмонлар мисолида ҳам кўриш мумкин.
Шу ўринда Орол қуришининг фожиаси ҳақида қисқача тўхталсак. Орол денгизининг қуриган туби 6 миллион гектарга яқин майдонни эгаллайди. Бу майдондан ҳар йили ҳавога 150 миллион тоннага яқин туз ва қум кўтарилади. Улар булут билан аралашиб, 1000 километргача олисга кетиб, шўр ёмғир ва қор кўринишида ёғади. Айнан шу орқали ернинг деградацияси, ҳосилдорликнинг пасайишига сабаб бўлади. Одамлар нафас оладиган майда тузли чанг билан тўйинган ҳаво эса турли касалликларни келтириб чиқаради. Шу фактнинг ўзиёқ Орол денгизининг ҳаётимизда қанчалик муҳим аҳамиятга эга эканини кўрсатади. Биз узоқ йиллар давомида бу масала ҳақида бонг урдик. Лекин амалий ишлар деярли бажарилмади. Масалага илмий-ҳаётий ечим кўрсатилмади.
Янги Ўзбекистондаги ислоҳотларнинг илк кунлариданоқ Президентимиз ушбу масалага жиддий эътибор қаратди. Бу эътибор тез натижа бера бошлади. Ушбу самарадорликнинг бир нечта сабаби бор. Аввало, давлатимиз раҳбари 2018 йил ноябрда Қорақалпоғистонга ташрифида доирасида Мўйноқ туманига ҳам борган эди. Бу ташриф халқимиз қалбида ишонч уйғотди. Чунки Оролбўйи аҳолисининг дарду ташвишига қулоқ тутилди. Ҳудуд ривожи учун катта лойиҳалар бошланди. Ўшанда бир ҳақиқатни англаганман: мамлакатимиз етакчиси нафақат ҳудуддаги вазиятдан хабардор, балки мавжуд масалаларга оқилона ечимларни ҳам олиб келган экан. Ташриф доирасида олим ва мутахассислар билан учрашув бўлиб ўтди. Унда денгизнинг қуриган тубидаги салбий таъсирни камайтириш бўйича фикр алмашилди. Якунда денгиз ўрнида яшил қоплама — ҳимоя ўрмонлари барпо этиш бўйича мутасаддиларга тегишли кўрсатма ва топшириқлар берилган эди. Бу ишлар самара беришига биз — мутахассислар ишонганмиз. Шу боис, бундай имконият ва эътибордан хурсанд бўлганмиз. Чунки бу борада илмий ишланмаларимиз бор эди. Янги ташаббус доирасида ишланмалар янада пухта кўриб чиқилди. Давлатимиз раҳбарининг кўрсатмалари билан иқлим ва ҳудудга янада мослаштирилди. Лекин соҳадан узоқ инсонларда шубҳа туғилиши, қумда яшиллик унишига ишончсизлик бўлиши ҳам табиий эди. Ишнинг кўлами, шиддати мана шундай шубҳаларга ҳам жуда тез барҳам берди.
Кечагидай ёдимда: ўша йилнинг декабридан бошлаб юртимиз бўйлаб янги ҳаракат бошланди. Мамлакатимизнинг барча ҳудуди вакиллари, Фавқулодда вазиятлар ва Қишлоқ хўжалиги вазирликлари тизими ҳамда ўрмон ходимлари қишнинг 25-30 даражали совуғига қарамай, амалий ишларга киришди. Ана шу жараёнда халқимиз бирлашса, қандай қувватга эга бўлишини кўрдик. Бажараётган ишидан завқ олаётган киши чарчоқ ва тўсиқларга эътибор қилмас экан. Чунки қийинчиликларга қарамай, ҳеч кимнинг тунд қиёфада юрганини кўрганимиз йўқ.
Ҳа, қийин бўлди. Яшаш шароити яхши эмасди. Табиийки, биз фақат денгиз тубидаги вагончаларда тунардик. Иш вақтида эса изғирин забтига оларди. Ана шу синовларга қарамай, ҳеч ким ҳеч қачон “менга қийин бўляпти”, деб шикоят қилмади. Водий ёки воҳадан келган ҳашарчилар “Оролдан минг чақирим наридаман, менга нима зарил?” демади. Ҳатто қаттиқ совуқ туфайли кўпчилик касал бўлиб, юқори малакали тиббий ёрдам олаётган кезларда ҳам юзларда ўз иши, ўз тақдиридан мамнунлик, розилик кўриниб турарди.
Энди бажарилган ишлар кўламини кўз олдингизга келтирсангиз, бунинг ортидаги заҳматли меҳнатни ҳис этасиз. Хусусан, Орол денгизи тубининг суви қуриган ҳудудларида яшил қопламалар, ҳимоя ўрмони барпо этиш мақсадида дастлаб 2018 йил куз-қиши ва 2019 йил баҳорида ерни тайёрлаш ишлари бажарилди. Орол денгизининг сув қуриган тубидаги жами 461 минг гектар майдонда фитомелиорация ишлари қилинди. Жумладан, 445,5 минг гектарда ўрмон барпо этиш учун уруғ қадалиб, кўчат экилди. Шундан 326,2 минг гектарга самолёт, 119,4 минг гектарга эса техника ёрдамида уруғ қадалди. Бундан ташқари, 15,3 минг гектарда кўчат экилди. Шу тариқа ҳар йили куз ва баҳор мавсумида экиш ишлари давом эттирилди. Ишчи кучлар ва техникалар жалб қилинди.
Мана шу ишлар салмоғини кўз олдимизга келтириш учун битта таққослаш келтирсак. Айтилганидай, бута ва дарахт уруғлари техникалар ёрдамида ҳам сепилди. Бунинг учун жуда катта техникалар карвони олиб келинди. Мўйноққа, ундан нари ўтиб, Оролнинг қуриган тубига борганлар ўша ергача тракторларни олиб боришнинг ўзиёқ қанчалик азоб эканини яхши билади. Тупроқ ва қумли йўлнинг азобини тортиб кўрибгина бунга баҳо бериш мумкин. Яна бир жиҳат: 15,3 минг гектар майдонга кўчат экилди. Бу тахминан стандарт ўлчамдаги 21 минг 428 та футбол майдони дегани. Яна бир қиёс: 500 гектар ери бор фермер энг йирик хўжалик раҳбаридир. Бу ерда гап 30 та йирик фермер хўжалиги ҳудудига тенг жой ҳақида кетмоқда. Оролнинг қуриган тубига нисбатан кичик кўриниши мумкин, лекин бажариладиган ишлар кўламига қараганда катта майдон ҳисобланади. Яъни қисқа муддатда мана шундай йирик, логистик имкониятлари ниҳоятда чекланган майдонга кўчат экиш осон кечгани йўқ.
Жорий йил Орол денгизининг қуриган тубидаги 115 минг гектар майдонда яшил қоплама — ҳимоя ўрмонларини барпо этиш назарда тутилган. Ўтган йилларда барпо этилган яшил қопламаларнинг айрим жойларида унувчанлик паст бўлган ҳолатлар ҳам кузатилган. Оролнинг қуриган тубидаги иқлим, табиат инжиқликларини ҳисобга олсак, бу — кутилган ҳолат. Эндиги вазифамиз — ана шундай жойлардан 100 минг гектарида ҳимоя ўрмонларини тўлиқ шакллантириш. Ушбу ўрмон-мелиорация тадбирларига 730 техника ва механизм, хусусан, 2 та самолёт ажратилган. Шунингдек, 622 ишчи-ходим жалб этилди. Вазифани бажариш учун 690,2 тонна уруғ жамғарилган. Уруғларни жамғаришда ҳам илмий асосдаги ечимлар бериляпти. Яъни қаерларга саксовул, қайси жойда қорабароқ яхши униши ҳисобга олинган. Бунинг учун мутахассислар тажриба майдонлари ташкил этиб, ҳар бир дарахт, бута уруғини синовдан ўтказиб келмоқда. Мазкур ҳисоб-китоблар асосида 81,2 тонна саксовул, 609 тонна қорабароқ уруғи жамланди. Белгиланган ҳудуднинг 116 минг 500 гектарида авиация ёрдамида яшил қоплама учун уруғ сепилди. Бундан ташқари, унувчанлиги паст бўлган 115 минг 30 гектарда ишлар бажарилди. Жумладан, 2896 гектарга кўчат, 112 минг 134 гектарга эса уруғ сепилди.
Муҳими, 2018-2026 йилларда Орол денгизининг суви қуриган тубидаги жами 2 миллион 96 минг 900 гектар майдонда фитомелиорация ишлари бажарилди. Бу ишлар учун чўл ўсимликларининг 8564,2 тонна уруғи тайёрланди. Булар орасида саксовул, қорабароқ, қандим, черкез ва чўл яйлови ўсимликлари уруғи бор.
Умуман олганда, 2018 йилдан бугунга қадар Орол денгизининг қуриган тубида 2 миллион гектардан ортиқ ҳимоя ўрмони барпо этилди. Ўтган йилларда Оролга янги ҳаёт бағишлашга қаратилган ишлар умумхалқ ҳаракатига айланди. Унда Фавқулодда вазиятлар вазирлиги, қишлоқ ва ўрмон хўжалиги ходимлари билан бирга ёшлар, нуронийлар, зиёлилар, бир сўз билан айтганда, бутун халқимиз фаол иштирок этди. Натижада ҳудудда илгари тез-тез кузатиладиган қум-чанг бўрони кескин камайди. Ҳаво таркибидаги майда қум зарралари миқдори эса 70-75 фоиз қисқарди. Хуллас, ҳозир Орол денгизи очиқ осмон остидаги илмий лабораторияга, янги илмий-амалий ғоялар ва ишланмалар яратиладиган инновацион ҳудудга айланиб бормоқда.
Шу йил 6 июль куни Президентимиз чўлланишга қарши курашиш ва чўл иқтисодиётини ривожлантириш, шунингдек, шаҳарларда “яшил шаҳар” тамойилларини жорий этиш юзасидан таклифлар тақдимоти билан танишди. Ўшанда “чўл иқтисодиёти” деган фикр илгари сурилди. Яъни чўлдан қандайдир дивидендларга эга бўлишимиз, нимадир олишимиз керак. Бу борада биз ҳам ўзимизнинг лойиҳаларимизни ишлаб чиқдик. Дарахт билан қопланган ва қуриган ер одамга фойда келтириши зарур. Буни қандай амалга ошириш мумкин? Яйловлар яратиш орқали. Яйловлар барпо этиш учун эса, табиийки, кўчатзорлар, озуқабоп ўсимликлар — черкез, қорабароқ, қандим каби яйлов ўсимликлари бўлиши лозим. Афсуски, Ўзбекистонда озуқабоп ўсимликларнинг уруғ кўчатини етиштириш мумкин бўлган кўчатхона йўқ. Бу кўп сабабларга боғлиқ. Демак, тегишли ер, сув ва мутахассислар керак.
Ўрмон хўжалиги махсус техник билимларни талаб қилади. Уларни институтларда олиш мумкин. Айрим ҳолларда ўрмон хўжалигини соҳадан узоқ одамлар бошқараётганини кўрамиз. Бундай вазиятда самарадорлик кўнгилдагидек бўлмайди. Барча соҳанинг истиқболини мутахассислар белгилаб беради. Мамлакатимиздаги ислоҳотлар самарадорлиги сири ҳам шунда — барча ўз ишини бажаряпти ёки шунга йўл очиляпти.
Жумладан, Президентимиз 14 та яшил техникум ташкил этиш тўғрисида фармон имзолади. Мазкур ҳужжат асосида Қорақалпоғистоннинг Элликқалъа туманида шундай техникум ташкил этилган. У ерда ўрмон хўжалиги мутахассислари, жумладан, техник-ўрмончилар, малакали ишчилар тайёрланади. Яъни Оролбўйи ўз мутахассислари билан таъминланади.
Биз жуда катта майдонда яйловлар барпо этишни ният қилганмиз. Унинг биринчи босқичи аллақачон бажарилди. Яъни денгизнинг қуриган тубини қатор кўчатлар билан мустаҳкамладик: ҳар бир қатор 10 метрга тенг. Ҳозир қатор ораларига озуқабоп ўсимлик кўчатларини экяпмиз. Улар келаси йили уруғ беради ва шамол таъсирида атрофга ёйилади. Ўз-ўзидан униб чиқа бошлайди. Ўйлайманки, 5-6 йилда, кўпи билан 7 йилда 500-600 минг гектар жойда яйлов барпо этамиз.
Айни пайтда бу жуда жиддий масала. Президентимизнинг “Янги Ўзбекистоннинг “яшил” тараққиёт йўли” китобининг 329-бетида “Чўл озуқабоп ўсимликлари уруғ кўчатларини етиштириш бўйича ҳудудий марказ ташкил этиш...”, деган сўзлар битилган. Президентимизнинг 2026 йил 25 мартдаги “Яшил макон умуммиллий лойиҳаси самарадорлигини янада ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонида “Озуқабоп ўсимликлар уруғ кўчатларини етиштириш бўйича минтақавий марказ ташкил этиш зарур”, деб кўрсатилган. Бундай марказни Хўжайли ўрмон хўжалигида ташкил этиш режа қилинган. Дастлаб у минтақавий марказ бўлади. Икки-уч йилдан кейин халқаро марказга айланади.
Яқинда Мўғулистонга бориб келдим. Мўғулистонлик мутахассислар ҳам ушбу ишларда иштирок этиш истагини билдирди. Бу ўзбек-қозоқ-мўғул маркази бўлади. Бутун Қорақалпоғистонни озуқабоп ўсимликлар кўчатлари билан таъминлаймиз, ортиқчасини қўшни республикаларга сотамиз. Бунинг учун бизда барча асослар, илмий тавсиялар мавжуд.
Иккинчидан, Мўйноқдан бошлаб Қозоғистоннинг Казалинск шаҳригача илмий асосда экотуризм ривожлантирилади. Яъни сайёҳлар 30-40 километр масофани босиб ўтади. Уларни ўрмончи олим кутиб олади. Ўрмон хўжалиги ҳақида барча маълумотни айтиб беради. Улар дам оладиган, шубат ичиб, куч тўплайдиган ўтов бўлади. Ундан нарига ўтилса, у ерда тупроқшунос, бу ерда биолог учрайди. Шу тариқа экотуризмнинг янги йўналиши ташкил этилади.
Бу экстремал экотуризм бўлади. Сайёҳлар отда, туяда, квадроциклда илмий-маърифий тадқиқотлар ўтказади. Ҳозир биз Қорақалпоғистонда халқаро ёшлар экологик марказини ташкил этиш тўғрисидаги низомни ишлаб чиқяпмиз. Бу ерда турли давлатлардан ёш олимлар келиб, чўлланишга қарши курашдаги усул ва технологияларимизни ўрганади. Илмий изланишлар олиб боради, илмий ишлар ёзади. Яъни Қорақалпоғистон илмий марказга айланади. Шу ерда халқаро иқлим ҳимояси учун муҳим ташаббуслар туғилиб, бутун дунёга қулоч ёзади. Ҳа, илгари чет элга бориб, уларнинг тажрибасини ўрганган бўлсак, энди улар бизга келиб малака оширади. Бу аллақачон ҳаётда ўз аксини топа бошлади. Қозоғистондан учта делегация келиб тажрибамизни ўрганди. Бундан ташқари, Германиядан ҳам талабалар келди.
Шу ўринда бир тарихий воқеани ёдга олмоқчиман. Бир неча йил олдин Дубайда бўлиб ўтган COP-28 тадбирларида эришган ютуқларимиз ҳақида маъруза қилдим. Жанубий Кореядан келган Нобель мукофоти совриндори сўзга чиқиб, бундай деди: “Ўзбекистонликлар — қаҳрамон халқ! Улар сувсиз, чиринди йўқ, тупроғи камқувват жойда шундай ўрмон барпо эта олди. У ерда ҳайвонот ҳам, ўсимлик ҳам бор. Бу халқ Нобель мукофотига лойиқ!”.
Янги Ўзбекистондаги ислоҳотларнинг бундай эътирофи бизни янада кучли, шижоатли бўлишга ундайди. Шу интилиш билан янги лойиҳаларни амалга оширамиз. Бунга билимимиз ҳам, тажрибамиз ҳам, салоҳиятимиз ҳам етарли. Айтмоқчиманки, бу Ўз еримиз, Ўз ватанимиз! Унинг тақдири учун келажак авлодлар олдида масъулмиз. Болаларга нима қолдирамиз? Мана бу шўрхок қум барханлариними? Йўқ! Биз уларга яшил мамлакатни қолдирамиз!
Унда одамлар қувноқ, бахтли яшайди. Бошқа давлатлардагилар Ўзбекистон каби гўзал мамлакатда яшаётганимизга ҳавас қилади. Шунинг учун биз ҳозир Ўз ишимизни, бурчимизни Ўз садоқатимиз билан адо этяпмиз.
Зиновий НОВИЦКИЙ,
Оролнинг қуриган тубини ўрмонлаштириш дастури раҳбари, қишлоқ хўжалиги фанлари доктори, академик